Fiilin görünüşü (вид) nedir? Süren eylem ve biten eylem

Kanca

Bir öğretmen öğrencisine soruyor: "Ты делал домашнее задание?" Öğrenci "Да, делал" diyor. Öğretmen gülümsüyor ve ikinci kez soruyor: "А ты его сделал?" Türkçeye ikisi de "Ödevi yaptın mı?" diye çevrilir. Ama birinci soru "ödevle uğraştın mı?", ikincisi "ödevi bitirdin mi?" demektir.

Rusçada fiillerin çoğu çift olarak yaşar: biri eylemi bir süreç olarak, öbürü tamamlanmış bir sonuç olarak gösterir. Hazırlık derslerinde bu ayrımı Rusçanın zor bölgelerinden biri olarak haritaya koymuştuk. Bu derste ayrımın kendisini öğreneceksin; çiftlerin nasıl kurulduğunu ve geçmişte hangisini seçeceğini sonraki iki derste ayrıntılandıracağız.

Anlatım

İki görünüş

Bitmemiş görünüş (несовершенный вид) eylemi içinden gösterir: süreci, süreyi, tekrarı ya da yalnızca eylemin yapılmış olduğunu. "Писать" (yazmak), "делать" (yapmak), "читать" (okumak) bu görünüştedir. Şimdiye kadar öğrendiğin fiillerin hemen hepsi bitmemiş görünüştedir.

Bitmiş görünüş (совершенный вид) eylemi dışarıdan, tamamlanmış bir bütün olarak gösterir: bir sonuca ulaşılmış, bir iş bitmiştir. "Написать" (yazıp bitirmek), "сделать" (yapıp bitirmek), "прочитать" (okuyup bitirmek) bu görünüştedir.

Bir benzetme işe yarar. Bitmemiş görünüş bir videodur: eylemin akışını gösterir. Bitmiş görünüş bir fotoğraftır: eylemin vardığı noktayı gösterir.

Geçmişte iki fotoğraf

"Вчера я писал письмо" der birisi: dün mektupla uğraştı, belki bitirdi, belki bitirmedi; önemli olan eylemin kendisi. "Вчера я написал письмо" derse mektup bitmiştir, zarfa konmaya hazırdır.

"Сделал" kelimesinde "с" ötümlü "д"den önce [z] duyulur: [ZDE-lal].

Bitmiş görünüşün şimdiki zamanı yoktur

Bitmiş bir eylem şu anda sürüyor olamaz; bu yüzden bitmiş görünüşlü fiillerin şimdiki zamanı yoktur. Onların şimdiki zaman gibi görünen biçimi geleceği anlatır: "Я пишу" (yazıyorum), ama "Я напишу" (yazacağım, yazıp bitireceğim). Bu geleceğin ayrıntısı ileride ayrıca işlenecek; şimdilik "напишу" gibi bir biçim gördüğünde onu gelecek olarak oku.

İpucu veren kelimeler

Cümledeki bazı kelimeler görünüş seçimini neredeyse belirler:

• Süre ve tekrar bitmemiş görünüşü çağırır: "долго" (uzun süre), "весь вечер" (bütün akşam), "каждый день" (her gün), "часто" (sık sık), "обычно".
• Sonuç ve tamamlanma bitmiş görünüşü çağırır: "уже" (artık, çoktan), "наконец" [na-ka-NETS] (sonunda), "сразу" (hemen).

"Мама долго готовила обед" (Annem uzun süre yemek pişirdi) ama "Мама уже приготовила обед" (Annem yemeği hazırladı, hazır).

Hangi soru?

Bir şeyi sorarken de görünüş seçilir. "Что ты делал вчера?" (Dün ne yaptın? Neyle meşguldün?) bir süreç sorar; cevap bir etkinliktir. "Что ты сделал?" (Ne yaptın? Neyi bitirdin?) bir sonuç sorar; cevap bir başarı ya da bir hatadır. Bir yanlışlık olduğunda "Что ты сделал?!" (Ne yaptın sen?!) diye sorulur.

Fiilleri çift olarak öğrenmek

Rusça sözlükler her fiilin görünüşünü belirtir: bitmemiş görünüş için "несов." (несовершенный), bitmiş görünüş için "сов." (совершенный) kısaltması kullanılır ve fiilin çifti çoğu zaman hemen yanında verilir. Bu yüzden bundan sonra yeni bir fiil öğrenirken onu tek başına değil, çiftiyle birlikte not etmek iyi bir alışkanlıktır: "писать / написать", "делать / сделать".

Fiillerin büyük çoğunluğunda görünüş kalıcı bir özelliktir; aynı fiil bir cümlede bitmemiş, başka bir cümlede bitmiş olamaz. İki görünüşü birden taşıyan az sayıda fiil vardır ve ileride ayrıca anılacak. Değişen şey senin hangi fiili seçtiğindir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu ayrımı fiilin kendisinde değil, zaman ekleri ve yardımcı fiillerle yapar. "Yazıyordum" bitmemiş görünüşe yakındır: süreci gösterir. "Yazdım" ise çoğu zaman bitmişi anlatır, ama bağlama göre "yazmakla uğraştım" da olabilir. Türkçenin en net bitmiş görünüş aracı bir yardımcı fiildir: "yazıp bitirdim", "okuyup bitirdim".

Rusça bu bilgiyi her fiilde zorunlu kılar. Türkçede "dün mektup yazdım" diyerek bitirip bitirmediğini söylemeden geçebilirsin; Rusçada "писал" ile "написал" arasında seçim yapmak zorundasın ve seçimin bir şey söyler. Türk öğrencinin yeni alışkanlığı, her geçmiş zamanlı fiilde "süreç mi, sonuç mu?" diye sormaktır. Bu soru zamanla düşünmeden cevaplanır hâle gelir.

Bir kolaylık da var: Türkçenin "-ıyordu" eki Rusçanın bitmemiş görünüşüyle sık sık örtüşür. "Ben ödev yaparken telefon çaldı" cümlesindeki "yaparken" Rusçada her zaman bitmemiş görünüştür: "Когда я делал домашнее задание…".

Örnekler

Beşinci örnekte şimdiki zaman ve "каждый день" tekrar anlatıyor; tekrar eden eylem her zaman bitmemiş görünüştedir. Altıncı örnekteki "выпил" fincanın boşaldığını söyler; "пил" deseydi yalnızca kahve içmekle meşgul olduğu anlaşılırdı. Son örnekteki "напишу" bitmiş görünüşün şimdiki zaman biçimidir, ama anlamı gelecektir.

Örnek diyalog

Kazan'da bir dil kursu, sabah dersi. Öğretmen Ольга Сергеевна (Olga Sergeyevna), Efe'nin ödevini soruyor.

Öğretmenin "Делал — это хорошо. Но ты его сделал?" cümlesi dersin özeti gibidir: uğraşmak ile bitirmek ayrı şeylerdir. Efe'nin "не прочитал" cevabı, okumaya başlamış ama bitirmemiş olabileceğini de saklar; Rusçada bitmiş görünüşün olumsuzu "sonuca ulaşmadım" demektir. "Прочитаю" bitmiş görünüşün geleceği, "прочитай" ise emir biçimidir. "Футбол" kelimesinde "т" ötümlü "б"den önce [d] duyulur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. делал. "Весь день" süreyi anlatır.
2. приготовил. Yemek hazır, sonuç ortada.
3. "Писал": mektupla uğraştım, bitip bitmediğini söylemiyorum. "Написал": mektubu yazıp bitirdim.
4. Geleceği: "yazacağım, yazıp bitireceğim". Bitmiş görünüşün şimdiki zamanı yoktur.

Özet kartı

1. Bitmemiş görünüş (несовершенный вид): süreç, süre, tekrar (писать, делать).
2. Bitmiş görünüş (совершенный вид): sonuç, tamamlanma (написать, сделать).
3. Video ve fotoğraf: bitmemiş akışı, bitmiş vardığı noktayı gösterir.
4. Bitmiş görünüşün şimdiki zamanı yoktur: напишу = yazacağım.
5. İpuçları: долго, каждый день, часто → bitmemiş; уже, наконец → bitmiş.
6. Что ты делал? (neyle uğraştın) / Что ты сделал? (neyi bitirdin).

Sonraki derse köprü

Bu derste "писать/написать", "делать/сделать" gibi çiftleri birer örnek olarak gördün. Sıradaki derste çiftlerin nasıl kurulduğunu öğreneceğiz: çoğu bir önekle oluşur ("про-читать"), bir kısmı bir sonekle ("рассказывать/рассказать"), birkaçı ise bambaşka bir kökle ("говорить/сказать").