Düzensiz fiiller: жить, писать, мочь, хотеть

Kanca

"Жить" (yaşamak) fiilinin mastarında hiç "в" harfi yoktur. Ama "Yaşıyorum" demek istediğinde birden bir "в" ortaya çıkar: "Я живу" [ya jı-VU]. "Мочь" (yapabilmek) fiilinde de benzer bir sürpriz vardır: mastar "ч" ile biter, ama "Yapabilirim" "Я могу" olur ve bir "г" belirir.

Rusçanın en sık kullanılan fiillerinin bir kısmı, A1.28 ve A1.29'da öğrendiğin iki çekim düzenine tam uymaz. Bu fiiller düzensizdir, ama kuralsız değildir: her birinin kendine özgü, bir kez öğrenilince akılda kalan bir mantığı vardır. Bu derste dört temel düzensiz fiili ve onları kolayca öğrenmenin yolunu göreceksin.

Anlatım

Üç anahtar biçim

Düzensiz bir fiili öğrenmenin en kolay yolu, onun üç biçimini birlikte ezberlemektir: mastar, "я" biçimi ve "ты" biçimi. "Ты" biçimi, "он", "мы" ve "вы" biçimlerinin gövdesini gösterir; "я" biçimi ise "они" biçimine çoğu zaman ipucu verir. Bu üç biçimi bilen, bütün çekimi kurabilir.

Жить: araya giren "в"

"Жить" fiilinde gövdeye bir "в" eklenir ve vurgu ekler üzerinde durur. Vurgulu olduğu için eklerdeki "е" harfi "ё" olur. Tablo altı biçimi okunuşlarıyla veriyor.

"Ж" sert bir ses olduğu için ardındaki "и" [ı] okunur: [jı-VU]. A1.4'te bu kuralı görmüştün.

Писать: "с" yerine "ш"

"Писать" (yazmak) fiilinde gövdedeki "с" bütün çekim boyunca "ш"ye döner ve vurgu "я" biçiminden sonra gövdeye kayar: "пишу" [pi-ŞU], "пишешь" [Pİ-şış], "пишет" [Pİ-şıt], "пишем", "пишете", "пишут" [Pİ-şut]. "Ш"den sonra "-ю" yerine "-у" ve "-ют" yerine "-ут" yazılır; bu, A1.19'daki yedi harf kuralının bir sonucudur.

Мочь: "г" ve "ж"

"Мочь" (yapabilmek) iki gövde kullanır. "Я" ve "они" biçimlerinde "г", öteki biçimlerde "ж" görünür. İki gövdenin hangi kişilere düştüğünü tabloda görebilirsin.

"Я" biçiminde vurgu sondadır, ötekilerde baştadır. "Можешь" ve "может" kelimelerinde "ж" sert olduğu için ardındaki vurgusuz "е" [ı] gibi okunur.

Хотеть: iki çekimin karışımı

"Хотеть" (istemek) fiili en ilginç olanıdır: tekil kişilerde birinci çekim gibi, çoğul kişilerde ikinci çekim gibi davranır. Tekilde gövdedeki "т" "ч"ye döner. Çoğulda ise "т" geri gelir ve ekler değişir.

Tekilde "-ешь" ve "-ет" (birinci çekim), çoğulda "-им, -ите, -ят" (ikinci çekim) eklerini görüyorsun. Bu fiil, iki çekimi birlikte öğrenmiş olmanın ödülüdür.

Мочь ve хотеть + mastar

"Мочь" ve "хотеть" fiilleri çoğu zaman ardından bir mastarla kullanılır: "Я хочу спать" (Uyumak istiyorum), "Я не могу говорить" (Konuşamıyorum). "Хотеть" bir isimle de kullanılabilir: "Я хочу кофе" (Kahve istiyorum).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede düzensiz fiil neredeyse yok gibidir. "Gitmek" fiilinin "gidiyorum" olması ya da "demek" fiilinin "diyorum" olması gibi küçük ses değişimleri vardır, ama Türkçe fiillerin büyük çoğunluğu tek bir düzenle çekilir. Rusçada düzensiz fiil sayısı da azdır, ama bunlar dilin en sık kelimeleri arasındadır; bu yüzden Türk öğrenci onlarla neredeyse her cümlede karşılaşır.

İstek ve yetenek ifadelerinde iki dil benzer bir yapı kullanır. Türkçede "Gitmek istiyorum" derken bir mastar ve "istemek" fiili yan yana durur; Rusçada da "Я хочу пойти" diye bir mastar ve "хотеть" yan yana gelir. Fark sıradadır: Türkçede mastar önde, Rusçada arkada durur.

Yetenekte ise iki dil farklı yollar seçer. Türkçede yapabilmek bir ekle gösterilir: "konuşabilirim", "gelebilirim". Rusçada ise ayrı bir fiil kullanılır: "Я могу говорить", "Я могу прийти". Türk öğrenci için bu, "-ebil-" ekini ayrı bir kelimeye çevirmek demektir. Olumsuzda da aynı mantık işler: "konuşamıyorum" Rusçada "Я не могу говорить" olur.

Örnekler

Her örnekte fiilin hangi düzensizliği gösterdiğini bul. Ardından özneyi değiştir: "я" yerine "ты" ya da "они" koyduğunda gövde de değişiyor mu?

İkinci örnekte "в Казани" ifadesinde "в" ötümsüz "к"den önce [f] okunur. Dördüncü ve beşinci örnekler "мочь" fiilinin iki gövdesini gösteriyor: "можешь" ve "могу". Altıncı ve yedinci örnekler "хотеть" fiilinin iki yüzünü: tekilde "хочу", çoğulda "хотим". Dördüncü ve yedinci örneklerde "мочь" ve "хотеть" bir mastarla birlikte kullanılıyor.

Örnek diyalog

Deniz bir kafede iş arkadaşı Олег (Oleg) ile oturuyor. Konu, Moskova'da ev bulmanın zorluğu.

Deniz'in "Хочу, но не могу" cevabı bu dersin iki fiilini tek cümlede kullanıyor ve Rusçada çok sık duyulan bir kalıptır: "İstiyorum ama yapamıyorum". Fiiller yine A1.30'daki kısa cevap biçiminde, zamirsiz geliyor. "В общежитии" ifadesinde "в", ünlüyle başlayan bir kelimenin önünde [v] olarak kalıyor. Oleg'in son cümlesindeki "с родителями" (ebeveynlerimle) ifadesindeki ek, "kiminle?" sorusuna cevap veren bir hâldir; ileride kendi dersi var.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. я хочу, ты хочешь, он хочет, мы хотим, вы хотите, они хотят.
2. "Ты можешь помочь?" "Они живут в Москве." "Я пишу письмо."
3. "Я хочу спать, но не могу."
4. Ayrı bir fiille: "Я могу говорить" ve "Я не могу говорить". Türkçedeki "-ebil-" ekinin işini "мочь" fiili görür.

Özet kartı

1. Düzensiz bir fiilin anahtarı üç biçimdir: mastar, "я" ve "ты".
2. жить: живу, живёшь, живут; araya "в" girer, ekler vurgulu.
3. писать: пишу, пишешь, пишут; "с" → "ш", vurgu "я"dan sonra gövdeye kayar.
4. мочь: могу, можешь, могут; "я" ve "они"da "г", ötekilerde "ж".
5. хотеть: хочу, хочешь, хочет / хотим, хотите, хотят; tekilde birinci, çoğulda ikinci çekim.
6. мочь / хотеть + mastar: Я хочу спать, Я не могу говорить.
7. Türkçedeki "-ebil-" eki Rusçada "мочь" fiiliyle karşılanır.

Sonraki derse köprü

Bu derste Oleg'in arkadaşlarının yurtta yaşadığını ve Deniz'in bir dairede yaşamak istediğini konuştuk. Ama günlük hayatı anlatırken Rusçada sık karşılaşacağın bir fiil türü daha var: sonu "-ся" ile biten fiiller. Sıradaki derste "учиться" (okumak, öğrenim görmek) ve "заниматься" (uğraşmak) gibi dönüşlü fiilleri, "-ся" ekinin çekimde nasıl "-сь"ye dönüştüğünü ve bu ekin Türkçedeki "-n-" ve "-ş-" eklerine nerede benzediğini göreceksin.