Sıfatların isimle uyumu: новый, новая, новое, новые

Kanca

Türkçede "yeni" kelimesi hiç değişmez: yeni ev, yeni araba, yeni pencere, yeni kelimeler. Rusçada ise aynı dört öbekte "yeni" dört ayrı biçime girer: "новый дом", "новая машина", "новое окно", "новые слова". Sıfat, yanındaki ismin cinsini ve sayısını taşıyan bir ayna gibidir.

A1.18'de her ismin bir cinsi olduğunu, A1.19'da çoğulun nasıl kurulduğunu gördün. Bu derste bu iki bilginin ilk büyük kullanım alanına geçiyoruz: sıfatlar. Sıfat eklerinin dört temel biçimini, vurgulu sıfatları, "yumuşak" sıfatları ve A1.19'daki yazım kuralının sıfatlarda nasıl yeniden ortaya çıktığını göreceksin.

Anlatım

Dört biçim

Rusça bir sıfatın sözlükteki biçimi eril tekildir ve çoğunlukla "-ый" ile biter: "новый" (yeni). Sıfat dişil bir isme bağlanınca "-ая", nötr bir isme bağlanınca "-ое", çoğul bir isme bağlanınca "-ые" alır:

Sıfatın kökü ("нов-") hiç değişmez; değişen yalnızca sondaki ektir. Çoğulda, isimlerde olduğu gibi, cins ayrımı yoktur: "новые дома", "новые книги", "новые окна".

Bu eklerin vurgusuz okunuşuna dikkat et. "Новая" [NO-va-ya], "новое" [NO-va-ye] okunur; vurgusuz "о" burada da [a]'ya döner. "Новое" ve "новая" kulakta birbirine çok yakın duyulur; aradaki fark son ünlüdedir.

Vurgulu sıfatlar: -ой

Bazı sıfatların vurgusu ektedir. Bu sıfatlar eril tekilde "-ый" yerine vurgulu "-ой" alır: "большой" [bal'-ŞOY] (büyük), "молодой" [ma-la-DOY] (genç), "плохой" [pla-HOY] (kötü). Öteki biçimler normal eklerle gelir, yalnızca vurgu sonda kalır: "большая" [bal'-ŞA-ya], "большое" [bal'-ŞO-ye], "большие" [bal'-Şİ-ye].

Yumuşak sıfatlar: -ий

Az sayıda sıfatın kökü yumuşak bir sessizle biter. Bunların ekleri "yumuşak" diziden gelir: eril "-ий", dişil "-яя", nötr "-ее", çoğul "-ие". En sık örnek "синий" (koyu mavi) sıfatıdır: "синий дом", "синяя машина", "синее море" [Sİ-ni-ye MO-ri], "синие глаза" (mavi gözler). "Последний" (son) ve "летний" (yazlık, yaz ile ilgili) da bu gruptadır.

Yazım kuralı yine sahnede

A1.19'da öğrendiğin yedi harf kuralını hatırla: o yedi harften sonra "ы" yazılmaz. Aynı kural sıfat eklerinde de işler. Kökü bu harflerden biriyle biten sıfatlar eril tekilde "-ий", çoğulda "-ие" alır: "русский" [RUS-kiy], "русские"; "хороший" [ha-RO-şıy], "хорошие" [ha-RO-şı-ye]; "маленький" [MA-lin'-kiy] (küçük), "маленькие".

"Хороший" sıfatında bir ayrıntı daha var: nötr biçimi "хорошее" [ha-RO-şı-ye] olur, "хорошое" değil. Vurgusuz bir ekte "ш" ve "ж" harflerinden sonra "о" yerine "е" yazılır. "Большое" sıfatında ise ek vurgulu olduğu için "о" kalır.

Hangi? Nasıl? Какой?

Bir şeyin nasıl olduğunu sormak için kullanılan soru kelimesi de bir sıfattır ve aynı biçimde uyar: "Какой дом?" [ka-KOY DOM], "Какая машина?" [ka-KA-ya], "Какое окно?" [ka-KO-ye], "Какие слова?" [ka-Kİ-ye]. Ünlem cümlelerinde de kullanılır: "Какая красивая улица!" (Ne güzel bir sokak!).

Sıfat nerede durur?

Sıfat ismin önünde durduğunda bir niteleme yapar: "новый дом" (yeni ev). İsmin arkasında ve tek başına durduğunda ise A1.17'de gördüğün "olmak"sız cümlenin yüklemi olur: "Дом новый" (Ev yeni). İki durumda da sıfat isme uyar. Rusçada sıfatın bir de kısa biçimi vardır ve yalnızca yüklem olarak kullanılır; bu konuyu B2.7'de göreceksin.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sıfatlar hiç değişmez. "Büyük ev", "büyük kapı", "büyük pencere", "büyük evler": "büyük" kelimesi her öbekte aynıdır. Rusçada ise sıfat, yanındaki ismin cinsine ve sayısına göre dört farklı biçim alır. Türk öğrenci için bu, ilk başta gereksiz bir yük gibi görünür; ama sıfatın sonu, ismin cinsini bilmeyen dinleyiciye de bilgi verir.

Kelime sırası ise iki dilde aynıdır. Türkçede de Rusçada da niteleyen sıfat ismin önüne gelir: "yeni ev", "новый дом". Yüklem olarak kullanıldığında ikisi de ismin arkasına geçer: "Ev yeni", "Дом новый". Bu yüzden Rusça sıfat öbeklerini kurarken kelime sırası konusunda Türk öğrencinin düşünmesi gereken bir şey yoktur; yalnızca eki doğru seçmesi gerekir.

Bir Türkçe alışkanlık burada işe yarar: ünlü uyumu. Türkçede bir ek, kökün son ünlüsüne göre biçim değiştirir. Rusçada da sıfat eki, kökün son sessizine göre değişir: sert sessizden sonra "-ый", yumuşak sessizden sonra "-ий", yedi harften sonra yine "-ий". Uyum kavramı tanıdıktır; yalnızca neye uyulduğu farklıdır.

Örnekler

Her öbekte sıfatın ekini bul ve ismin cinsiyle eşleştir.

Beşinci örnekte vurgu sıfatın ekinde: "большой". Altıncı örnekteki "синее" yumuşak bir sıfatın nötr biçimidir; "море" nötr olduğu için "-ее" alır. Yedinci örnekte "хорошая" sıfatı "идея" ismine uyuyor; "идея" "-я" ile bittiği için dişildir. Son örnekte hem "какая" hem "красивая" aynı isme, "улица" ismine uyuyor.

Örnek diyalog

Deniz, Kazan'da kiralık bir oda bakıyor. Ev sahibi Хозяйка (ev sahibesi) ona odayı gösteriyor.

Bu konuşmada sıfatlar hem ismin önünde ("большая комната") hem de yüklem olarak ismin arkasında ("окно большое", "стол новый") görünüyor. "Кровать" (yatak) "-ь" ile biten dişil bir isim olduğu için sıfat "новая" oluyor; "шкаф" (dolap) eril olduğu için "новый". A1.18'de "-ь" ile biten isimlerin cinsinin tek tek öğrenilmesi gerektiğini görmüştün; burada sıfat, "кровать" kelimesinin dişil olduğunu açığa vuruyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. новая книга, новое окно, новый стол, новые книги.
2. большой город, большой дом, большое окно. "Большой" vurgulu bir sıfattır; nötr biçimi "большое" olur.
3. "Ш" yedi harften biridir ve ardından "ы" yazılmaz; yerine "и" yazılır.
4. "Стол новый" bir cümledir (Masa yeni); "новый стол" bir öbektir (yeni masa). İkisinde de sıfat isme uyar; yalnızca sıfatın yeri değişir.

Özet kartı

1. Sıfat ismin cinsine ve sayısına uyar: новый дом, новая машина, новое окно, новые слова.
2. Temel ekler: eril -ый, dişil -ая, nötr -ое, çoğul -ые.
3. Vurgulu sıfatlar eril tekilde -ой alır: большой, молодой, плохой.
4. Yumuşak sıfatlar: -ий, -яя, -ее, -ие (синий, синяя, синее, синие).
5. Yedi harften sonra -ий ve -ие: русский, хороший, маленькие; vurgusuz -ее: хорошее.
6. Soru kelimesi de uyar: какой, какая, какое, какие.
7. Önde niteleme (новый дом), arkada yüklem (Дом новый).

Sonraki derse köprü

Bu derste ev sahibesi "ваша комната" dedi; A1.20'de de "мои родители" ve "мой брат" gibi öbekler gördün. "Мой", "моя", "моё" ve "мои", sıfatlar gibi ismin cinsine ve sayısına uyan sözcüklerdir. Sıradaki derste bütün iyelik sözcüklerini göreceksin: "senin", "bizim", "sizin" sözcüklerinin nasıl uyduğunu ve "onun" ile "onların" anlamındaki "его", "её", "их" sözcüklerinin neden hiç değişmediğini.