Yumuşak ve sert sessizler: Ь ve Ъ işaretleri

Kanca

Bir Rus satranç oyuncusu oyunu bitirirken "Мат!" der: şah mat. Aynı oyuncu akşam evde annesinden söz ederken "мать" der: anne. Yazıda tek bir fark var, sondaki küçük "ь" harfi. Seste de tek bir fark var: ikinci kelimede son "t" sesi ince, neredeyse bir "ty" gibi biter. [MAT] ve [MAT'].

Rus alfabesinde hiç ses vermeyen iki harf vardır: "Ь" ve "Ъ". Bu derste bu iki işaretin ne işe yaradığını göreceksin: "ь" önündeki sessizi yumuşatır ve bazen dilbilgisi işareti olarak görev yapar; "ъ" ise bir sessizi, ardından gelen yumuşak ünlüden ayırır. Türkçede bunlara benzeyen bir işaret de var ve onu muhtemelen okulda öğrenmiştin.

Anlatım

Ь: yumuşatma işareti

"Ь" harfinin Rusçadaki adı "мягкий знак"tır, yani "yumuşak işaret". Kendi başına hiçbir ses vermez. Tek işi, hemen önündeki sessizin yumuşak söyleneceğini göstermektir. A1.5'te yumuşak ünlülerin bu işi yaptığını görmüştün; "ь" aynı işi, sessizin ardında ünlü olmadığı yerlerde yapar: kelime sonunda ve başka bir sessizden önce.

Okunuşta "ь" kesme işaretiyle gösterilir: [']. Birkaç çift, farkı açıkça duyurur:

Yumuşak sessizi söylemek için dilin orta kısmını damağa doğru kaldırırsın; sessiz, sanki ardından çok kısa bir "y" gelecekmiş gibi incelir, ama o "y" tam olarak söylenmez. "Мать" kelimesinin sonu [maty] değil, ince bir [MAT'] sesidir.

Ь'nin ikinci işi: ayırmak

"Ь" bazen bir sessiz ile ardından gelen yumuşak ünlü (е, ё, ю, я, и) arasına girer. Bu durumda iki iş birden yapar: sessizi yumuşatır ve ünlünün başına bir "y" sesi ekler. "Семья" (aile) kelimesi bu yüzden [sim'-YA] okunur, [si-MYA] değil. "Статья" (makale) [stat'-YA], "пьёт" (içiyor) [P'YOT] okunur.

Ь'nin üçüncü işi: dilbilgisi

Bazı sessizler Rusçada her zaman sert ("ж", "ш", "ц") ya da her zaman yumuşaktır ("ч", "щ", "й"). Bu sessizlerden sonra gelen "ь" sesi değiştirmez; yalnızca dilbilgisel bir bilgi taşır. "Ночь" [NOÇ] (gece) kelimesindeki "ь", kelimenin dişil olduğunu gösterir. "Читаешь" [çi-TA-yiş] (okuyorsun) fiilindeki "ь", ikinci tekil şahıs ekinin yazımının bir parçasıdır. Bu "ь"leri okurken görmezden gelebilirsin, ama yazarken unutmamalısın.

Ъ: sert işaret

"Ъ" harfinin adı "твёрдый знак"tır, yani "sert işaret". O da ses vermez. Bugünkü Rusçada tek bir işi vardır: bir önekin sonundaki sessiz ile kökün başındaki yumuşak ünlüyü (е, ё, ю, я) ayırmak. Bu sayede sessiz sert kalır ve ünlü başına "y" alır. "Объект" (nesne) [ab-YEKT], "подъезд" (apartman girişi) [pad-YEST], "съесть" (yiyip bitirmek) [s-YEST'].

"Ъ" Rusçada nadir görülen bir harftir. 1918 yazım reformundan önce sert sessizle biten her kelimenin sonuna yazılırdı; reform bu kullanımı kaldırdı. Bugün eski tabelalarda ve marka adlarında, eski görünmek isteyen yazılarda hâlâ karşına çıkabilir.

Sessizlerin iki yüzü: kısa harita

Artık Rusçada sessizlerin çoğunun iki biçimi olduğunu biliyorsun. Bir sessizin sert mi yumuşak mı okunacağını üç şey belirler: ardından gelen ünlünün dizisi (а mı я mı), ardından gelen "ь" ve sessizin kendi doğası. "Ж", "ш", "ц" hep serttir; "ч", "щ", "й" hep yumuşaktır; geri kalan sessizler ise duruma göre ikisinden biri olur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de bir sessizi yumuşattığını gösteren bir işaret var: düzeltme işareti ya da şapka (^). "Kar" (yağan kar) ile "kâr" (kazanç) kelimeleri yalnızca bu işaretle ayrılır. Şapkalı "â", kendinden önceki "k" sesini inceltir; "kâr" derken "k" sesi damağın ön tarafında, neredeyse "ky" gibi söylenir. "Lâle", "rüzgâr", "kâğıt" kelimelerinde de aynı ince sessiz vardır. Bu, Rusçadaki "ь" ile aynı mantıktır: sesi olmayan bir işaret, yanındaki sessizi yumuşatır.

Fark, sıklıktadır. Türkçede ince sessiz daha çok Arapça ve Farsça kökenli kelimelerde, sınırlı bir yerde görülür ve şapka günlük yazıda çoğu zaman atlanır. Rusçada ise sert-yumuşak karşıtlığı dilin her köşesindedir: neredeyse her sessiz iki biçimde yaşar ve fark sık sık anlam ayırır.

Bir de ayırma işi var. Türkçede iki ünlü yan yana geldiğinde araya bir "y" kaynaştırma harfi gelir: "araba-y-ı". Rusçadaki ayırıcı "ь" ve "ъ" de ünlünün başına bir "y" sesi ekler, ama bunu yazıda "y" harfiyle değil, bu iki işaretle gösterir. "Семья" kelimesindeki [y] sesi, yazıda "ь" ile "я" arasında saklıdır.

Örnekler

Her kelimede "ь" ya da "ъ" harfini bul ve hangi işi yaptığını söyle: yumuşatma mı, ayırma mı, dilbilgisi mi?

İlk dört kelimede "ь" yumuşatma işi görür; son sessiz ince söylenir. Beşinci kelimede ayırma işi görür: "м" yumuşar ve "я" başına "y" alır. Altıncı kelimede "ч" zaten yumuşak olduğu için "ь" sesi değiştirmez, yalnızca kelimenin dişil olduğunu gösterir. Yedinci kelimede "ъ", önek "об-" ile kök arasında bir sınır çizer. Sekizinci örnekte "брат" sert, "учитель" kelimesinin sonu yumuşaktır.

Örnek diyalog

Deniz, Kazan'da bir ailenin yanında kalıyor. Akşam yemeği hazırlanırken ev sahibi Ольга (Olga) ona sesleniyor.

Bu kısa konuşmada "ь" üç ayrı yerde görülüyor. "Соль" ve "мать" kelimelerinde son sessizi yumuşatıyor. "Ольга" ve "большая" kelimelerinde "л" sesini, ardından gelen sessizden önce yumuşatıyor. "Семья" kelimesinde ise "м" ile "я"yı ayırıyor. Olga'nın "брат" ve "мать" kelimelerini aynı cümlede kullanması da sert ve yumuşak sonu yan yana duymak için iyi bir fırsat.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "брат" [BRAT] erkek kardeş, "брать" [BRAT'] almak. Fark son sessizdedir: ikinci kelimede "т" yumuşak söylenir.
2. Önündeki "м" sesini yumuşatır ve ardından gelen "я" harfinin başına bir [y] sesi ekler: [sim'-YA].
3. "Ч" her zaman yumuşak bir sestir, bu yüzden "ь" onu daha fazla yumuşatamaz. Buradaki "ь" dilbilgisi bilgisi taşır: kelimenin dişil olduğunu gösterir.
4. Türkçede düzeltme işareti (^): "kâr" kelimesinde "k" ince söylenir. Rusçada aynı işi sessizin ardından gelen "ь" yapar.

Özet kartı

1. "Ь" (yumuşak işaret) ve "Ъ" (sert işaret) ses vermez.
2. "Ь" önündeki sessizi yumuşatır: мат [MAT] / мать [MAT'], брат / брать.
3. Sessiz ile yumuşak ünlü arasındaki "ь" ayırır ve "y" ekler: семья [sim'-YA].
4. Her zaman sert ya da her zaman yumuşak sessizlerden sonra "ь" yalnızca dilbilgisi bilgisi taşır: ночь, читаешь.
5. "Ъ" önek ile yumuşak ünlüyü ayırır, sessizi sert bırakır: объект [ab-YEKT], подъезд.
6. Hep sert: ж, ш, ц. Hep yumuşak: ч, щ, й.
7. Türkçedeki şapka (kar / kâr) "ь" ile aynı mantıkla çalışır.

Sonraki derse köprü

Alfabenin bütün harflerini artık tanıyorsun ve okunuşlarda sürekli bir şey dikkatini çekmiş olmalı: büyük harflerle yazılan hece ve onun çevresinde "a"ya dönüşen "o"lar. Sıradaki derste bu ikisine, Rusça okumanın en önemli kuralına odaklanacağız: vurgunun (ударение) ne olduğu, neden kuralla bulunamadığı ve vurgusuz "о" harfinin hangi koşullarda nasıl "a"ya döndüğü.