Yok demek: нет ve ilgi hâline ilk bakış

Kanca

Türkçede "var" ile "yok" birbirinin aynası gibi çalışır. "Evde süt var" cümlesini olumsuz yapmak için yalnız son kelimeyi değiştirirsin: "Evde süt yok". Süt kelimesine dokunmazsın.

Rusçada bu ayna kırıktır. "Молоко есть" (süt var) cümlesinde "есть" yerine "нет" koyduğun anda süt de değişir: "Молока нет". Bu derste bu değişimin nedenini, yani ilgi hâlini (родительный падеж) ilk kez yakından göreceksin. Tam tablo sonra gelecek; şimdilik tekil isimlerin bu hâldeki eklerini öğrenip "yok" demeye yeteceğiz.

Anlatım

Нет iki iş görür

"Нет" kelimesini Ders A1.30'dan "hayır" cevabı olarak tanıyorsun: "Ты студент? — Нет." Aynı kelime "yok" anlamına da gelir. Bir şeyin var olmadığını, birinin bir yerde bulunmadığını söylerken "нет" kullanılır.

İki anlam bir cevapta yan yana gelebilir: "У тебя есть словарь? — Нет, словаря нет." [NET sla-va-RYA NET] (Sözlüğün var mı? — Hayır, sözlük yok.) Birinci "нет" soruya verilen "hayır", ikincisi "yok".

"Есть" olan kalıbın olumsuzu "не есть" değildir. Rusça "var"ı "değil" ile olumsuzlamaz; "есть" tamamen kalkar ve yerine "нет" gelir: "У меня есть время" → "У меня нет времени" [u mi-NYA NET VRE-mi-ni] (Vaktim yok).

Neden isim değişiyor?

"Есть" ile kurulan cümlede var olan şey öznedir ve yalın hâldedir. "Нет" ile kurulan cümlede ise özne yoktur; Rusça "yokluğu" bir şeyin eksikliği olarak düşünür ve eksik olan şeyi ilgi hâline koyar. İlgi hâlinin asıl işi Türkçedeki tamlayan eki gibidir ("kardeşin kitabı"); ama "нет" sonrasında da, miktar bildirirken de, bazı edatlardan sonra da kullanılır. Bu derste yalnız "нет" sonrasıyla ilgileniyoruz.

Tekil ekler

Düzeni iki kurala indirebilirsin. Eril ve nötr isimler "-а" ya da yumuşak sessizden sonra "-я" alır. Dişil isimler "-ы" ya da yumuşak sessizden sonra "-и" alır.

Dişil isimlerde, çoğul eklerinde tanıdığın yazım kuralı (Ders A1.19) burada da geçerlidir: г, к, х, ж, ш, щ, ч harflerinden sonra "ы" yazılmaz, "и" yazılır. "Книга" → "книги" [KNİ-gi], "собака" → "собаки" [sa-BA-ki]. Çoğul eki ile tekil ilgi eki bu isimlerde aynı görünür; hangisi olduğunu cümle söyler.

Vurgu bazen kayar: "вода" [va-DA] → "воды" [va-DI], "сестра" [sist-RA] → "сестры" [sist-RI]. Yeni bir isim öğrendiğinde "нет" ile birlikte bir kez sesli söylemek, vurguyu da hatırlatır.

"Кофе", "метро", "кафе" gibi yabancı kökenli bazı isimler hiçbir hâlde değişmez: "Кофе нет" [KO-fi NET].

Birinin olmaması

"Нет" yalnız eşyalar için değil, insanlar için de kullanılır. Birinin bir yerde bulunmadığını söylerken kişi ilgi hâline girer: "Мамы нет дома" [MA-mı NET DO-ma] (Annem evde yok).

Zamirler için üç biçimi bilmek yeter: "его нет" [yi-VO NET] (o yok, erkek), "её нет" [yi-YO NET] (o yok, kadın), "их нет" [İH NET] (onlar yok). Önceki derste "у него" biçiminde bir "н" vardı; burada edat olmadığı için "н" de yoktur.

Hazır öbekler

Gündelik konuşmada üç öbek sürekli duyulur. Bunlarda çoğul ilgi hâli var; çoğul ekleri ileride gelecek, şimdilik öbek olarak öğren:

• "Нет проблем" [NET prab-LEM] — Sorun değil.
• "У меня нет денег" [u mi-NYA NET DE-nik] — Param yok.
• "У меня нет вопросов" [u mi-NYA NET vap-RO-saf] — Sorum yok.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede "var" ve "yok" eşit ağırlıktadır. İkisi de cümlenin sonunda durur, ikisi de ismi değiştirmez: "kalemim var", "kalemim yok". Rusçada bu iki kelime cümleyi farklı kurar. "Есть" isme dokunmaz, "нет" ise ismi ilgi hâline sokar. Türk öğrenci bu yüzden "нет" cümlesini kurarken ismi olduğu gibi bırakmaya meyillidir.

Bir benzerlik de var ve şaşırtıcıdır. Türkçede de "yok" kelimesi gündelik konuşmada "hayır" yerine kullanılır: "Geliyor musun? — Yok, gelmiyorum." Rusçadaki "нет" bu iki anlamı resmî dilde de taşır.

İnsanlar için de iki dil aynı yolu seçer. Türkçede "Ahmet evde değil" de denir, "Ahmet evde yok" da. Rusçada yalnız ikinci yol vardır: "Его нет дома". "Он не дома" demek mümkün, ama daha seyrek ve başka bir vurgu taşır; birinin evde olmadığını bildirmenin doğal yolu "нет" ile kurulan cümledir.

Örnekler

İlk örnekteki "В доме" [v DO-mi] (evde) bulunma hâlidir; "дома" [DO-ma] ise "evde" anlamında kalıplaşmış bir zarftır. İkisi de doğrudur; "дома" daha sık kullanılır, "в доме" bir binayı vurgular. Dördüncü örnekteki "здесь" (burada) kelimesinde "зд" birlikte okunur. "Время" ilgi hâlinde düzensiz bir biçim alır: "времени" [VRE-mi-ni]; bu kelimeyi öbek olarak ezberle.

Örnek diyalog

Kazan'da bir öğrenci evi. Akşam yemeği hazırlanıyor; Оля (Olya) dolabı açıyor, ev arkadaşı Burak masada.

Diyalogda aynı isimler iki ayrı hâlde görünüyor. Olya "сахар" diye soruyor, Burak "сахара нет" diye cevap veriyor: yokluk ilgi hâli istiyor. Son istekte "сахар и хлеб" yine yalın görünüyor; çünkü "купи" (al) fiilinin nesnesi belirtme hâlindedir ve eril cansız isimler bu hâlde değişmez. Burak'ın ilk cevabı da iki "нет" içeriyor: biri "hayır", biri "yok".

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. нет хлеба, нет воды, нет сестры, нет книги, нет молока, нет словаря.
2. У меня нет времени. Мамы нет дома.
3. У него нет машины. Здесь нет кафе ("кафе" değişmez).
4. "Сегодня у нас нет урока." Eril isim "-а" alır.

Özet kartı

1. "Нет" iki anlam taşır: "hayır" ve "yok".
2. "Есть" cümlesinin olumsuzu: "есть" kalkar, "нет" gelir; isim ilgi hâline girer.
3. Eril ve nötr: "-а/-я" (хлеба, словаря, молока, моря).
4. Dişil: "-ы/-и" (воды, недели, тетради); yedi harften sonra "-и" (книги).
5. Kişi yokluğu: "Мамы нет дома", "его нет", "её нет", "их нет".
6. Hazır öbekler: нет проблем, нет денег, нет времени.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir kız kardeşin olmadığını söylemeyi öğrendin; sıradaki derste bütün aileyi adlandıracağız. Anne, baba, büyükanne ve büyükbabanın yanında amca, dayı, hala ve teyze de gelecek ve Rusçanın bunları Türkçeden çok daha az kelimeyle karşıladığını göreceksin: anne tarafı ile baba tarafı arasında ayrım yapılmaz.