İkinci çekim: говорить, любить, смотреть

Kanca

"Читаешь" (okuyorsun) ve "говоришь" (konuşuyorsun): iki fiil, iki "sen" biçimi. İkisi de "-шь" ile bitiyor, ama aradaki ünlü farklı: birinde "е", ötekinde "и". Rusçada fiiller büyük ölçüde iki aileye ayrılır ve ailelerin farkı tam olarak bu ünlüde görünür.

A1.28'de birinci aileyi, "е" ünlüsünü taşıyan çekimi öğrendin. Bu derste ikinci aileye geçiyoruz: "говорить" (konuşmak), "любить" (sevmek) ve "смотреть" (bakmak, izlemek) gibi sık fiillerin ek takımını, "я" biçiminde gövdeye gelen küçük ses değişimlerini ve vurgunun bu fiillerde neden yer değiştirebildiğini göreceksin.

Anlatım

İkinci çekimin ekleri

İkinci çekimde gövdeye şu ekler gelir. Birinci çekimden farkı, ortadaki dört ekte "е" yerine "и" bulunması ve "они" ekinin "-ят" olmasıdır:

Gövde için mastarın sonundaki "-ить" ya da "-еть" atılır: "говор-ить" → "говор-". "Говорить" fiilinde vurgu ekte durur ve bütün çekim boyunca sondadır.

Hangi fiiller ikinci çekimde?

Kabaca bir kural: "-ить" ile biten fiillerin büyük çoğunluğu ikinci çekimdedir: "говорить", "любить", "учить" (öğrenmek, öğretmek), "звонить" (telefon etmek). "-еть" ile bitenlerin bir kısmı da bu gruptadır: "смотреть" (bakmak, izlemek), "видеть" (görmek). Ama "-еть" ve "-ать" ile biten fiillerde kural kesin değildir; sözlüklerde fiilin "ты" ve "они" biçimleri verilir ve en güvenli yol, fiili bu biçimleriyle birlikte öğrenmektir.

Sık kullanılan ikinci çekim fiilleri

Aşağıdaki fiiller günlük konuşmada çok sık geçer ve hepsi ikinci çekimdedir. Tabloyu, A1.28'deki birinci çekim tablosuyla yan yana düşün: "ты" ve "они" sütunlarındaki ünlüler, iki aileyi birbirinden ayırır.

Birinci kişide ses değişimi

İkinci çekimde bazı fiiller yalnızca "я" biçiminde küçük bir değişime uğrar. Gövdesi "б", "п", "в", "м" ya da "ф" ile biten fiillerde "я" biçimine bir "л" eklenir: "любить" → "люблю" [lyub-LYU], ama "ты любишь" [LYU-biş]. "Готовить" (yemek yapmak) → "готовлю", ama "ты готовишь". "Спать" (uyumak) → "сплю".

Gövdesi "д" ile biten bazı fiillerde ise "я" biçiminde "д" yerine "ж" gelir: "видеть" → "вижу" [Vİ-ju], ama "ты видишь" [Vİ-diş]. Bu değişimler yalnızca birinci tekil kişide olur; öteki beş biçim düzenli kalır.

Yedi harf kuralı yine

A1.19'da öğrendiğin yazım kuralı çekimde de karşına çıkar. Gövdesi "ж, ш, ч, щ" ile biten ikinci çekim fiillerinde "-ю" yerine "-у", "-ят" yerine "-ат" yazılır: "учить" → "учу" [u-ÇU], "учат" [U-çat]; "слышать" (duymak) → "слышу" [SLI-şu], "слышат" [SLI-şat]. Ses aynıdır, değişen yalnızca yazıdır.

Hareket eden vurgu

Bazı ikinci çekim fiillerinde vurgu "я" biçiminde ekte, öteki biçimlerde gövdede durur: "смотреть" → "смотрю" [smat-RYU], ama "смотришь" [SMOT-riş], "смотрит" [SMOT-rit]. "Любить" de öyledir: "люблю" [lyub-LYU], "любишь" [LYU-biş]. "Учить" de aynı düzeni izler: "учу" [u-ÇU], "учишь" [U-çiş]. Bu yüzden bu fiilleri "я" ve "ты" biçimleriyle birlikte öğrenmek gerekir; ikisini bilen, bütün çekimi bilir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede bütün fiiller tek bir çekim düzenini izler; ekin biçimini yalnızca ünlü uyumu belirler: "okuyorsun" ve "görüyorsun" derken "-sun" ve "-sün" arasındaki seçim, fiilin son ünlüsüne bağlıdır. Rusçadaki iki çekim de buna benzer bir seçimdir: "-ешь" mi "-ишь" mi? Fark, Rusçada seçimi bir ses kuralının değil, fiilin hangi aileye ait olduğunun belirlemesidir.

Birinci kişideki ses değişimi Türkçede de tanıdıktır, ama farklı bir biçimde. Türkçede "git-" fiili "gidiyorum" olurken "t" sesi "d"ye döner; ünlüyle başlayan bir ek gelince sessiz yumuşar. Rusçadaki "видеть" → "вижу" değişimi de bir sessiz değişimidir, ama yalnızca birinci tekil kişide ve kendi kurallarıyla olur.

Vurgu konusunda ise Türkçe yardım etmez. Türkçe fiillerde vurgu genellikle sabittir ve anlamı değiştirmez. Rusçada ise "смотрю" ile "смотришь" arasında vurgunun yer değiştirmesi, ünlülerin okunuşunu da değiştirir: [smat-RYU] ve [SMOT-riş]. Türk öğrenci burada her fiilin vurgu düzenini ayrıca öğrenmek zorundadır.

Örnekler

Her örnekte fiilin hangi çekime ait olduğunu ve vurgunun nerede durduğunu bul.

Üçüncü örnekte "люблю" biçimindeki "л" ekini görüyorsun; "ты" biçiminde bu "л" kaybolur. Altıncı örnekte "видеть" fiilinin "д" sesi "я" biçiminde "ж"ye dönüşmüş. Beşinci ve yedinci örneklerde yedi harf kuralı işliyor: "учим" ve "слышите" biçimlerinde "и" sesi "ч" ve "ш"den sonra geliyor; "ш"den sonra [ı] okunuyor. Dördüncü örnekte vurgu gövdede: [SMOT-rit].

Örnek diyalog

Deniz, Kazan'daki evde masada oturmuş ders çalışıyor. Ev arkadaşı Дима (Dima) içeri giriyor.

Bu konuşmadaki bütün fiiller ikinci çekimdendir. Dima'nın sorusundaki "смотришь" biçiminde vurgu gövdede, Deniz'in "учу" biçiminde ise ektedir. "Учу" yazımında "-ю" değil "-у" var, çünkü gövde "ч" ile bitiyor. "Футбол" kelimesindeki "т", ardından gelen ötümlü "б" yüzünden [d] okunuyor: [fud-BOL]. "Глагол" Rusçada "fiil" demektir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. я говорю, ты говоришь, он говорит, мы говорим, вы говорите, они говорят.
2. "Я люблю музыку." "Ты видишь?" "Они учат русский." "Учат" yazımında "-ят" yerine "-ат" gelir, çünkü gövde "ч" ile biter.
3. "смотрю" [smat-RYU], "смотришь" [SMOT-riş]. "Я" biçiminde vurgu ekte, "ты" biçiminde gövdededir.
4. "Читать" birinci çekimdedir ve "-ешь" alır; "говорить" ikinci çekimdedir ve "-ишь" alır.

Özet kartı

1. İkinci çekim ekleri: -ю, -ишь, -ит, -им, -ите, -ят.
2. "-ить" fiillerinin çoğu ikinci çekimdedir; "-еть" ve "-ать" fiillerinde sözlükteki "ты" ve "они" biçimine bak.
3. "б, п, в, м, ф" gövdelerinde "я" biçimi "л" alır: люблю, готовлю, сплю.
4. "д" gövdelerinde "я" biçiminde "ж": вижу.
5. "ж, ш, ч, щ"den sonra "-у" ve "-ат": учу, учат, слышу, слышат.
6. Bazı fiillerde vurgu "я" biçiminde ekte, ötekilerde gövdede: смотрю / смотришь.
7. Fiilleri "я" ve "ты" biçimleriyle birlikte öğren.

Sonraki derse köprü

Artık Rusçanın iki çekim ailesini de tanıyorsun ve fiilli cümleler kurabiliyorsun. Bu cümleleri olumsuz yapmak ve soruya çevirmek için fiilin kendisine dokunmak gerekmez. Sıradaki derste "не" kelimesinin cümlede nereye konduğunu, bir cümlenin yalnızca ses tonuyla nasıl soru hâline geldiğini ve "evet" ile "hayır" ile kısa cevaplar vermeyi ayrıntısıyla göreceksin.