Dönüşlü fiiller: -ся (учиться, заниматься)

Kanca

Türkçede "yıkamak" ve "yıkanmak" arasındaki fark küçük bir "-n-" ekidir. Birincisinde başka bir şeyi yıkarsın, ikincisinde kendini. "Görmek" ve "görüşmek" arasında da küçük bir "-ş-" vardır: birincisinde birini görürsün, ikincisinde iki kişi birbirini görür. Türkçe bu iki anlamı iki ayrı ekle gösterir.

Rusça her ikisini de tek bir ekle yapar: fiilin en sonuna eklenen "-ся". "Мыть" (yıkamak) ve "мыться" (yıkanmak); "видеть" (görmek) ve "видеться" (görüşmek). Bu derste "-ся" ekinin nasıl takıldığını, nasıl okunduğunu, hangi anlamları taşıdığını ve en sık kullanılan iki dönüşlü fiili, "учиться" ve "заниматься" fiillerini göreceksin.

Anlatım

"-ся" fiilin en sonuna gelir

Dönüşlü fiillerde "-ся" eki, kişi ekinden sonra, fiilin en sonuna eklenir. Fiil önce normal biçimde çekilir, sonra "-ся" eklenir. Bir kural daha var: kişi eki bir sessizle bitiyorsa "-ся", bir ünlüyle bitiyorsa "-сь" gelir.

"Я" ve "вы" biçimlerinde kişi eki ünlüyle bittiği için ("-ю", "-те") "-сь" gelir; ötekilerde sessizle bittiği için "-ся". "Заниматься" birinci çekimdedir ve A1.28'de öğrendiğin ekleri alır; "-ся" yalnızca bunların arkasına eklenir.

Okunuş: [tsa]

"-тся" ve "-ться" harf grupları Rusçada aynı biçimde, tek bir [tsa] sesi gibi okunur. Bu yüzden "учиться" (mastar) ve "учится" (o öğreniyor) kelimeleri yazıda farklıdır ama kulağa neredeyse aynı gelir: [u-ÇİT-sa] ve [U-çit-sa]; aradaki fark yalnızca vurgunun yeridir. "-шься" grubu da kaynaşır ve uzun bir [şs] gibi duyulur: [za-ni-MA-yiş-sa].

Учиться: öğrenim görmek

"Учить" ve "учиться" arasındaki fark Türk öğrenci için önemlidir. "Учить" bir şeyi öğrenmek ya da birine bir şey öğretmek demektir ve ardından ne öğrenildiği gelir: "Я учу слова" (Kelime çalışıyorum). "Учиться" ise öğrenim görmek, okumak demektir ve ardından nerede okunduğu gelir: "Я учусь в университете" (Üniversitede okuyorum). "Учиться" ikinci çekimdedir: "учусь", "учишься", "учится", "учимся", "учитесь", "учатся".

Заниматься: uğraşmak

"Заниматься" bir uğraşla, bir sporla ya da bir çalışmayla meşgul olmayı anlatır: "Я занимаюсь" (Çalışıyorum, ders çalışıyorum), "Он занимается спортом" (Spor yapıyor). Ardından gelen "спортом" biçimi araç hâlidir; bu yapıyı A2.7'de, meslekler ve uğraşlarla birlikte ayrıntısıyla göreceksin. Şimdilik "заниматься спортом" (spor yapmak) öbeğini hazır kalıp olarak öğren.

"-ся"nın anlamları

"-ся" eki birkaç farklı iş görür. İlki dönüşlülüktür: eylem öznenin kendisine yönelir. "Одевать" (giydirmek) ve "одеваться" (giyinmek), "мыть" (yıkamak) ve "мыться" (yıkanmak) gibi. İkincisi karşılıklılıktır: iki ya da daha fazla kişi aynı eylemi birbirine yapar. "Встречаться" (buluşmak), "знакомиться" (tanışmak) gibi. Üçüncüsü, bazı fiillerin yalnızca "-ся" ile var olmasıdır: "смеяться" (gülmek), "бояться" (korkmak). Bunların "-ся" olmayan biçimi yoktur.

Bir de sık kullanılan bir kullanım var: cansız bir öznenin kendiliğinden olan bir eylemi. "Урок начинается в девять" (Ders dokuzda başlıyor). Türkçede de "başlamak" fiili hem "dersi başlatmak" hem "ders başlıyor" anlamında kullanılır; Rusçada ikinci anlam "-ся" ile gösterilir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede fiil çatısını değiştiren birkaç ayrı ek vardır. Dönüşlü çatı "-n-" ile kurulur: "yıkanmak", "giyinmek", "taranmak". İşteş çatı "-ş-" ile kurulur: "görüşmek", "buluşmak", "tanışmak". Rusça bu iki işi tek bir ekle, "-ся" ile yapar. "Одеваться" (giyinmek) ve "встречаться" (buluşmak) aynı ekle kurulmuştur.

Ekin yeri iki dilde farklıdır. Türkçede çatı eki kökün hemen arkasına, zaman ve kişi eklerinden önce gelir: "giy-in-iyor-um". Rusçada ise "-ся" bütün eklerden sonra, fiilin en sonuna gelir: "одева-ю-сь". Türk öğrencinin Rusça dönüşlü fiillerde en sık yaptığı hata, "-ся" ekini çekimin ortasına yerleştirmeye çalışmaktır.

Bazı Rusça dönüşlü fiillerin Türkçede dönüşlü karşılığı yoktur. Örneğin "учиться" ile "смеяться" fiillerinin Türkçe karşılıkları, "okumak" ve "gülmek", hiçbir çatı eki taşımaz. Bu yüzden her "-ся" fiilinin Türkçede bir "-n-" ya da "-ş-" karşılığı olmasını beklememek gerekir; bazıları yalnızca Rusçanın kendi tercihidir.

Örnekler

Her örnekte "-ся" ya da "-сь" ekini bul ve hangi anlamı taşıdığını söyle.

Birinci örnekte "учусь" kelimesi "-ю" ile değil, "-у" ile bitiyor ve ardına "-сь" geliyor; "у" bir ünlü olduğu için "-ся" değil "-сь". Dördüncü örnekte "встречаемся" kelimesi üç sessizle başlıyor ve ilk harf "в", komşusu "с" yüzünden [f] sesine kayıyor. Son örnek "учить" ve "учиться" farkını tek cümlede gösteriyor: biri ne öğrenildiğini, öteki nerede okunduğunu söylüyor.

Örnek diyalog

Deniz ve iş arkadaşı Олег (Oleg) bir öğle arasında günlük düzenlerini konuşuyor.

Bu konuşmada dört dönüşlü fiil geçiyor ve her biri "-ся" ekinin farklı bir yüzünü gösteriyor. "Учиться" öğrenim görmek, "заниматься" bir uğraşla meşgul olmak, "встречаться" karşılıklı buluşmak, "просыпаться" (uyanmak) ise kendiliğinden olan bir eylem. Oleg'in cümlesindeki "вечером" (akşamları) kelimesini A1.26'da görmüştün. Deniz'in son cümlesindeki "только" kelimesi burada "daha yeni, ancak" anlamında kullanılıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. я учусь, ты учишься, он учится, мы учимся, вы учитесь, они учатся.
2. "Я учусь в школе." (nerede okunduğu) "Я учу новые слова." (ne öğrenildiği)
3. "Мы встречаемся в шесть." "Урок начинается в девять."
4. Kişi eki "-ю" bir ünlüyle bittiği için ardından "-сь" gelir.

Özet kartı

1. "-ся" fiilin en sonuna, kişi ekinden sonra gelir: занимаюсь, занимаешься.
2. Ünlüden sonra "-сь", sessizden sonra "-ся".
3. "-тся" ve "-ться" [tsa] okunur: учится [U-çit-sa], учиться [u-ÇİT-sa].
4. Dönüşlü (одеваться), işteş (встречаться), kendiliğinden (начинаться) ve yalnızca "-ся" ile yaşayan (смеяться) fiiller.
5. учить что (ne öğrenildiği) / учиться где (nerede okunduğu).
6. заниматься спортом = spor yapmak (hazır kalıp).
7. Türkçedeki "-n-" ve "-ş-" eklerinin işini Rusçada tek bir "-ся" görür.

Sonraki derse köprü

Bu modülde Rusça fiillerin şimdiki zamanını kurdun: iki çekim, düzensiz fiiller ve dönüşlü fiiller. Bu derslerde "в университете", "в парке", "спортом" gibi kelimelerin sonlarının değiştiğini sık sık gördün ve "ileride" diye not ettik. O ileri şimdi geliyor. Sıradaki modülde Rusçanın altı hâlini toplu olarak göreceksin ve ilk ders, bu altı hâli Türkçenin hâl ekleriyle yan yana koyan bir harita olacak.