Ünlü çiftleri: А–Я, О–Ё, У–Ю, Э–Е, Ы–И

Kanca

"Лук" ve "люк". İki kelime arasında yalnızca bir harf farkı var: birinde "у", ötekinde "ю". Birincisi [LUK] okunur ve "soğan" demektir. İkincisi [LYUK] okunur ve sokaktaki rögar kapağı ya da gemideki ambar kapağı demektir. Bir harf, bir sesin rengini değiştirmiş ve tamamen başka bir kelime ortaya çıkmış.

Rusçada on ünlü harf vardır ve bunlar rastgele sıralanmamıştır: beş çift oluştururlar. Her çiftin bir "sert", bir "yumuşak" üyesi vardır. Bu derste bu çiftleri, yumuşak üyelerin yaptığı iki farklı işi ve Türk okurun en sık düştüğü tuzağı göreceksin: "ё" harfini Türkçe "ö" sanmak.

Anlatım

Beş çift

Sert dizinin harflerini zaten biliyorsun: "а", "о", "у", A1.4'te gördüğün "э" ve "ы". Yumuşak dizinin "е" ve "и" harfleri de tanıdık. Bu dersin yeni harfleri üç tane: "Я", "Ё" ve "Ю".

Yumuşak ünlünün birinci işi: "y" eklemek

Yumuşak dizinin dört harfi, önlerinde sessiz yoksa, yani kelimeyi açtıklarında ya da iki ünlünün ikincisi olduklarında, bir "y" ile başlar. "Я" [ya] okunur ve tek başına bir kelimedir: "ben". "Ё" [yo], "ю" [yu], "е" [ye] okunur. Bir harf, Türkçede iki harfle yazdığımız bir hece verir.

Bu yüzden Rusça kelimelerde "ya", "yo", "yu" seslerini görmek için "й" harfine bakmazsın; bu sesler çoğu zaman tek bir harfle yazılır: "моя" [ma-YA] "benim (dişil)", "Юля" [YU-lya] bir kadın adı, "её" [yi-YO] "onun (kadının)".

Yumuşak ünlünün ikinci işi: sessizi yumuşatmak

Aynı harfler bir sessizden sonra geldiğinde başka bir iş yapar: kendinden önceki sessizi yumuşatır. Yumuşak sessiz, dilin orta kısmı damağa doğru kalkarak söylenir; ses incelir. "Мал" [MAL] (küçük, yetersiz) kelimesinde "м" sert, "мял" [MYAL] (buruşturdu) kelimesinde ise "м" yumuşaktır.

Bu yüzden Rusçada sessizlerin "sert" ve "yumuşak" diye iki biçimi vardır ve bu biçimi ardından gelen ünlü harfi seçer. Sert dizinin harfleri (а, о, у, э, ы) önlerindeki sessizi sert bırakır; yumuşak dizinin harfleri (я, ё, ю, е, и) yumuşatır. "Мыл" [MIL] (yıkadı) ile "мил" [MİL] (sevimli) ayrımı da tam olarak budur.

Ё: her zaman vurgulu

"Ё" harfinin bir ayrıcalığı var: bulunduğu hece her zaman vurguludur. "Ёлка" [YOL-ka], "тётя" [TYO-tya] "teyze, hala", "её" [yi-YO]. Bir kelimede "ё" görürsen vurgunun yerini aramana gerek kalmaz.

A1.1'de gördüğün gibi, günlük basılı metinlerde bu harfin iki noktası çoğu zaman yazılmaz ve "ё" yerine "е" görülür. Bu yüzden "все" kelimesi bağlama göre [FSE] "herkes" ya da noktası atılmış "всё" [FSYO] "her şey" olabilir. Ders kitaplarında ve bu derslerde noktalar korunur.

Vurgusuz yumuşak ünlüler

Sert dizideki "о"nun vurgusuz hecede "a"ya döndüğünü biliyorsun. Yumuşak dizinin karşılığı "i"dir: vurgusuz "я" ve "е", bir sessizden sonra "i" sesine yaklaşır. "Язык" [yi-ZIK] "dil", "пятно" [pit-NO] "leke", "меня" [mi-NYA] "beni". Kelime sonundaki vurgusuz "я" ise [ya] olarak kalır: "Таня" [TA-nya], "дядя" [DYA-dya] "amca, dayı".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin ünlüleri de ikiye ayrılır: kalın ünlüler (a, ı, o, u) ve ince ünlüler (e, i, ö, ü). Ünlü uyumu, bir kelimede ünlülerin bu iki gruptan birinde kalmasını ister. Rusçadaki sert ve yumuşak dizi ilk bakışta buna benzer, ama işleyişi farklıdır. Türkçede ünlü uyumu kelimenin bütün ünlülerini bağlar; Rusçada ise her ünlü yalnızca kendinden önceki sessizin rengini belirler ve bir kelimede iki dizinin harfleri yan yana durabilir: "тётя", "люблю", "Россия".

Türkçe konuşan, sessizlerin ince ve kalın söylenmesini de bilir, ama bunu fark etmeden yapar. "Kedi" kelimesindeki "k" ile "kova" kelimesindeki "k" aynı değildir: ilki damağın ön tarafında, ikincisi arka tarafında söylenir. Türkçede bu fark yandaki ünlüden kendiliğinden doğar ve hiçbir zaman iki kelimeyi birbirinden ayırmaz. Rusçada ise sertlik ve yumuşaklık bir kelimeyi ötekinden ayırabilir: "лук" ve "люк", "мал" ve "мял".

En önemli fark, Türk okurun gözünü yanıltan bir benzerliktedir. "Ё" harfi Türk alfabesindeki "ö"ye çok benzer: ikisi de üstü iki noktalı bir harftir. Ama Rusçada "ö" sesi yoktur; "ё" [yo] okunur. Aynı biçimde "ю" Türkçe "ü" değil, [yu] sesidir. Rusçada "ö" ve "ü" ünlüleri bulunmaz.

Örnekler

Her örnekte yumuşak dizinin harflerini bul ve her birinin hangi işi yaptığını söyle: "y" mi ekliyor, sessizi mi yumuşatıyor?

Birinci örnekte "я" iki kez geçiyor ve iki ayrı iş yapıyor: kelime başında "я" [ya] okunur, "Таня" kelimesinin sonunda ise "н" sesini yumuşatır. Beşinci örnekte "юг" kelimesinin sonundaki "г" ötümsüzleşir: [YUK]. Yedinci örnekteki "люблю" kelimesinde iki "ю" vardır ve ikisi de önlerindeki "л" sesini yumuşatır. Sekizinci örnekte "Россия" kelimesinin sonundaki "я", bir ünlüden sonra geldiği için [ya] okunur.

Örnek diyalog

Kazan'da bir dil kafesinde Deniz, Rus öğrencilerle tanışıyor. Таня (Tanya) yanına geliyor; yanında yaşça büyük bir kadın var.

"Турции" ve "Турцию" aynı kelimenin iki biçimidir: "Türkiye'den" ve "Türkiye'yi". Kelimenin sonu, Türkçedeki hâl ekleri gibi değişiyor; bunun kurallarını A1'in hâl derslerinde göreceksin. "Её зовут Юля" kalıbı "Onun adı Yulya" demektir; "Меня зовут…" kalıbını A1.11'de, kendini tanıtırken ayrıntısıyla göreceksin. "Приятно" kelimesindeki "я", bir ünlüden sonra geldiği için başına "y" alır: [pri-YAT-na].

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. а–я, о–ё, у–ю, э–е, ы–и. Her çiftin ilk üyesi sert, ikinci üyesi yumuşak dizidendir.
2. Kelime başındaki "я" [ya] sesini verir, yani "y" ekler. "Таня" kelimesinin sonundaki "я" ise kendinden önceki "н" sesini yumuşatır.
3. Rusçada "ö" sesi yoktur; "ё" [yo] okunur ve önündeki "т"yi yumuşatır. Vurgu ilk hecededir, çünkü "ё" taşıyan hece her zaman vurguludur.
4. "лук" [LUK] soğan, "люк" [LYUK] kapak. İlkinde "л" sert, ikincisinde "ю" harfi yüzünden yumuşak söylenir.

Özet kartı

1. Rusçada beş ünlü çifti vardır: а–я, о–ё, у–ю, э–е, ы–и.
2. Sert dizi (а, о, у, э, ы) önündeki sessizi sert bırakır; yumuşak dizi (я, ё, ю, е, и) yumuşatır.
3. Kelime başında ve ünlüden sonra я [ya], ё [yo], ю [yu], е [ye] okunur.
4. "Ё" taşıyan hece her zaman vurguludur; basılı metinlerde noktaları çoğu zaman yazılmaz.
5. Vurgusuz "я" ve "е" sessizden sonra [i]'ye yaklaşır: язык [yi-ZIK], меня [mi-NYA].
6. Rusçada "ö" ve "ü" yoktur: "ё" [yo], "ю" [yu] okunur.
7. Sertlik ve yumuşaklık anlam ayırır: лук / люк, мыл / мил.

Sonraki derse köprü

Bu derste yumuşak ünlülerin önlerindeki sessizi nasıl yumuşattığını gördün. Peki bir sessiz kelimenin sonunda ya da başka bir sessizden önce yumuşak olmak isterse ne olur? Arkasında ünlü olmadığı için bu işi bir ünlü yapamaz. Sıradaki derste Rus alfabesinin hiç ses vermeyen iki harfini tanıyacaksın: sessizi yumuşatan "Ь" ve bir sessiz ile yumuşak ünlüyü birbirinden ayıran "Ъ". "Мат" ile "мать" arasındaki farkı orada duyacaksın.