İsimlerde üç cins: eril, dişil, nötr

Kanca

Bir Rus için masa erkektir, kitap kadındır, pencere ise ikisi de değildir. Bu, Rusların masaları erkeksi bulduğu anlamına gelmez; yalnızca dilbilgisinin bir düzenidir. "Стол" (masa) eril, "книга" (kitap) dişil, "окно" (pencere) nötrdür. Rusçada istisnasız her isim bu üç sınıftan birine girer ve bu cins, ismin yanındaki sıfatı, iyelik sözcüğünü, zamiri ve geçmiş zamandaki fiili belirler.

Türkçe konuşan için bu fikir yabancıdır, çünkü Türkçede isimlerin dilbilgisel cinsi yoktur. İyi haber şu: Rusçada bir ismin cinsi çoğu zaman tahmin edilebilir, çünkü kelimenin sonu onu açığa vurur. Bu derste üç cinsi, onları tanımanın kurallarını, kuralın sustuğu yerleri ve cinsin cümlede neyi değiştirdiğini göreceksin.

Anlatım

Son harf ipucu

Bir ismin cinsini bulmak için önce son harfine bakılır. Kuralların büyük çoğunluğu üç basit gruba toplanır:

Bu tablo, Rusça isimlerin çok büyük bir kısmını doğru sınıflandırır. Yeni bir isimle karşılaştığında ilk iş, onu bu tablodaki gruplardan birine yerleştirmektir.

Kuralın sustuğu yer: -ь

"-ь" (yumuşatma işareti) ile biten isimler hem eril hem dişil olabilir ve sondan bakarak hangisi olduğu anlaşılmaz. "День" (gün), "словарь" (sözlük) [sla-VAR'] ve "учитель" (öğretmen) eril; "дверь" (kapı) [DVER'], "ночь" (gece) ve "тетрадь" (defter) [tit-RAT'] dişildir.

Bu kelimeler tek tek öğrenilmelidir, ama iki yardımcı ipucu var. "-тель" ile biten ve bir kişiyi ya da işi yapanı gösteren isimler erildir: "учитель", "писатель" (yazar), "водитель" (şoför). "-ость" ve "-есть" ile biten soyut isimler ise dişildir: "радость" (sevinç), "новость" (haber), "честь" (onur).

Doğal cins kuralı yener

"-а" ve "-я" ile biten bazı isimler, erkekleri gösterdikleri için erildir: "папа" (baba), "дедушка" (dede), "дядя" (amca, dayı), "мужчина" [muş-ŞI-na] (erkek, adam). Burada doğal cins, son harfin kuralını yener: "мой папа" denir, "моя папа" değil. A1.15'te gördüğün "Дима", "Миша", "Саша" gibi erkek kısa adları da aynı gruptadır.

Değişmeyen yabancı kelimeler

Rusçaya başka dillerden geçmiş ve sonu hiç değişmeyen bazı kelimeler vardır: "метро", "кафе", "такси", "кино". Bunların çoğu nötrdür. "Кофе" (kahve) ise ünlü bir istisnadır: standart dilde eril sayılır ("мой кофе"), ama son yıllarda sözlükler gündelik konuşmada nötr kullanımı da ("моё кофе") kabul eder. Bu yüzden iki biçimle de karşılaşabilirsin.

Cins neyi değiştirir?

Cins, ismin kendisini değiştirmez; yanındaki kelimeleri değiştirir. A1.16'da zamir seçerken bu etkiyi zaten yaşadın: masa için bir zamir, kitap için başka bir zamir. Aynı şey iyelik sözcüklerinde de olur: "мой стол" (benim masam), "моя книга" (benim kitabım), "моё окно" (benim pencerem). Sıfatlar da cinse uyar: "большой город", "большая страна", "большое окно". Geçmiş zaman fiilleri bile cinse göre ek alır; bunu A2'de göreceksin.

Bu yüzden yeni bir ismi öğrenirken onu yalnız başına değil, "мой", "моя" ya da "моё" ile birlikte öğrenmek iyi bir alışkanlıktır: "моя тетрадь", "мой словарь". Böylece "-ь" ile biten isimlerin cinsi de akılda kalır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede isimlerin dilbilgisel cinsi yoktur. "Masa", "kitap", "pencere" kelimeleri cümlede hiçbir kelimenin biçimini değiştirmez; "büyük masa", "büyük kitap", "büyük pencere" derken sıfat hep aynıdır. Türkçede cinsiyet yalnızca anlamda vardır: "öğretmen" bir kadın da bir erkek de olabilir ve ayırt etmek gerekirse "kadın öğretmen" denir.

Bu yüzden Rusçadaki cins, Türk öğrenci için yeni bir düşünme biçimidir. Ama Almanca, Fransızca ya da Arapça öğrenmiş biri bu fikri tanır. Rusçanın bu dillere göre bir avantajı da vardır: cins büyük ölçüde son harften okunur. Almancada "der Tisch", "die Tür", "das Fenster" ayrımını çoğu zaman ezberlemek gerekir; Rusçada ise "стол" sessizle bittiği için eril, "книга" "-а" ile bittiği için dişil, "окно" "-о" ile bittiği için nötrdür.

Türkçede cinsiyet bilgisini taşıyan sözcükler genellikle ayrı kelimelerdir: "kral" ve "kraliçe", "öğretmen hanım". Rusçada ise aynı kök, bir ekle kadın biçimine geçebilir: "студент" (erkek öğrenci) ve "студентка" (kadın öğrenci). Bu, doğal cinsin dilbilgisine yansıdığı yerlerden biridir.

Örnekler

Her örnekte ismin cinsini bul ve yanındaki kelimenin buna nasıl uyduğunu göster.

Dördüncü ve beşinci örneklerde iki isim de "-ь" ile bitiyor, ama biri eril ("словарь"), öbürü dişil ("тетрадь"); farkı yalnızca iyelik sözcüğü gösteriyor. Altıncı örnekte "папа" "-а" ile bittiği hâlde eril, çünkü bir erkeği gösteriyor. Sekizinci örnekteki "время" ise "-мя" ile biten küçük bir nötr isim grubunun üyesidir; "имя" (ad) de aynı gruptadır.

Örnek diyalog

Deniz, Kazan'da üniversitenin yanındaki kırtasiyede. Kasada bir satıcı kadın, Продавщица, duruyor.

Bu alışverişte cins her repliğe yansıyor. "Словарь" eril olduğu için satıcı "он" ve "хороший" diyor; "тетрадь" dişil olduğu için "она" diyor. Deniz'in kullandığı "нужен" ve "нужна" kelimeleri de istenen şeyin cinsine göre değişiyor: "нужен словарь" ama "нужна тетрадь". Bu "lazım" kalıbını A2'de, yönelme hâliyle birlikte ayrıntısıyla göreceksin; şimdilik iki biçimi hazır öbek olarak öğrenmen yeter.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. дом eril (sessiz), неделя dişil (-я), море nötr (-е), музей eril (-й), Москва dişil (-а).
2. мой словарь, моя тетрадь, моё молоко, мой папа.
3. "Учитель" eril: "-тель" ile biten, bir işi yapanı gösteren isimler erildir. "Радость" dişil: "-ость" ile biten soyut isimler dişildir.
4. Standart dilde eril sayılır ("мой кофе"), ama gündelik konuşmada nötr kullanım da ("моё кофе") kabul edilir.

Özet kartı

1. Rusçada canlı ya da cansız bütün isimler üç cinsten birine girer: eril, dişil, nötr.
2. Sessiz ve -й ile biten isimler eril: стол, музей.
3. -а ve -я ile biten isimler dişil: книга, неделя.
4. -о ve -е ile biten isimler nötr: окно, море; -мя ile bitenler de nötr: время, имя.
5. -ь ile bitenler eril ya da dişil olabilir: словарь (eril), тетрадь (dişil); -тель eril, -ость dişil.
6. Erkekleri gösteren -а/-я isimler erildir: папа, дедушка, мужчина.
7. Cins zamiri, iyelik sözcüğünü ve sıfatı belirler: мой стол, моя книга, моё окно.

Sonraki derse köprü

Bu derste her ismi tekil olarak gördün: bir masa, bir kitap, bir pencere. Peki birden fazla olduklarında ne olur? Türkçede çoğul için tek bir ek vardır: "-ler, -lar". Rusçada ise çoğul eki ismin sonuna ve cinsine göre değişir. Sıradaki derste "столы", "книги" ve "окна" gibi çoğul biçimlerin nasıl kurulduğunu ve hangi harflerden sonra "-ы" yerine "-и" yazıldığını göreceksin.