İlgi hâli (родительный падеж): kimin, neyin?

Kanca

Türkçede "kardeşimin arabası" derken sahibi önce, sahip olunanı sonra söylersin ve ikisine de bir ek takarsın: "kardeş-im-in" ve "araba-sı". Rusça sırayı ters çevirir ve eki yalnız birine verir: "машина брата" [ma-ŞI-na BRA-ta]. Önce araba, sonra kardeş; ve yalnızca kardeş değişir.

A1'de ilgi hâlini "нет" sonrasında, ambalajda ve fiyatlarda birer kalıp olarak gördün. Bu derste hâlin adını aldığı asıl işe geçiyoruz: bir şeyin kime ya da neye ait olduğunu söylemek.

Anlatım

Tamlama: sahip olunan önce

Rusçada iki isimle kurulan tamlamada sahip olunan şey başta durur ve yalın kalır; sahibi arkadan gelir ve ilgi hâline girer:

• "машина брата" — kardeşin arabası
• "центр города" [TSENTR GO-ra-da] — şehrin merkezi
• "конец недели" [ka-NETS ni-DE-li] — haftanın sonu

Hâlin soruları "кого?" [ka-VO] (kimin?) ve "чего?" [çi-VO] (neyin?) sorularıdır. Gündelik konuşmada sahibi sormak için çoğu zaman A1.22'deki "чей?" (kimin?) kullanılır: "Чья это сумка? — Сумка Анны."

Tekil ekler

Eril ve nötr isimler "-а" ya da yumuşak sessizden sonra "-я" alır. Dişil isimler "-ы" alır; yumuşak sessizden sonra ve A1.19'daki yazım kuralına giren harflerden sonra "-и" yazılır: "книги", "Кати" [KA-ti].

Bazı eril isimlerde son hecedeki "е" ya da "о" çekimde düşer: "отец" → "отца" [at-TSA] (babanın), "день" → "дня" [DNYA] (günün). Bu kelimeleri ilgi hâli biçimleriyle birlikte öğrenmek iyi bir alışkanlıktır.

Kişi adları

Rus adları bu kurallara uyar: "Иван" → "Ивана", "Анна" → "Анны", "Игорь" → "Игоря". Türk adlarında da aynı düzen işler, ama bir istisna önemlidir: sessizle biten kadın adları çekilmez. "Мурат" bir erkek adı olarak "Мурата" olur; "Дениз", "Элиф", "Гюльсюм" gibi sessizle biten kadın adları ise her hâlde aynı kalır: "подруга Дениз" (Deniz'in arkadaşı). Ünlüyle biten kadın adları ("Айше") çoğunlukla çekilmeden kullanılır.

Sahibin önünde bir sıfat

Sahibin önünde bir sıfat ya da iyelik sözcüğü varsa o da ilgi hâline girer. Eril ve nötrde "-ого" ([-a-va]) ya da "-его" ([-yi-va]), dişilde "-ой" ya da "-ей" gelir:

• "дом моего отца" [DOM ma-yi-VO at-TSA] — babamın evi
• "сумка моей мамы" [SUM-ka ma-YEY MA-mı] — annemin çantası
• "улица нового района" — yeni semtin sokağı

"-ого" ekindeki "г" [v] okunur; bunu A1'de "его" kelimesinde görmüştün. "Его", "её" ve "их" ise sahip gösterirken hiç değişmez: "машина его отца" (onun babasının arabası).

У + ilgi hâli

A1.38'de "у меня есть" kalıbını zamirlerle kurmuştun. Kalıbın içinde aslında ilgi hâli vardır ve artık isimlerle de kurulabilir: "У брата есть машина" [u BRA-ta YEST' ma-ŞI-na] (Kardeşimin arabası var), "У Анны нет собаки" (Anna'nın köpeği yok).

"У" edatı bir yerin yanında olmayı da anlatır: "у двери" [u DVE-ri] (kapının yanında), "у окна" (pencerenin yanında). Türkçedeki "kapının yanında" kalıbının işini tek bir edat görür.

Adreslerde ve adlarda

İlgi hâli adreslerde ve kurum adlarında sürekli karşına çıkar: "улица Пушкина" [U-li-tsa PUŞ-ki-na] (Puşkin Caddesi, kelimesi kelimesine "Puşkin'in caddesi"), "площадь Победы" (Zafer Meydanı), "музей истории" (tarih müzesi). Türkçede bu adlar çoğunlukla belirtisiz tamlamayla kurulur ("tarih müzesi"); Rusça burada da ilgi hâlini kullanır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe tamlamada iki ek kullanır: tamlayana ilgi eki, tamlanana iyelik eki ("kardeş-in araba-sı"). Rusça yalnız tamlayanı işaretler; tamlanan olduğu gibi kalır. Bu, Türk öğrenci için bir kolaylıktır: "araba" kelimesine hiçbir şey eklemeden "машина" dersin.

Zorluk sıradadır. Türkçede tamlayan hep önce gelir: "babamın evi". Rusçada sıra tersine döner: "дом отца". Türk öğrenci ilk zamanlarda "отца дом" demeye meyillidir; anlaşılır ama şiir dışında doğal değildir. Bir hatırlatma işe yarar: Rusça önce neyin söz konusu olduğunu, sonra kime ait olduğunu söyler.

Türkçenin belirtisiz tamlaması ("okul kapısı", "tarih müzesi") Rusçada iki yoldan karşılanır. Biri yine ilgi hâlidir: "музей истории". Öbürü bir sıfattır: "школьная дверь" (okul kapısı). Hangisinin yerleşik olduğu kelimeye göre değişir; yeni bir öbeği ilk duyduğun biçimle öğrenmek en güvenli yoldur. Örneğin "doğum günü" ilgi hâliyle kurulur ("день рождения"), "okul bahçesi" ise sıfatla ("школьный двор").

Örnekler

Yedinci örnekte "Дениз" bir kadın adı olduğu için ilgi hâlinde değişmiyor. Son örnekteki "стоит" bu cümlede "duruyor" demektir; fiyat sorusundaki "стоит" ile aynı yazılır, ama burada vurgu ikinci hecededir: [sta-İT].

Örnek diyalog

Soçi'de bir plaj gününün sonu. Полина (Polina) arkadaşlarının eşyalarını topluyor; Mert ona yardım ediyor.

Mert'in dördüncü cevabında iki ilgi hâli üst üste biniyor: "шапка сестры Игоря" (İgor'un kız kardeşinin şapkası). Türkçede de iki tamlama iç içe geçer, ama sıra yine terstir: Rusça şapkadan başlar ve sahipler zincirinin sonuna kadar gider. "Кати" ise "Катя" adının ilgi hâlidir ve kız kardeşin adını açıklar. Son cevaptaki "его" değişmez; değişen yalnız "отец" kelimesidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. машина сестры, центр Москвы, книга Ивана, дверь комнаты.
2. машина мамы (ya da машина моей мамы), дом отца (ya da дом моего отца).
3. У Анны есть кошка.
4. Doğru. "Элиф" sessizle biten bir kadın adıdır ve çekilmez.

Özet kartı

1. Tamlamada sahip olunan önce, sahip sonra ve ilgi hâlinde: машина брата.
2. Tekil ekler: eril ve nötr -а/-я, dişil -ы/-и.
3. Düşen ünlüler: отец → отца, день → дня.
4. Sıfat ve iyelik: моего отца, моей мамы; его/её/их değişmez.
5. У + ilgi hâli: у брата есть…, у двери (kapının yanında).
6. Sessizle biten kadın adları çekilmez: подруга Дениз.

Sonraki derse köprü

İlgi hâlinin tek işi sahiplik değildir. Sıradaki derste ikinci yüzüne geçeceğiz: miktar bildiren "много воды" (çok su) gibi öbekler ve Türkçedeki "-den" ekinin işini gören edatlar: "из" (içinden), "от" (yanından, kişiden), "с" (üstünden) ve "без" (-sız).