Aile ve akrabalar

Kanca

Türkçede bir akrabanın adı, onun ailenin hangi tarafından geldiğini de söyler. "Teyzem" dediğinde dinleyen kişi onun annenin kardeşi olduğunu hemen bilir; "halam" babanın kız kardeşidir. Rusça bu bilgiyi kelimeye koymaz. "Тётя" [TYO-tya] hem teyze hem haladır.

Ama Rusça başka bir yerde Türkçeden daha titizdir. Türkçede "kayınvalide" tek kelimedir; Rusçada bir kadının kayınvalidesi ile bir erkeğin kayınvalidesi iki ayrı kelimeyle söylenir. Bu derste aile kelimelerini öğrenirken iki dilin ayrımı nereye koyduğunu da göreceksin.

Anlatım

Çekirdek aile

"Мама" ve "папа" gündelik dildir; Türkçedeki "annem, babam" gibi her yaşta kullanılır. "Мать" ve "отец" daha resmî ya da yazılı dildir. "Муж" kelimesinin sonundaki "ж" ötümsüzleşir ve [ş] duyulur.

"Дочь" bir dişil isimdir ve "-ь" ile biter; "-а" beklentisine uymaz. "Ребёнок" (çocuk) kelimesinin çoğulu bambaşka bir kelimedir: "дети". Ders A1.19'da gördüğün düzensiz çoğullardan biri.

Büyükler ve küçükler

"Дедушка", "папа" ve "дядя" "-а/-я" ile biter ama erkeği gösterdikleri için erildir. Ders A1.18'de gördüğün kural burada her gün işine yarar: "мой дедушка", "мой дядя". Bu kelimelerin yanında "моя" kullanılmaz.

"Дядя" ve "тётя" aile dışında da kullanılır. Rus çocuklar tanımadıkları yetişkinlere "дядя" ve "тётя" der; Türkçede çocukların "amca" ve "teyze" demesine çok benzer.

Kuzenler

Rusçada kuzen için ayrı bir kök yoktur. Kardeş kelimesine bir sıfat eklenir: "двоюродный брат" [dva-YU-rad-nıy BRAT] (erkek kuzen), "двоюродная сестра" [dva-YU-rad-na-ya sist-RA] (kız kuzen). Sıfat kelimesi kelimesine "ikinci dereceden" demektir. Gündelik konuşmada bağlam açıksa sıfat düşer ve kuzen de kısaca "брат" ya da "сестра" olur.

Büyük ve küçük kardeş

Türkçede "abla" ve "ağabey" yaşı da söyler. Rusçada "брат" ve "сестра" yaş bildirmez; gerekirse bir sıfat eklenir: "старший брат" [STAR-şıy BRAT] (ağabey), "старшая сестра" [STAR-şa-ya sist-RA] (abla), "младший брат" [MLAT-şıy BRAT] (küçük erkek kardeş), "младшая сестра" [MLAT-şa-ya sist-RA] (küçük kız kardeş). Bu sıfatlar Ders A1.21'deki uyum kuralına uyar.

Evlilikle gelen akrabalar

Burada Rusça Türkçeden daha fazla ayrım yapar:

• "тёща" [TYO-şşa] — bir erkeğin kayınvalidesi (karısının annesi)
• "тесть" [TEST'] — bir erkeğin kayınpederi
• "свекровь" [svik-ROF'] — bir kadının kayınvalidesi (kocasının annesi)
• "свёкор" [SVYO-kar] — bir kadının kayınpederi

Kelimeyi kimin söylediği belirler: Oleg karısının annesinden "тёща" diye söz eder, karısı ise kocasının annesinden "свекровь" diye. Gündelik konuşmada birçok kişi doğrudan "мама" der ve bu ayrıntıya girmez.

Kalıplarla birlikte

Önceki derslerin kalıpları aile kelimeleriyle hemen çalışır:

• Sahiplik: "У меня есть старший брат" (Ağabeyim var).
• Yokluk: "У меня нет дедушки" (Dedem yok), ilgi hâli.
• Ad sormak: "Как зовут твою маму?" [KAK za-VUT tva-YU MA-mu] (Annenin adı ne?). "Маму" belirtme hâlinde, çünkü "зовут" kalıbında kişi nesnedir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe akrabalık sisteminde ayrım üç yerde yoğunlaşır: taraf (amca/dayı, hala/teyze), yaş (abla, ağabey) ve evlilik (yenge, enişte, bacanak, görümce, elti). Rusça bunların ilk ikisinde sadeleşir. Taraf hiç söylenmez; yaş isteğe bağlı bir sıfatla eklenir. Türk öğrenci bu yüzden "dayım" demek istediğinde yalnız "мой дядя" der ve gerekirse açıklar: "брат мамы" (annemin kardeşi).

Evlilikte ise sistem tersine döner. Türkçede kayınvalide ve kayınpeder kimin söylediğine göre değişmez. Rusçada bir erkek ile bir kadın kendi kayınvalidelerinden iki ayrı kelimeyle söz eder.

Bir başka fark "kardeş" kelimesindedir. Türkçede "kardeşim var" cümlesi cinsiyet bildirmez. Rusçada böyle bir kelime gündelik dilde yoktur; "брат" ya da "сестра" seçmek zorundasın. Cinsiyeti söylemek istemiyorsan çoğulu kullanabilirsin, ama o da tek kişiyi karşılamaz.

İki dilin buluştuğu bir yer de var. Akrabalık kelimeleri iki dilde de aile dışına taşar: Türk çocuğu sokakta tanımadığı adama "amca", Rus çocuğu "дядя" der. Yaşlı bir kadına Türkçede "teyze", Rusçada "бабушка" denebilir. Bu kullanım iki dilde de saygı ve sıcaklık taşır.

Örnekler

Beşinci örnekteki "двое детей" (iki çocuk) çocuk sayarken kullanılan özel bir öbektir; şimdilik bütün olarak öğren, sayı ve isim uyumu ilerideki derslerde gelecek. "Деревня" (köy) bulunma hâlinde "в деревне" olur. "Очень" (çok) kelimesinde "ч" yumuşaktır ve sondaki "-ь" bunu gösterir.

Örnek diyalog

Rostov'da bir iş yeri, öğle arası. Лариса (Larisa) telefonundaki aile fotoğraflarını iş arkadaşı Murat'a gösteriyor.

Larisa teyzesini tanıtırken "тётя" kelimesine bir açıklama ekliyor: "сестра мамы". Bu tamlama Türkçedeki "annemin kız kardeşi"nin karşılığıdır ve "мамы" ilgi hâlindedir. Rusça konuşanlar akrabanın hangi taraftan olduğunu söylemek istediğinde bu yolu kullanır. Son replikteki "дедушки уже нет" Türkçedeki "dedem artık yok" gibi yumuşak bir anlatımdır; "уже" (artık, çoktan) kelimesi ölümü doğrudan söylemeden bildirir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. мой дедушка, моя бабушка, мой дядя, моя дочь, мой сын.
2. У меня есть старшая сестра. У меня нет младшего брата. (İlgi hâlinde sıfat da değişir; bu biçimi şimdilik öbek olarak öğren.)
3. "Брат мамы" (annemin erkek kardeşi). Tek kelimeyle "дядя".
4. Oleg: "тёща". Larisa: "свекровь".

Özet kartı

1. Çekirdek aile: мама, папа, муж, жена, сын, дочь, брат, сестра, дети.
2. Büyükler ve küçükler: бабушка, дедушка, внук, внучка.
3. "Дядя" amca ve dayı, "тётя" teyze ve hala; taraf gerekiyorsa "сестра мамы".
4. "Папа", "дедушка", "дядя" erildir: "мой".
5. Yaş için sıfat: старший брат (ağabey), младшая сестра (küçük kız kardeş).
6. Evlilik: тёща ve тесть erkeğin, свекровь ve свёкор kadının kayın anne babası.

Sonraki derse köprü

Larisa'nın ninesi köyde yaşıyor; peki onun evi nasıl bir yer? Sıradaki derste evin odalarını ve eşyalarını adlandıracağız. Rusçada bir binayı ya da müstakil evi bildiren "дом" ile apartman dairesini bildiren "квартира" ayrı kelimelerdir ve şehirde yaşayanların çoğu ikincisinde oturur.