Geçmişte görünüş seçimi: Я читал mı, Я прочитал mı?

Kanca

Bir arkadaşın sana bir kitap gösterip "Ты читал эту книгу?" diye soruyor. Kitabı geçen yıl okuyup bitirdin. Mantık "прочитал" demeni söylüyor, ama bir Rus "Да, читал" der. Neden? Çünkü soru, kitabı bitirip bitirmediğini değil, bu deneyimi yaşayıp yaşamadığını soruyor.

Geçmişte görünüş seçimi tek bir kurala sığmaz; ama birkaç sık durum vardır ve her biri aynı yönü gösterir. Bu derste bu durumları tek tek göreceksin: sonuç, süreç, tekrar, deneyim, olay zinciri ve arka plan.

Anlatım

1. Tek bir sonuç: bitmiş görünüş

Bir eylem bir kez yapıldı ve sonucu şimdi ortadaysa bitmiş görünüş seçilir: "Я прочитал книгу и вернул её в библиотеку" (Kitabı okudum ve kütüphaneye geri verdim). Kitap bitti; sonuç bir sonraki eyleme imkân veriyor.

2. Süreç ve süre: bitmemiş görünüş

Eylemin ne kadar sürdüğü ya da nasıl aktığı söyleniyorsa bitmemiş görünüş seçilir: "Он читал газету полчаса" (Yarım saat gazete okudu). Süre bildiren bir ifade ("полчаса", "весь день", "долго") bitmiş görünüşle neredeyse hiç kullanılmaz.

3. Tekrar ve alışkanlık: bitmemiş görünüş

Eylem birden çok kez yapıldıysa ya da bir alışkanlıksa bitmemiş görünüş gelir: "Раньше мы часто гуляли в парке" (Eskiden parkta sık sık yürürdük). "Часто", "каждый день", "иногда", "раньше" bu seçimi işaret eder.

4. Deneyim ve olgu: bitmemiş görünüş

Kancadaki durum budur. Konuşanın tek merak ettiği şey bir deneyimin var olup olmadığıysa bitmemiş görünüş kullanılır; eylem aslında tamamlanmış olsa bile: "Ты читал эту книгу? — Да, читал." "Вы были в Казани?" sorusu da aynı mantıktadır.

Bu kullanım Türk öğrencinin en çok şaşırdığı noktadır. Burada bitmemiş görünüş "yarım kaldı" demez; yalnızca sonuca değil, eylemin kendisine dikkat çeker.

5. Olay zinciri: bitmiş görünüş

Birbiri ardına gelen olaylar anlatılırken her olay bir öncekinin bitmesiyle başlar; bu yüzden zincirin halkaları bitmiş görünüştedir: "Он пришёл, сел и открыл окно" (Geldi, oturdu ve pencereyi açtı). "Пришёл" (geldi) "идти" fiilinin önekli, bitmiş görünüşlü biçimidir; hareket fiilleri ileride ayrıca işlenecek.

6. Arka plan ve olay

İki eylem kesişirse uzun süren arka plan bitmemiş, araya giren olay bitmiş görünüştedir: "Когда я ужинал, позвонил брат" (Ben akşam yemeği yerken kardeşim aradı). Aynı anda süren iki eylemin ikisi de bitmemiş görünüştedir: "Сестра спала, а брат играл" (Kız kardeşim uyuyordu, erkek kardeşim oynuyordu).

7. Geri alınmış sonuç

Bazı fiillerde bitmemiş görünüş, sonucu ortadan kalkmış bir eylemi anlatır: "Кто брал мою ручку?" (Kalemimi kim aldı?) diye soran kişi, kalemin şimdi yerinde olduğunu ama birinin bir ara alıp geri koyduğunu düşünür. "Кто взял мою ручку?" ise kalemin hâlâ ortada olmadığını söyler.

Olumsuzlukta

"Я не читал" çoğu zaman "hiç okumadım, bu deneyimim yok" demektir. "Я не прочитал" ise "okuyup bitiremedim, sonuca ulaşamadım" anlamını taşır ve bir beklentinin boşa çıktığını gösterir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu durumların bir kısmını zaman ekleriyle ayırır. Arka planı "-ıyordu" ile verir ("yemek yerken", "okuyordum"), olay zincirini "-dı" ile ("geldi, oturdu, açtı"). Bu iki durumda Türkçe ile Rusça çok yakındır: "-ıyordu" çoğu zaman bitmemiş görünüşe, zincirdeki "-dı" bitmiş görünüşe karşılık gelir.

Ayrıldıkları yer deneyim sorusudur. Türkçede "Bu kitabı okudun mu?" sorusunda "-dı" kullanılır ve Türk öğrenci bunu otomatik olarak bitmiş görünüşe çevirir. Rusçada bu soru bitmemiş görünüşle sorulur: "Ты читал эту книгу?" Türkçenin "hiç okudun mu?" sorusunu düşünmek seçimi kolaylaştırır: "hiç" kelimesini ekleyebiliyorsan bitmemiş görünüş doğrudur.

Tekrarda da iki dil buluşur. Türkçenin "-ardı" eki ("eskiden yürürdük") Rusçada her zaman bitmemiş görünüşle karşılanır. Türkçenin geniş zamanlı geçmişi bir alışkanlığı anlatır; Rusçanın bitmemiş görünüşü de bu alışkanlığı tek bir biçimle taşır.

Bir de olumsuzluk var. Türkçede "okumadım" hem "hiç okumadım" hem "okuyup bitiremedim" anlamına gelebilir. Rusça bu iki anlamı iki ayrı fiille ayırır: "не читал" ve "не прочитал".

Örnekler

Altıncı örnekte iki görünüş tek cümlede: "ужинал" arka plan, "позвонил" araya giren olay. Yedinci örnekte iki eylem aynı anda sürüyor ve ikisi de bitmemiş. Son örnekte bitmiş görünüşün olumsuzu bir beklentinin gerçekleşmediğini anlatıyor; "занят" (meşgul) kısa bir sıfattır ve kadın için "занята" olur.

Örnek diyalog

Yekaterinburg'da bir öğrenci evi. Ваня (Vanya) buzdolabını açıyor ve annesi için aldığı pastanın yarısını eksik buluyor.

Umut'un ilk cevabı "не ел" bir olguyu inkâr ediyor: "pasta yeme deneyimim yok". Vanya'nın "кто съел" sorusu ise bir sonucu soruyor: pastanın yarısı ortada yok. Umut'un itirafı bir olay zinciri: "пришёл, открыл, увидел, съел", hepsi bitmiş görünüş. Vanya'nın son sorusunda "когда ты ел" arka plan, yani yeme süreci. "Съел" kelimesindeki "ъ" A1'de gördüğün ayırma işaretidir: [s] ile [yel] arasında küçük bir duraklama yapar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. смотрел. "Весь вечер" süreyi anlatır.
2. был. Deneyim sorusu; cevap da "был".
3. шёл (arka plan, yolda yürürken), встретил (araya giren olay).
4. "Я не читал": hiç okumadım. "Я не прочитал": okumaya başladım ama bitiremedim ya da beklenen sonuca ulaşamadım.

Özet kartı

1. Tek sonuç → bitmiş: Я прочитал книгу.
2. Süreç, süre → bitmemiş: читал полчаса.
3. Tekrar, alışkanlık → bitmemiş: часто гуляли.
4. Deneyim ve olgu → bitmemiş: Ты читал эту книгу? — Читал.
5. Olay zinciri → bitmiş; arka plan bitmemiş, araya giren olay bitmiş.
6. Не читал = hiç; не прочитал = bitiremedim.

Sonraki derse köprü

Geçmişte iki görünüş arasında seçim yapmayı öğrendin; gelecekte de aynı seçim var, ama biçimler farklı. Sıradaki derste bitmemiş görünüşün geleceğini "буду" ve bir mastarla ("Я буду читать"), bitmiş görünüşün geleceğini ise tek bir kelimeyle ("Я прочитаю") kurmayı öğreneceğiz.