Ötümsüzleşme: sondaki ve yan yana gelen sessizler

Kanca

Türkçede "kitap" kelimesine bir ek getirdiğinde yazı değişir: "kitabı". Sondaki "p" bir ünlünün önüne gelince "b" olur ve bunu yazıya da geçiririz. Rusçada aynı şey tersinden olur ve yazıya hiç geçmez. "Хлеб" (ekmek) kelimesi yazıda "б" ile biter, ama bir Rus onu [HLEP] diye söyler. "Хлеба" (ekmeğin) biçiminde ise "б" sesi geri gelir: [HLE-ba].

Önceki derslerde bu olayla birkaç kez karşılaştın: şehir anlamındaki "город" kelimesinin sonu bir [t] gibi duyuldu, "в" edatı bir parkın adından önce [f] sesine döndü, "без сахара" ifadesinde "без" [bis] okundu. Bu derste hepsinin arkasındaki sistemi kuracağız: hangi sessizlerin çift olduğunu, kelime sonunda ne olduğunu, yan yana gelen sessizlerin birbirini nasıl etkilediğini ve Rus yazısının bu değişimleri neden göstermediğini.

Anlatım

Ötümlü ve ötümsüz çiftler

Bir sessiz söylenirken ses telleri titreşiyorsa o sessiz ötümlüdür, titreşmiyorsa ötümsüzdür. Elini boğazına koyup "zzz" ve "sss" dersen farkı hissedersin: ilkinde titreşim vardır, ikincisinde yoktur. Rusçada altı sessiz bu açıdan çift oluşturur:

Bazı sessizlerin çifti yoktur. "Л", "м", "н", "р" ve "й" her zaman ötümlüdür ve hiçbir koşulda ötümsüzleşmez. "Х", "ц", "ч" ve "щ" ise her zaman ötümsüzdür.

Birinci kural: kelime sonu

Kelimenin son sesi ötümlü bir sessizse, Rus ağzı o sessizi titreşimsiz çiftiyle söyler. "Хлеб" [HLEP], "год" (yıl) [GOT], "друг" (arkadaş) [DRUK], "нож" (bıçak) [NOŞ], "глаз" (göz) [GLAS]. Rus soyadlarının çoğunun sonundaki "-ов" eki de [of] okunur: "Иванов" [i-va-NOF], "Петров" [pit-ROF].

Kelimeye bir ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde ses geri döner: "хлеб" [HLEP] ama "хлеба" [HLE-ba]; "друг" [DRUK] ama "друга" [DRU-ga]. Yazı ise her iki biçimde de aynı harfi korur.

İkinci kural: yan yana gelen sessizler

İki sessiz yan yana geldiğinde ikincisi birincisini kendine benzetir. Ötümlü bir sessizin ardından ötümsüz bir sessiz gelirse, ilki ötümsüzleşir: "ложка" (kaşık) [LOŞ-ka], "автобус" (otobüs) [af-TO-bus], "всё" (her şey) [FSYO].

Tersi de olur. Ötümsüz bir sessizin ardından ötümlü bir sessiz gelirse, ilki ötümlüleşir: "сделать" (yapmak) [ZDE-lat'], "футбол" (futbol) [fud-BOL], "вокзал" (tren garı) [vag-ZAL], "экзамен" (sınav) [eg-ZA-min].

Bu kuralın iki istisnası var. "Л", "м", "н", "р", "й" sessizleri öncekini etkilemez: "смотреть" kelimesindeki "с" [s] olarak kalır. "В" harfi de önündeki sessizi ötümlüleştirmez: "свет" (ışık) [SVET], "твой" (senin) [TVOY]. Ama "в" kendisi, ardından gelen ötümsüz bir sessiz yüzünden [f] olabilir: "всё" [FSYO].

Edatlar da sözcüğe yapışır

Rusçada "в", "с", "из", "без" gibi kısa edatlar ardındaki kelimeyle tek bir ses birimi gibi söylenir. Bu yüzden aynı kural kelimeler arasında da işler. "В кафе" [f ka-FE], "в школу" [f ŞKO-lu], "из Турции" [is TUR-tsı-i], "без сахара" [bis SA-ha-ra] örneklerinde edatın sonu, ardındaki kelimenin ilk sesine uyar. "С братом" (erkek kardeşle) ifadesinde ise ters yönde değişim olur: "с" ötümlü "б"nin önünde [z] okunur: [z BRA-tam].

Rus yazısı neden göstermez?

Türk yazısı söyleyişi izler; Rus yazısı ise kelimenin kökünü izler. "Хлеб" kelimesi her biçiminde "б" ile yazılır, çünkü kök "хлеб-"dir ve "хлеба", "хлебу" gibi biçimlerde [b] sesi açıkça duyulur. Bu ilkenin bir yararı var: hangi harfin yazılacağından emin değilsen, kelimeyi ardından bir ünlü gelecek biçimde düşün. "Год" mu "гот" mu? "Года" biçiminde [d] duyulur, öyleyse "год".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de ötümsüzleşme vardır, ama farklı çalışır ve yazıya geçer. Türkçede bir kelimenin sonu çoğu zaman ötümsüzdür: "kitap", "ağaç", "renk". Ünlüyle başlayan bir ek gelince sessiz ötümlüleşir ve yazı bunu gösterir: "kitabı", "ağacı", "rengi". Rusçada mekanizma benzer, ama yazı sabittir; değişimi yalnızca kulak duyar.

Türkçede yan yana gelen sessizlerin uyumu da bilinir, yine yazıya geçerek: "evde" ama "kitapta", "geldi" ama "gitti". Ekin ilk sessizi, kelimenin son sessizine uyar. Rusçada ise yön tersinedir: sondaki sessiz, kendinden sonra gelen sessize uyar. "Ложка" kelimesinde "ж", ardındaki "к" yüzünden [ş] olur.

Türk okurun en sık hatası, Rusça yazıyı Türkçe gibi okumaktır: her harfi yazıldığı gibi telaffuz etmek. "Хлеб" kelimesini [hleb], "Иванов" soyadını [ivanov] diye söylemek anlaşılmayı engellemez, ama Rus kulağına yabancı gelir. Öte yandan Türk okur için bu kural yeni bir şey değildir; yalnızca yazıda görünmediği için bilinçli olarak hatırlanması gerekir.

Örnekler

Her örnekte ötümsüzleşen ya da ötümlüleşen sessizi bul.

İlk örnekte aynı kökün iki biçimi yan yana: sonda [p], ünlüden önce [b]. Dördüncü örnekte "ж", ardından gelen ötümsüz "к" yüzünden [ş] okunuyor. Beşinci örnekte tersi oluyor: ötümsüz "к", ardından gelen ötümlü "з" yüzünden [g] okunuyor. Son örnekte edat "с" ardındaki kelimeye yapışıyor ve ötümlü "б"nin önünde [z] oluyor.

Örnek diyalog

Deniz, Moskova'da yolunu kaybetti ve tren garına gitmek istiyor. Yoldan geçen bir adama, Прохожий, soruyor.

Bu konuşmada ötümsüzleşme ve ötümlüleşme iki yönde de çalışıyor. "Вокзал" kelimesinde ötümsüz "к" [g] oluyor; "автобус" kelimesinde ötümlü "в" [f] oluyor. "Не за что" ise Rusçada teşekküre verilen en yaygın cevaptır ve tek bir kelime gibi, ilk hecesinden vurgulanarak söylenir; içindeki "что" da A1.4'te gördüğün gibi [şta] okunur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. б–п, в–ф, г–к, д–т, ж–ш, з–с.
2. "год" [GOT], "года" [GO-da]. İlkinde "д" kelimenin sonundadır ve ötümsüzleşir; ikincisinde ardından bir ünlü geldiği için [d] olarak kalır.
3. Ötümsüz "т", ardından gelen ötümlü "б" yüzünden ötümlüleşir ve [d] olur.
4. Kelimeyi ardından bir ünlü gelecek bir biçimde düşünmeli: "друга" [DRU-ga]. Orada [g] duyulduğu için doğru yazım "друг"dur.

Özet kartı

1. Altı çift: б–п, в–ф, г–к, д–т, ж–ш, з–с.
2. Kelime sonunda ötümlü sessiz ötümsüzleşir: хлеб [HLEP], год [GOT], Иванов [i-va-NOF].
3. Ötümlü sessiz, ötümsüz sessizden önce ötümsüzleşir: ложка [LOŞ-ka], всё [FSYO].
4. Ötümsüz sessiz, ötümlü sessizden önce ötümlüleşir: вокзал [vag-ZAL], сделать [ZDE-lat'].
5. Л, м, н, р, й ve в önlerindeki sessizi etkilemez: свет [SVET].
6. Edatlar ardındaki kelimeye yapışır: в кафе [f ka-FE], из Турции [is TUR-tsı-i], с братом [z BRA-tam].
7. Yazı değişmez; doğru harfi bulmak için ünlülü biçimi düşün: друг → друга.

Sonraki derse köprü

Sesler tarafında alfabenin bütün sırlarını artık biliyorsun: harfleri, ünlü çiftlerini, yumuşatma işaretlerini, vurguyu ve ötümsüzleşmeyi. Geriye yazının kendisi kaldı. Sıradaki derste Rusça el yazısını tanıyacaksın: basılı "т" harfinin el yazısında neden "m"ye benzediğini, "д" ve "и" harflerinin nasıl göründüğünü ve bir Rus'un elinden çıkmış bir notu nasıl okuyacağını. Ardından bilgisayarda ve telefonda Kiril klavyeyi kurmayı ve kullanmayı öğreneceğiz.