El yazısı ve klavyede Kiril yazmak

Kanca

Rus bir arkadaşın masanın üstüne küçük bir not bırakmış. Kâğıtta el yazısıyla üç harf var ve sen onları "mym" diye okuyorsun. Anlamsız. Oysa not yalnızca "тут" diyor: [TUT], "buradayım". Rusça el yazısında "т" harfi Latin "m"ye, "у" ise biraz "y"ye benzer; ikisini birlikte görünce göz hemen Latin alfabesine döner.

Şimdiye kadar Kiril harflerini basılı biçimleriyle tanıdın. Ama Rusların çoğu elle yazarken birbirine bağlı, akan bir el yazısı kullanır ve bu yazıda birkaç harf basılı hâlinden epey farklı görünür. Bu derste el yazısının en çok şaşırtan harflerini, Rus klavyesinin düzenini ve bilgisayarında ya da telefonunda Kiril yazmaya nasıl başlayacağını göreceksin.

Anlatım

Rusça el yazısı

Rus okullarında çocuklar yazmayı bitişik el yazısıyla öğrenir; harfler birbirine bağlanarak, kalem kâğıttan kaldırılmadan yazılır. Bu yüzden yetişkinlerin elle yazdığı not, kart ya da formların çoğu bu yazıyla doldurulur. Basılı harflere benzeyen tek tek harflerle yazmak daha çok çocuklarda ya da yabancılarda görülür.

El yazısında harflerin çoğu basılı biçimine yakındır. Ama birkaç harf, Latin alfabesine alışık göz için tuzak kurar:

Bu tablo, Kancadaki notun neden "mym" diye okunduğunu açıklıyor. "Тут" kelimesindeki iki "т" el yazısında "m" gibi görünür. "Пиши" (yaz!) kelimesi de el yazısında Latin harflerden kurulmuş "nuwu" gibi bir şekle bürünür, çünkü el yazısındaki "ш" bir "w"ye yakındır.

Rusların kendileri de el yazısında bazı harflerin karıştığını bilir. Bu yüzden pek çok kişi küçük "т" harfinin üstüne kısa bir çizgi, küçük "ш" harfinin altına kısa bir çizgi koyar. "Ш", "и" ve "т" el yazısında yan yana gelince yalnızca dalgalı çizgilerden oluşan kelimeler ortaya çıkar; bu çizgiler okumayı kolaylaştırır.

İtalik yazı da el yazısına benzer

Bir tuzak daha var: basılı metinlerdeki eğik, yani italik yazı. Rusça italik harfler el yazısından esinlenir ve bu yüzden "т" italikte "m", "и" italikte "u", "п" italikte "n", "д" italikte "g" gibi görünür. Bir kitapta ya da tabelada eğik yazılmış bir kelime tanıdık gelmiyorsa, bu dört harften birini Latin harfi sanıyor olabilirsin.

Kendin yazarken

El yazısını okumayı öğrenmek önemlidir, ama kendin yazarken bitişik el yazısını hemen öğrenmek zorunda değilsin. Başlangıçta basılı harflere benzeyen, ayrık harflerle yazmak tamamen anlaşılırdır. Yalnızca iki şeye dikkat et: "т" harfini Latin "T" gibi uzun bir çatıyla yaz ve "и" harfini Latin "N"nin tersine çevrilmiş hâli gibi, çaprazı sol alttan sağ üste gidecek biçimde çiz.

Rus klavyesi: ЙЦУКЕН

Rusça klavyede harflerin yerleşimi, en üst sıranın ilk altı harfinden adını alır: ЙЦУКЕН. Bu düzen Türk Q klavyesinden tamamen farklıdır ve harfler Latin karşılıklarının yerinde durmaz.

Orta sıranın ortasında "а", "п", "р", "о" harfleri durur; Rusçada en sık kullanılan harfler parmakların en kolay ulaştığı yerlere yerleştirilmiştir. "Ё" harfi çoğu klavyede sol üst köşededir; birçok Rus onu yazmak yerine "е" ile yetinir.

Bilgisayara ve telefona Rusça eklemek

Bilgisayarlarda ve telefonlarda Rusça klavye ayrıca kurulmaz; ayarlarda dil ve klavye bölümünden "Русский" (Rusça) giriş dili olarak eklenir. Eklendikten sonra bir kısayol tuşuyla ya da ekrandaki küçük bir küre simgesiyle Türkçe ve Rusça klavye arasında geçilir. Telefonlarda aynı yöntemle eklenen Rusça klavye, harf tahmini ve yazım denetimi de getirir.

Harflerin yerini bilmiyorsan iki yol var. Birincisi, ekran klavyesini açıp birkaç hafta ona bakarak yazmak. İkincisi, bazı sistemlerin sunduğu "fonetik" Rusça düzenidir; bu düzende harfler Latin karşılıklarının yerine konur, örneğin "а" A tuşunda, "б" B tuşunda durur. Fonetik düzen başlangıçta kolaydır, ama Rusya'da kullanılan bilgisayarlarda bulunmaz; uzun vadede ЙЦУКЕН düzenini öğrenmek daha yararlıdır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkiye'de ilkokullarda bir dönem bitişik eğik yazı öğretildi; bugün okuma yazmaya dik temel harflerle başlanıyor. Bugün Türkiye'de pek çok yetişkin elle yazarken birbirinden ayrı, basılı harflere benzeyen harfler kullanır. Rusya'da ise bitişik el yazısı okulda temel yazı olarak kalmıştır. Bu yüzden Rusça bir el yazısı notunu okumak, Türkçe bir notu okumaktan daha fazla alışma ister.

Klavye tarafında da bir benzerlik var. Türkiye'de iki klavye düzeni kullanılır: Q ve F. F klavye, Türkçede en sık kullanılan harfleri parmakların en kolay ulaştığı yerlere koymak için tasarlanmıştır. Rus ЙЦУКЕН düzeni de aynı mantıkla, Rusçanın sık harflerini orta sıraya toplayarak kurulmuştur. F klavye kullanan biri için bu düşünce tanıdıktır.

Türk okur için en büyük kolaylık, Rusçanın birçok sesini tek harfle yazabilmesidir. İngilizce konuşan biri Rusça kelimeleri Latin harfleriyle yazmaya kalktığında "shch", "zh", "kh" gibi harf grupları kullanmak zorunda kalır; Türk okurun elinde ise "ş", "ç", "j" gibi tek harfler vardır. Ama Rusça yazarken asıl hedef Kiril harflerini kullanmaktır; okunuşu Latin harflerle yazmak yalnızca başlangıç için bir köprüdür.

Örnekler

Bu kelimeler el yazısında en çok şaşırtanlardır. Önce basılı biçimlerini oku, sonra el yazısında neye benzeyeceklerini düşün.

Birinci örnek el yazısında "mym", ikinci örnek "nuwu" gibi görünür. Üçüncü örnekteki "д" ise el yazısında bir "g" ya da yuvarlak bir "∂" biçimini alır. Beşinci örnekteki "пишется" fiilinde sondaki "-тся" grubu [tsa] okunur; bu, dönüşlü fiillerin sık görülen bir sonudur ve A1.33'te ayrıca anlatılacak.

Örnek diyalog

Deniz, Petersburg'daki yurtta masasının üstünde Лиза'nın (Liza) bıraktığı el yazısı bir not buluyor ve onu okumaya çalışıyor.

Liza harflerin Rusçadaki adlarını kullanıyor: "т" harfinin adı "тэ" [TE], "м" harfinin adı "эм" [EM]. Deniz'in el yazısında "m" sandığı harf aslında "т"dir. "Написано" kelimesi "yazılmış, yazıyor" anlamında kullanılır ve bir notta, tabelada ya da belgede ne yazdığını söylerken sık geçer.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "m" gibi görünen "т", "u" gibi görünen "и", "n" gibi görünen "п"dir.
2. Orta sıra "ф ы в а п р о л д ж э" ile ilerler; ilk beşi "ф, ы, в, а, п"dir.
3. "Как это пишется?" "Bu nasıl yazılır?" demektir; bir kelimenin yazılışını öğrenmek istediğinde kullanırsın. "Как это читается?" "Bu nasıl okunur?" demektir; yazılı bir kelimenin okunuşunu sorarken kullanırsın.
4. Örneğin Deniz = Дениз, Elif = Элиф, Murat = Мурат, Ayşe = Айше.

Özet kartı

1. Ruslar elle yazarken çoğunlukla bitişik el yazısı kullanır.
2. Elle yazılmış bir metinde gözüne "m, u, n, g" görünen harfler sırasıyla т, и, п ve д olabilir.
3. Karışıklığı önlemek için küçük "т"nin üstüne, küçük "ш"nin altına kısa bir çizgi konabilir.
4. İtalik basılı yazı da el yazısına benzer; aynı dört harf orada da şaşırtır.
5. Rus klavyesi ЙЦУКЕН düzenini kullanır; en sık harfler orta sıradadır.
6. Rusça giriş dili ayarlardan eklenir ve kısayol tuşuyla Türkçeyle değiştirilir.
7. Yeni başlayan biri ayrık, basılı benzeri harflerle yazabilir; okumayı ise el yazısıyla da öğrenmelidir.

Sonraki derse köprü

Alfabe modülü burada bitiyor: artık Kiril harflerini okuyabiliyor, söyleyebiliyor ve yazabiliyorsun. Sıradaki modülde bu harflerle ilk gerçek konuşmalara başlıyoruz. İlk konu selamlaşma: resmî "Здравствуйте" ile samimi "Привет" arasındaki farkı, günün saatine göre değişen "Доброе утро" ve "Добрый вечер" selamlarını, vedalaşırken kullanılan "До свидания" ve "Пока" kalıplarını göreceksin.