В mı на mı? Yer bildiren iki edat

Kanca

Bir Rus evinde annenin nerede olduğunu soruyorsun. Cevap "Мама на кухне" olabilir, "Мама в комнате" da. Mutfak da oda da dört duvarlı, tavanlı, kapılı bir yer. Yine de Rus mutfağa "üstünde" anlamındaki "на" ile, odaya "içinde" anlamındaki "в" ile girer.

Bu derste bu seçimin nasıl yapıldığını öğreneceksin. Kuralın büyük kısmı mantıklıdır ve tahmin edilebilir; geri kalanı birkaç düzine kelimelik bir listedir ve kelimeyi edatıyla birlikte öğrenince kendiliğinden yerine oturur.

Anlatım

Temel fikir: kap ve yüzey

"В" bir şeyi kapalı bir alanın, bir kabın içine yerleştirir. Çanta, kutu, oda, bina, şehir, ülke: hepsinin bir sınırı vardır ve nesne o sınırın içindedir. "Книга в сумке" (kitap çantada) dediğinde kitap çantanın içindedir.

"На" ise bir şeyi bir yüzeyin üstüne koyar. Masa, duvar, raf, zemin birer yüzeydir. "Телефон на диване" (telefon kanepede) dediğinde telefon kanepenin üstünde durur.

Aynı isim iki edatla da kullanılabilir ve anlam değişir. "Ключи в столе" anahtarların masanın içinde, yani çekmecede olduğunu söyler; "ключи на столе" masanın üstünde olduklarını. Su için de aynı ayrım geçerli: "рыба в воде" (balık suyun içinde), "лодка на воде" (kayık suyun üstünde). Türkçede iki cümle de "-de" ekiyle kurulabilir; Rusça seni hangisini kastettiğini söylemeye zorlar.

Binalar ve kurumlar: в

Kapalı bir yapıda bulunan kurumların çoğu "в" alır. Burada yapının duvarları akla gelir:

Park bir bina değil, ama çitle ya da yollarla çevrili, sınırı belli bir alan olarak düşünülür ve "в" alır. Şehirler ve ülkeler de böyledir: "в Москве", "в Турции", "в Екатеринбурге" [v yi-ka-ti-rin-BUR-gi].

Açık alanlar: на

Üstü açık, sınırı hissedilmeyen yerler "на" alır. Sokak, meydan, pazar ve stadyum buraya girer: "на улице" [na U-li-tsı] (sokakta, dışarıda), "на площади" [na PLO-şşi-di] (meydanda), "на рынке" [na RIN-ki] (pazarda), "на стадионе" [na sta-di-O-ni] (stadyumda).

Pusula yönleri de bu gruptadır: "на севере" [na SE-vi-ri] (kuzeyde), "на юге" [na YU-gi] (güneyde). Göl ve nehir de bir yüzey olarak görülür; burada kastedilen çoğu zaman kıyıdır: "на озере" [na O-zi-ri] (gölde, göl kıyısında), "на Волге" [na VOL-gi] (Volga'da). Ada ve dağlık bölge adları da "на" alır: "на острове" [na OST-ra-vi] (adada), "на Урале" [na u-RA-li] (Urallarda), "на Кавказе" [na kaf-KA-zi] (Kafkasya'da).

Etkinlikler: на

"На"nın ikinci büyük alanı bir yer değil, bir olaydır. Bir derste, bir konserde ya da bir toplantıda bulunmak, bir binanın içinde olmaktan çok bir etkinliğe katılmak demektir. Rusça bunu "на" ile söyler:

• "на уроке" [na u-RO-ki] — derste
• "на лекции" [na LEK-tsı-i] — konferans dersinde, amfide
• "на концерте" [na kan-TSER-ti] — konserde
• "на работе" [na ra-BO-ti] — işte

Bu ayrım bir cümlede iki edatı yan yana getirebilir: "Дети в школе, на уроке" (Çocuklar okulda, derste). Okul bir binadır ve "в" alır; ders orada olup biten bir etkinliktir ve "на" alır.

Gelenekle gelen на

Bazı yerler mantıkla "в" alması gerekirken "на" alır. Bunlar tarihsel alışkanlıktır ve kelimeyle birlikte ezberlenir. En sıkları şunlar: "на почте" [na POÇ-ti] (postanede), "на вокзале" [na vag-ZA-li] (garda), "на заводе" [na za-VO-di] (fabrikada), "на кухне" [na KUH-ni] (mutfakta).

Kanca'daki mutfak bu listedendir. Bir açıklama denenebilir; ama Rusça konuşan biri "на кухне" derken bir kural düşünmez, bu öbeği hazır olarak kullanır. Sen de öyle yapabilirsin.

Kelimeyi edatıyla öğrenmek

Yeni bir yer kelimesi öğrendiğinde onu yalın hâliyle değil, edatıyla birlikte yaz: "почта" yerine "на почте", "аптека" yerine "в аптеке". Kelime defterinde bu biçim yer kaplamaz, ama konuşurken seni bir karardan kurtarır. Emin olmadığın yeni bir kelimede "в" ile başla: yer kelimelerinin çoğu bu edatı alır, "на" alanlar ise daha küçük ve tanıdık bir gruptur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede bulunma eki tek başına çalışır ve iç ile yüzeyi ayırmaz. "Masada" kelimesini duyan biri anahtarın masanın üstünde mi, çekmecesinde mi olduğunu bağlamdan çıkarır. Ayrım gerçekten önemliyse Türkçe bunu ayrı bir kelimeyle yapar: "masanın üstünde", "çekmecenin içinde". Bu kelimeler isteğe bağlıdır ve konuşmada sık sık düşer.

Rusçada bu seçim isteğe bağlı değildir. Bir yer bildirdiğinde "в" ya da "на" kullanmak zorundasın ve hangisini seçtiğin cümlenin parçası olur. Türkçe konuşanın burada yeni bir alışkanlık edinmesi gerekir: "-de" dediği her yerde bir an durup "içinde mi, üstünde mi, bir etkinlikte mi?" diye düşünmek.

Bir benzerlik de var. Türkçede de bazı yerler gelenekle belli bir kalıba bağlanır. "İşte" ve "iş yerinde" farklı tınlar; "derste" bir etkinliği, "sınıfta" bir mekânı anlatır. Türk öğrenci "Дети в школе, на уроке" cümlesindeki ayrımı, "çocuklar okulda, derste" derken zaten sezgisel olarak yapmaktadır. Rusça bu sezgiyi iki ayrı edatla görünür kılar.

Örnekler

Yedinci örnekte iki edat iç içe geçiyor: Ural bir bölge olarak "на", Yekaterinburg bir şehir olarak "в" alıyor. Sekizinci örnekteki "отдыхаем" (dinleniyoruz) birinci çekim bir fiildir ve "от" ile "д" birleşirken [ad-dı] okunur. "Байкал" bir göl olduğu için "на" alır.

Örnek diyalog

Cumartesi sabahı Yekaterinburg'da. Ece bir değişim öğrencisi; ev sahibinin oğlu Павел (Pavel) ile konuşuyor.

Konuşmada "на" altı kez geçiyor ve her birinin nedeni farklı: iş bir etkinlik, fabrika ile mutfak gelenek, stadyum ile meydan açık alan. "В" ise iki kez geliyor: okul bir bina, merkez bir şehrin içindeki bir bölge. "Дома" (evde) kelimesi ayrıca dikkat ister: Rusça "evde" demek için edatsız, kalıplaşmış bu biçimi kullanır. "Тоже" (de, da) kelimesinde "ж" vurgusuz "е"yi [ı]ya çeker: [TO-jı].

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. в парке (sınırlı alan), на улице (açık alan), на уроке (etkinlik), в комнате (kapalı yer), на вокзале (gelenek).
2. "В столе": anahtarlar masanın içinde, çekmecede. "На столе": masanın üstünde.
3. Мама на кухне, а папа на почте. İki kelime de gelenekle "на" alır.
4. Брат в школе, на уроке. Okul bina olduğu için "в", ders etkinlik olduğu için "на".

Özet kartı

1. "В": bir kabın, binanın, şehrin, ülkenin içinde (в сумке, в банке, в Москве).
2. "На": bir yüzeyin üstünde (на столе, на диване, на стене).
3. "На": açık alanlar, yönler, göller, adalar, dağlık bölgeler (на улице, на севере, на Урале).
4. "На": etkinlikler (на уроке, на концерте, на работе).
5. Gelenek: на почте, на вокзале, на заводе, на кухне.
6. Yeni yer kelimesini edatıyla birlikte öğren; emin değilsen "в" ile başla.

Sonraki derse köprü

Şimdiye kadar isimlerin sonunu yalnız "nerede?" sorusu için değiştirdik. Sıradaki derste bir fiilin nesnesi olan isme bakacağız: "Я люблю музыку" (müziği seviyorum) derken "музыка" neden "музыку" oluyor, ve "стол" ya da "журнал" gibi cansız eril isimler nesne olduklarında neden hiç değişmeden kalıyor? Bu, belirtme hâlinin (винительный падеж) ilk adımı.