Günler, aylar, mevsimler

Kanca

Türkçede "pazartesi" kelimesinin aslı "pazar ertesi"dir, yani "pazardan sonraki gün". Rusçada da pazartesinin adı aynı mantıkla kurulmuştur: "понедельник" [pa-ni-DEL'-nik] kelimesinin içinde "неделя" kelimesi saklıdır. Bugün "hafta" anlamına gelen bu kelime, eski Rusçada "pazar" günü demekti ve kökü "не делать", yani "iş yapmamak"tı. Pazartesi, iki dilde de "dinlenme gününün ertesi"dir.

Haftanın öteki günlerinin çoğu da Rusçada bir sayıdan türer: ikinci gün, dördüncü gün, beşinci gün. Takvimin üç katmanı bu derste: yedi gün, on iki ay, dört mevsim. Her biri için iki şey öğreneceksin: adın kendisi ve "salı günü", "mayısta", "kışın" gibi "ne zaman?" sorusuna cevap veren biçimi. Yazımla ilgili küçük ama inatçı bir fark da var: Rusça bu adları büyük harfle başlatmaz.

Anlatım

Haftanın günleri

Pazartesiden cumaya kadar günlerin adları haftadaki sıralarını taşır: salı ikinci, perşembe dördüncü, cuma beşinci gündür; çarşamba ise haftanın ortasıdır. Cumartesi, İbranicedeki "şabat" kelimesinden gelir; pazar ise "diriliş" anlamındaki bir kelimedir. Bu ipuçları, günlerin sırasını akılda tutmayı kolaylaştırır.

Okunuşta dikkat edilecek iki nokta var. "Вторник" kelimesinin başındaki "в", ardından gelen ötümsüz "т" yüzünden [f] okunur. "Четверг" kelimesinin sonundaki "г" ise ötümsüzleşir ve [k] olur.

"Pazartesi günü": в + gün

Bir şeyin hangi gün olduğunu söylemek için günün önüne "в" konur ve günün sonu değişebilir: "в понедельник" [f pa-ni-DEL'-nik], "во вторник" [va FTOR-nik], "в среду" [f SRE-du], "в четверг", "в пятницу" [f PYAT-ni-tsu], "в субботу" [f su-BO-tu], "в воскресенье". "-а" ile biten gün adları "-у" alır; bu değişim belirtme hâlidir ve A1.37'de anlatılacak. Şimdilik yedi öbeği hazır kalıp olarak öğren. "Вторник" önünde "во" kullanılır, çünkü iki sessizin arka arkaya gelmesi söylemeyi zorlaştırır.

Aylar

Rusçadaki ay adları, Türkçede de bilinen Latince kökenli adlardır ve bu yüzden tanıdık gelir. Hepsi eril isimdir.

"Ocakta", "mayısta" demek için ayın önüne "в" konur ve sonuna "-е" gelir: "в январе" [v yin-va-RE], "в мае" [v MA-ye], "в сентябре" [f sin-tyab-RE]. Bu "-е" eki A1.2'deki "в ресторане" örneğinde gördüğün bulunma hâlidir ve A1.35'te ayrıntısıyla anlatılacak.

Mevsimler

Mevsimler için "в" kullanılmaz; bunun yerine kelimenin kendisi "kışın", "yazın" gibi zarf biçimine girer: "зимой", "летом". Bu biçimler aslında araç hâlidir ve A2.6'da göreceksin; şimdilik dördünü kelime olarak ezberle.

Küçük harf

Rusçada gün ve ay adları cümle başında değilse her zaman küçük harfle yazılır: "Сегодня понедельник", "Мой день рождения в мае". Bayram ve tarihi olay adlarında da bu kural çoğu zaman sürer, ama orada istisnalar vardır.

Bugün, yarın, dün

Zamanı söylemek için üç kelime daha gerekir. "Сегодня" [si-VOD-nya] "bugün" demektir; yazıdaki "г" harfi burada [v] okunur, A1.3'teki "его" kelimesinde olduğu gibi. "Завтра" [ZAF-tra] "yarın", "вчера" [fçi-RA] "dün" demektir. Bugünün hangi gün olduğunu sormak için "Какой сегодня день?" [ka-KOY si-VOD-nya DEN'] denir.

Türkçe ile karşılaştırma

Gün adlarında Türkçe ile Rusça farklı kaynaklardan beslenir. Türkçedeki "pazar", "çarşamba", "perşembe" ve "cuma" adları Farsça ve Arapçadan gelir; "pazartesi" ve "cumartesi" ise "pazar ertesi" ve "cuma ertesi"den türemiştir. Rusçadaki adların çoğu ise sayılara dayanır. Ama iki dilde de pazartesi, dinlenme gününün "ertesi" olarak adlandırılmıştır ve bu ortak mantık, kelimeyi akılda tutmanın en kolay yoludur.

Ay adlarında iki dil yollarını ayırır. Türkçe kendi ay adlarını kullanır: "ocak", "şubat", "mart", "nisan". Rusça ise Latince kökenli adları kullanır: "январь", "февраль", "март", "апрель". Türk öğrenci için bu adlar İngilizce ya da Fransızca bilgisinden tanıdık gelir; Türkçe ile ortak olan yalnızca "mart"tır.

Yazımda da bir fark var. Türkçede ay ve gün adları belli bir tarihi bildirdiğinde büyük harfle başlar: "29 Ekim 1923 Pazartesi". Rusçada ise gün ve ay adları tarih içinde bile küçük harfle yazılır: "29 октября". Türk öğrenci Rusça yazarken bu büyük harf alışkanlığını bırakmalıdır.

Örnekler

Her örnekte zamanı bildiren kelimeyi bul ve hangi biçimde geldiğini söyle.

Üçüncü ve dördüncü örneklerde "в" edatı günden önce geliyor; "суббота" "-а" ile bittiği için "субботу" oluyor. Beşinci örnekteki "день рождения" (doğum günü) iki kelimelik bir öbektir ve tek bir kavram gibi öğrenilir. Altıncı ve yedinci örneklerde mevsim adları "в" almadan, zarf biçiminde kullanılıyor. Altıncı örnekteki "холодно" (soğuk) bir durum bildiren kelimedir; bu tür cümleleri A2.5'te göreceksin.

Örnek diyalog

Deniz, Kazan'daki ev arkadaşı Дима (Dima) ile mutfakta karşılaşıyor. Dima hafta sonu için bir plan yapıyor.

Dima'nın planında günler hep "в" ile kuruluyor: "в субботу", "в воскресенье". Deniz'in son cümlesindeki "осенью" ise "в" almıyor, çünkü mevsimler zarf biçimiyle söylenir. "Вечером" (akşamleyin) kelimesi de mevsimlerle aynı biçimde kurulmuş bir zarftır; "утром" (sabahleyin) ve "днём" (gündüz) kelimeleri de bu gruptandır. "Дача" Rusların şehir dışındaki küçük bahçeli yazlık evine verdiği addır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. понедельник, вторник, среда, четверг, пятница, суббота, воскресенье.
2. "вторник" (ikinci), "четверг" (dördüncü), "пятница" (beşinci). "Среда" da "orta" anlamına gelir.
3. "в пятницу", "в июле", "летом".
4. "Сегодня четверг, завтра пятница."

Özet kartı

1. Günler: понедельник, вторник, среда, четверг, пятница, суббота, воскресенье.
2. "Понедельник" ve "pazartesi": ikisi de "dinlenme gününün ertesi".
3. "…günü": в + gün; "-а" ile bitenler "-у" alır: в среду, в пятницу, в субботу; "во вторник".
4. Aylar Latince kökenli ve eril: январь… декабрь; "…de": в январе, в мае.
5. Mevsimler "в" almaz, zarf olur: зимой, весной, летом, осенью.
6. Gün ve ay adları küçük harfle yazılır.
7. сегодня [si-VOD-nya], завтра, вчера; "Какой сегодня день?"

Sonraki derse köprü

Artık bir haftayı, bir yılı ve mevsimleri adlandırabiliyorsun. Bu bilgilerin üstüne iki kişisel bilgi daha kurulur: kaç yaşında olduğun ve bir olayın tarihi. Sıradaki derste Rusçada yaşın "Мне двадцать лет" diye, kelimesi kelimesine "Bana yirmi yıl" biçiminde nasıl söylendiğini ve "Ekimin yirmi dokuzu" gibi tarihlerin ay adının hangi biçimiyle kurulduğunu göreceksin.