Yeni harfler – 1: Б, Г, Д, З, И, Й, Л, П, Ф

Kanca

Rusçada "teşekkürler" demeyi H.1'den beri biliyorsun: [spa-Sİ-ba]. Ama bu kelimeyi Kiril harfleriyle yazılmış hâliyle henüz okuyamıyordun, çünkü içinde iki yeni harf var: "и" ve "б". Bu dersin sonunda "спасибо", "привет", "пока" ve "Как дела?" gibi her gün kullanacağın kelimeler okunuşa bakmadan açılacak. Bir de kendi adını Kiril harfleriyle yazabileceksin: Deniz "Дениз", Murat "Мурат", Ayla "Айла" olur.

Bu dokuz harf göz için yenidir, ama sesleri Türk kulağına yabancı değildir. Üstelik birkaçı, matematik ve fizik derslerinden tanıdığın Yunan harflerine benzer. Bu derste her harfi bir "hafıza kancası"yla birlikte öğrenecek ve yazı ile söyleyişin ayrıldığı birkaç yere bakacağız.

Anlatım

Dokuz harf ve kancaları

Bu tablodaki rakam benzerlikleri bir tuzak da kurabilir. "З" bir "3" değil, "з" harfidir ve [z] okunur; "б" bir "6" değil, [b] sesidir. Kancalar yalnızca harfi hatırlamak için vardır.

И ve Й

"И" harfi Türkçedeki "i" gibi okunur: "и" tek başına bir kelimedir ve "ve" demektir. Kendinden önceki sessiz de bu "i"ye uyup yumuşar: "Лиза" [Lİ-za], "книга" [KNİ-ga] "kitap".

"Й" ise "и"nin üstüne küçük bir yay konmuş hâlidir ve Rusçada adı "kısa i"dir (и краткое). Sesi Türkçedeki "y" gibidir ve neredeyse her zaman bir ünlünün ardından gelir: "мой" [MOY] "benim", "май" [MAY] "mayıs", "Айла" [AY-la]. Türk adlarının Kiril yazımında "y" sesi çoğu zaman bu harfle karşılanır.

Л: kalın ve ince

"Л" harfi Yunan lambdasından gelir ve [l] okunur. Rusçada bu sesin iki türü vardır. Sert "л", dilin arkası biraz yükselerek, kalın ve koyu söylenir: "лампа" [LAM-pa], "лук" [LUK] "soğan". Yumuşak "л" ise "и", "е" gibi ünlülerden ve "ь" işaretinden önce ince söylenir: "Лиза" [Lİ-za].

Türkçe konuşan bu iki sesi aslında bilir. "Kol" kelimesindeki "l" kalın, "gel" kelimesindeki "l" incedir. Fark şu: Türkçede hangi "l"nin söyleneceğini yandaki ünlü belirler, Rusçada ise yazı belirler. Okunuşta iki "l" aynı harfle yazılır; inceliği A1.6'da ayrıca çalışacaksın.

Yazıdan ayrılan söyleyiş

Bu harflerin dördü ötümlü seslerdir: "б", "г", "д" ve "з". Rusçada ötümlü bir sessiz kelimenin sonuna gelince ötümsüz karşılığına döner. "Город" yazılır ama [GO-rat] okunur; "глаз" (göz) [GLAS], "зуб" (diş) [ZUP] okunur. Türkçede de benzer bir şey olur, ama yazıya yansır: "kitap" kelimesi ek alınca "kitabı" olur. Rusçada yazı hep aynı kalır, değişim yalnızca seste olur. Bu kuralın tamamını A1.8'de göreceksin.

"Г" harfinin de bir istisnası var. Bazı sık kelimelerin sonundaki "-ого", "-его" ekinde "г" [v] okunur: "его" [yi-VO] "onun". Bu ek A1'in ilerleyen derslerinde sık sık karşına çıkacak.

Kendi adını yazmak

Artık on beşten fazla harf biliyorsun ve pek çok Türk adı bu harflerle yazılabilir. "Deniz" "Дениз", "Murat" "Мурат", "Burak" "Бурак", "Ayla" "Айла", "Kerem" "Керем", "Gizem" "Гизем" olur.

Bazı adlar için bir iki harf daha gerekir. "Elif" adının başındaki "e" sesi için "э" harfine, "Ayşe" adındaki "ş" için "ш" harfine, "Cem" adındaki "c" için "дж" birleşimine ihtiyaç var. Bu harflerin çoğu sıradaki dersin konusu.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu dokuz harfin sesleri Türkçede birebir vardır: b, g, d, z, i, y, l, p, f. Türk okur için zorluk ses değil, biçimdir; harfi gördüğünde doğru sese uzanmayı öğrenmek gerekir. Bu dersteki kancalar bu yüzden ses yerine biçime dayanır.

Bir fark "г" harfinde. Türkçede "g" yanındaki ünlüye göre değişir: "gül" kelimesindeki "g" ince, "gol" kelimesindeki "g" kalındır. Bir de Türkçede "ğ" vardır ve hiçbir zaman "g" gibi okunmaz. Rusça "г" ise her zaman açık bir "g"dir; "yumuşak g" diye bir harf yoktur.

İkinci fark ötümsüzleşmenin yazıya geçmemesidir. Türkçe yazı söyleyişi izler: "kitap" ile "kitabı" farklı yazılır. Rusça yazı ise kelimenin kökünü korur. "Город" kelimesi her biçiminde "д" ile yazılır, ama yalın hâlde [t] okunur, "города" biçiminde ise [d] sesi geri gelir. Bu yüzden Rusçada yazım, kelimenin ailesini gösteren bir haritadır.

Üçüncü fark "л" sesindedir. Türkçede kalın ve ince "l" arasındaki seçim kendiliğinden yapılır ve anlamı değiştirmez. Rusçada bu seçim yazıyla belirlenir ve bazen iki kelimeyi birbirinden ayırır. Şimdilik kural basit: "и" ve "е" önündeki "л" ince, "а", "о", "у" önündeki "л" kalın söylenir.

Örnekler

Her örnekte bu dersin yeni harflerini işaretle, sonra kelimeyi çöz.

Dördüncü örnekte "дела" kelimesinin ilk hecesi vurgusuz olduğu için "е" [i] okunur: [di-LA]. Altıncı ve sekizinci örneklerde ötümsüzleşme var: "город" [GO-rat], "зуб" [ZUP]. Sekizinci örnekteki "это" kelimesinin ilk harfi "э" sıradaki derste anlatılacak; şimdilik [E-ta] okunduğunu ve "bu" demek olduğunu bilmen yeter.

Örnek diyalog

Deniz, Saint Petersburg'da bir yaz okulunda. Sabah yurdun önünde ev sahibi ailenin kızı Лиза (Liza) ile karşılaşıyor. Konuşmanın tamamı şimdiye kadar öğrendiğin harflerle yazıldı.

"Как дела?" Rusçada arkadaşlar arasında "Nasılsın?" demenin en yaygın yoludur. "Ага" ise konuşmada "evet, anladım" anlamında kullanılan gündelik bir onay sesidir. "В парке" ifadesinde "в" [f] okunur, çünkü ardından ötümsüz "п" gelir; "парке" kelimesinin sonundaki "-е" de A1.2'deki "в ресторане" örneğinde gördüğün bulunma ekidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Г" Yunan gammasına (Γ), "Л" lambdaya (Λ), "П" pi harfine (π) benzer.
2. "Спасибо": "п", "и", "б". "Пока": "п". "Привет": "п", "и".
3. Rusçada kelime sonundaki ötümlü sessizler ötümsüzleşir: "з" [s], "б" [p] olur. Bu yüzden [GLAS] ve [ZUP] okunur.
4. Burak = Бурак, Gizem = Гизем, Kerem = Керем.

Özet kartı

1. Б = b, Г = g, Д = d, З = z, И = i, Й = y, Л = l, П = p, Ф = f.
2. Г, Л ve П Yunan harflerine benzer; küçük "б" "6"ya, "З" "3"e benzer ama ikisi de harftir.
3. "Й" (kısa i) bir ünlüden sonra [y] sesini verir: мой, май, Айла.
4. "Л" "а, о, у" önünde kalın, "и, е" önünde ince söylenir.
5. Sondaki "б, г, д, з" ötümsüzleşir: город [GO-rat], зуб [ZUP]; yazı değişmez.
6. "-ого / -его" ekinde "г" [v] okunur: его [yi-VO].
7. Okunabilen yeni kalıplar: привет, спасибо, пока, Как дела?, Где…?

Sonraki derse köprü

Bu dersle birlikte Rus alfabesinin yarısından fazlası elinde. Geriye en çok "yabancı" görünen harfler kaldı. Sıradaki derste Ж, Ш, Щ, Ч ve Ц ile, Türkçedeki "j", "ş" ve "ç" seslerini veren harfleri tanıyacaksın; bir de Türk okura özel bir avantaj sağlayan "Ы" ile "Elif" adının ilk harfi olan "Э"yi. O dersin sonunda "Ayşe", "Elif" ve "Çiçek" gibi adlar da Kiril harfleriyle yazılabilecek.