Geçmiş zaman: -л, -ла, -ло, -ли

Kanca

Bir telefon konuşmasında "Вчера я работал" dendiğini duyarsan konuşanın bir erkek olduğunu bilirsin. "Вчера я работала" dendiğinde ise bir kadın konuşuyordur. Geçmiş zamandaki bir Rusça fiil, konuşanın kim olduğunu değil, erkek mi kadın mı olduğunu söyler; Türkçede "çalıştım" derken cinsiyet hiç görünmez.

Bu, Rusçanın en kolay zamanlarından biridir: altı kişi eki yerine yalnız dört son vardır. Bu derste geçmiş zamanın nasıl kurulduğunu, sık kullanılan düzensiz fiilleri ve "быть" fiilinin geçmişini öğreneceksin.

Anlatım

Kuruluş

Mastarın sonundaki "-ть" atılır ve yerine dört sondan biri gelir:

Birinci ve ikinci çekim arasındaki fark geçmiş zamanda kaybolur; iki aile de aynı sonları alır. "Жила" kelimesinde vurgu sona kaymıştır; bazı kısa fiillerde dişil biçim vurguyu sona çeker.

Kişi değil, cins

"Я" ve "ты" zamirleri cins taşımaz; fiilin sonu konuşanın ya da dinleyenin cinsiyetini gösterir. Bir erkek "я читал", bir kadın "я читала" der. Bir kadına sorarken "Ты читала?", bir erkeğe sorarken "Ты читал?" dersin.

"Вы" ise tek bir kişiye kibarca seslenirken de hep çoğul sonu alır: "Вы были в Москве?" (Moskova'da bulundunuz mu?). Karşındaki ister kadın ister erkek olsun, "-ли" değişmez.

Dönüşlü fiiller

"-ся" yine en sona gelir. Ünsüzle biten "-л" sonundan sonra "-ся", ünlüyle biten sonlardan sonra "-сь" yazılır: "учился" [u-Çİ-lsa] (erkek), "училась" [u-Çİ-las'] (kadın), "учились" [u-Çİ-lis'] (çoğul).

Быть: был, была, было, были

"Быть" fiili şimdiki zamanda düşer ama geçmişte geri gelir:

A2.5'teki kişisiz cümleler geçmişe "было" ile taşınır: "Мне было холодно" (Üşüyordum), "Было интересно" (İlginçti). A1.38'deki sahiplik de aynı fiille kurulur ve fiil sahip olunan şeye uyar: "У меня был брат", "У меня была собака". Yokluk ise hep "не было" ile söylenir ve isim ilgi hâlinde kalır: "У меня не было времени" (Vaktim yoktu).

Olumsuzlukta vurgu "не"ye kayar: "не был" [NYE-bıl], "не было" [NYE-bı-la]. Dişilde ise vurgu sonda kalır: "не была" [ni bı-LA].

Düzensizler

Birkaç sık fiilin geçmişi mastardan doğrudan türemez:

"Мочь" fiilinin erilinde "-л" sonu düşer ve "г" kelime sonunda [k] duyulur.

Zaman kelimeleri

Geçmişi işaretleyen birkaç kelime bu derste yeter: "вчера" [fçi-RA] (dün), "раньше" [RAN'-şı] (eskiden, önceden), "давно" [dav-NO] (çoktan, uzun zaman önce). Zaman ifadelerinin tamamı bu modülün son dersinde işlenecek.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe geçmiş zamanda fiile kişi eki takar: "okudum, okudun, okudu, okuduk". Kişi fiilin içinden okunur; zamir çoğu zaman düşer. Rusçada geçmiş zaman kişiyi göstermez: "читал" ben de olabilir, sen de, o da. Bu yüzden Rusçada geçmiş zamanlı cümlelerde zamir neredeyse hiç düşmez: "Я читал", "Ты читал", "Он читал".

Cinsiyette ise ters bir durum var. Türkçe fiil cinsiyet taşımaz; Rusçada geçmiş zamandaki her tekil fiil cinsiyet taşır. Türk bir kadın Rusça konuşurken en sık yaptığı hatalardan biri, ilk duyduğu eril biçimi kendisi için kullanmaktır: "я был" yerine "я была" demelidir.

Türkçenin "-di" ve "-miş" ayrımı da Rusçada yoktur. "Okudum" ile "okumuşum" arasındaki tanıklık farkını Rusça fiil biçimiyle değil, "говорят" (diyorlar), "кажется" (galiba) gibi kelimelerle verir. Rusçanın geçmişte asıl yaptığı ayrım başka bir eksendedir ve sıradaki dersin konusudur.

Örnekler

Beşinci örnekteki "был в Москве" yapısı Türkçedeki "Moskova'da bulundum" ya da "Moskova'ya gittim" anlamında çok kullanılır; bir yere gidip dönmeyi "olmak" fiiliyle anlatır. Altıncı örnek A2.7'deki araç hâlini geçmişe taşıyor. Yedinci örnekte "не было" kişiye ya da cinse bakmaz; yokluk cümlesi hep nötr biçimdedir.

Örnek diyalog

Rostov'da bir pazartesi sabahı, ofis mutfağı. Dima, iş arkadaşı Pınar'a hafta sonunu soruyor.

Pınar kendisinden söz ederken "была" diyor; kız kardeşiyle birlikte anlatırken "жили", "гуляли", "ели" çoğul sonları geliyor. Dima'nın "работал" fiili konuşanın erkek olduğunu söylüyor. "Погода была" cümlesinde fiil dişil, çünkü "погода" (hava) dişildir. "Солнечно" (güneşli) "солнце" (güneş) kelimesinden gelir; "солнце" kelimesinde "л" okunmaz [SON-tsı], ama "солнечно" kelimesinde okunur. Suzdal, Moskova'nın kuzeydoğusunda, eski kiliseleriyle bilinen küçük bir şehirdir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. он работал, она жила, мы говорили, я читала.
2. Вчера было холодно. Мама была дома. Мы были в парке.
3. Раньше я жил в Анкаре.
4. Вы были в Казани?

Özet kartı

1. Kuruluş: mastar − "-ть" + -л / -ла / -ло / -ли.
2. Fiil kişiye değil, cinse ve sayıya uyar: я читал / я читала.
3. "Вы" hep çoğul: Вы были?
4. Быть: был, была, было, были; olumsuzda не был [NYE-bıl], не было [NYE-bı-la].
5. Yokluk geçmişte: не было + ilgi hâli.
6. Düzensizler: шёл / шла, ел / ела, мог / могла.

Sonraki derse köprü

Pınar "Мы смотрели церкви" dedi: kiliseleri gezdi, baktı; ama hepsini görüp bitirdiğini söylemedi. Rusça geçmişte bir eylemin sürüp sürmediğini ya da tamamlanıp tamamlanmadığını fiilin kendisiyle ayırır. Sıradaki derste bu ayrımın adını öğreneceğiz: fiilin görünüşü (вид).