Görünüş çiftleri: делать/сделать, читать/прочитать

Kanca

"Читать" ile "прочитать", "покупать" ile "купить", "говорить" ile "сказать". Üç çift, üç ayrı kuruluş. Birincisinde bitmiş görünüş bir önek almış, ikincisinde bitmemiş görünüş bir hece kazanmış, üçüncüsünde iki fiil birbirine hiç benzemiyor.

Önceki derste bitmemiş ve bitmiş görünüşün ne anlama geldiğini öğrendin. Bu derste çiftlerin nasıl kurulduğuna bakacağız. Dört yol var ve her birinin birkaç sık örneğini tanıdığında yeni bir çifti görür görmez hangisinin hangisi olduğunu anlayabileceksin.

Anlatım

Birinci yol: önek

En sık yol, bitmemiş fiile bir önek eklemektir. Önek eklenen fiil bitmiş görünüşe geçer.

Hangi fiilin hangi öneki aldığı bir kurala bağlı değildir; çifti birlikte öğrenmek gerekir. "Вы-" öneki her zaman vurguyu üstüne çeker: "выучить" [VI-u-çit'], "выпить" [VI-pit'].

İkinci yol: sonek

Bazı çiftlerde bitmiş fiil kısa, bitmemiş fiil uzundur; bitmemiş görünüş "-ыва-", "-ива-" ya da "-ва-" ekiyle uzar.

A1.49'daki "вставать" fiilinin "-ва-" hecesini çekimde kaybettiğini görmüştün; bitmiş çifti "встать" bu heceyi hiç taşımaz. Çekimi de farklıdır: "встану, встанешь" (kalkacağım, kalkacaksın).

Üçüncü yol: ünlü değişimi

Bir grup çiftte fark kökün sonundaki ünlüdedir: bitmemiş görünüş "-а-" (birinci çekim), bitmiş görünüş "-и-" (ikinci çekim) taşır.

"Покупать / купить" çiftinde önek tersine çalışır: bitmemiş görünüş uzun ve önekli, bitmiş görünüş kısa ve öneksizdir. Önek görünce otomatik olarak "bitmiş" demek bu yüzden güvenli değildir.

Dördüncü yol: ayrı kökler

Birkaç sık fiilin çifti bambaşka bir kelimedir ve ayrı ayrı ezberlenir.

"Говорить" "konuşmak" anlamında çiftsizdir; "söylemek" anlamında çifti "сказать"tır. Bu yüzden "Мы долго говорили" (Uzun uzun konuştuk) cümlesinde "сказать" kullanılamaz.

Bitmiş fiilin çekimi

Bitmiş fiiller bitmemiş çiftleriyle aynı çekim sonlarını alır, ama biçim geleceği anlatır: "сделаю" (yapacağım), "прочитаю" (okuyacağım), "скажу" [ska-JU] (söyleyeceğim), "куплю" [kup-LYU] (alacağım), "возьму" [vaz'-MU] (alacağım, yanıma). Ünsüz değişimleri bitmemiş çiftteki gibidir: "купить → куплю" tıpkı "любить → люблю" gibi bir "л" kazanır.

Geçmiş zaman ise her iki görünüşte de A2.10'daki gibi kurulur: "сделал", "прочитала", "сказали", "взял" [VZYAL].

Bir çiftin hangi üyesinin bitmiş olduğunu anlamak için basit bir sınama vardır: fiili "сейчас" (şimdi) ile birlikte şimdiki zaman biçiminde söyle. "Сейчас я читаю" "şu anda okuyorum" demektir; demek ki "читать" bitmemiştir. "Сейчас я прочитаю" ise "birazdan okuyup bitireceğim" diye anlaşılır; demek ki "прочитать" bitmiştir.

Çifti olmayan fiiller

Her fiilin tam bir çifti yoktur. "Жить" (yaşamak), "работать" (çalışmak), "спать" (uyumak) gibi bir durumu anlatan fiiller çoğunlukla bitmemiş görünüşte kalır. Bunlara bir önek eklendiğinde ortaya çıkan bitmiş fiil yeni bir anlam taşır: "поработать" "bir süre çalışmak", "поспать" "biraz kestirmek" demektir. "По-" öneki burada "bitirmek" değil, "biraz, bir süre" bilgisini ekler.

Bu ayrım ileride önemli olacak. Şimdilik bir fiilin önekli biçimini gördüğünde iki soru sor: "Bu, aynı eylemin bitmiş hâli mi, yoksa yeni bir anlam mı taşıyor?" Sözlükteki "сов." işareti ve yanındaki çift bu soruyu cevaplamanın en hızlı yoludur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede bir fiilin "bitirmiş" biçimi ayrı bir kelime değildir; "okumak" fiiline bir ek ya da yardımcı fiil eklenir: "okuyup bitirmek", "okuyuvermek". Rusçada bitmiş görünüş sözlükte ayrı bir maddedir ve kendi başına öğrenilir. Türk öğrencinin sözlüğü bu yüzden iki kat büyür: her fiil için iki kelime.

Önekler Türkçeye yabancı bir araçtır. Türkçe kelime başına ek almaz; her şey sona eklenir. Rusçada ise "про-", "на-", "по-" gibi önekler fiilin başına gelir ve görünüşü değiştirir. Bu öneklerin bir kısmı anlam da taşır ("при-" yaklaşma, "вы-" dışarı), ama görünüş çiftlerinde çoğu zaman yalnızca "bitirme" bilgisini ekler.

Ayrı köklü çiftlerde Türkçe bir tutamak sunar. Türkçede de aynı anlamı iki ayrı kökle söyleyebildiğimiz olur: "demek" ve "söylemek". Rusçadaki "говорить / сказать" çiftini böyle bir ikili gibi düşünmek ezberi kolaylaştırır; fark, Rusçada seçimin görünüşe bağlı olmasıdır.

Örnekler

Üçüncü ve dördüncü örnekler aynı çiftin iki yüzünü gösteriyor: her gün tekrarlanan alışveriş "покупаю", bugünkü tek ve tamamlanmış alışveriş "купил". Yedinci örnekteki "открой" bitmiş görünüşün emir biçimidir; tek seferlik bir rica için bitmiş görünüş seçilir. Son örnekteki "задача" (problem, görev) okul matematiğinde sık kullanılır.

Örnek diyalog

Tver'de bir öğrenci evi, akşam. Ksyuşa, ev arkadaşı Seda'nın alışverişten döndüğünü görüyor.

Seda'nın ikinci cümlesinde iki görünüş yan yana: "покупала хлеб" (ekmek alırken, süreç) ve "забыла молоко" (sütü unuttum, sonuç). Ksyuşa'nın "позвоню" ve "купит" fiilleri bitmiş görünüşün geleceğidir; Paşa'ya "Паше" yönelme hâlindedir, çünkü "звонить" bu hâli ister. "Что" bağlaç olarak vurgusuzdur ve [şta] duyulur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. прочитать, рассказать, решить, сказать, взять.
2. Sonek ("-ыва-"); önek ("с-"); ünlü değişimi ve ters önek ("по-" bitmemiş tarafta).
3. я скажу, ты купишь, он возьмёт.
4. Открой дверь! Я забыла ключи.

Özet kartı

1. Önekle: делать → сделать, читать → прочитать, смотреть → посмотреть.
2. Sonekle: рассказывать / рассказать, открывать / открыть, давать / дать.
3. Ünlü değişimiyle: решать / решить, покупать / купить.
4. Ayrı köklerle: говорить / сказать, брать / взять, класть / положить.
5. Bitmiş fiilin şimdiki zaman biçimi gelecektir: скажу, куплю, возьму.
6. Önek her zaman bitmiş görünüş demek değildir: "покупать" önekli ama bitmemiştir.

Sonraki derse köprü

Artık çiftleri tanıyorsun; geçmişte hangisini seçeceğin ise hâlâ bir karar meselesi. Sıradaki derste bu kararı kurallara bağlayacağız: tek bir sonuç mu, bir süreç mi, bir tekrar mı, yoksa yalnızca "bu iş yapıldı mı?" sorusu mu? "Я читал" ile "Я прочитал" arasındaki seçim bu sorulara verilen cevaba göre değişir.