Rus adları: ad, baba adı (отчество) ve soyadı

Kanca

Bir Rus kadının pasaportunda adı üç parça hâlinde yazar: "Смирнова Анна Петровна". İlk parça soyadıdır, ikincisi kendi adı. Üçüncüsü ise babasının adından türemiştir: babasının adı "Пётр" olduğu için o "Петровна"dır, yani "Pyotr'un kızı". Kardeşi bir erkekse aynı babadan gelen onun ikinci adı "Петрович" olur.

Türkiye'de bir kişinin resmî adı ad ve soyadından oluşur; babanın adı nüfus kâğıdında ayrı bir satırda durur ama kişinin adına eklenmez. Rusçada ise baba adı, adın kendisinin bir parçasıdır ve günlük konuşmada sürekli kullanılır. Bu ders bir Rus adını parçalarına ayırıyor: baba adının hangi eklerle kurulduğu, bir soyadının sahibine göre neden iki biçimi olduğu ve resmî adın yanında yaşayan kısa, samimi adlar.

Anlatım

Üç parça: имя, отчество, фамилия

Bir Rus'un tam adı üç parçadan oluşur. "Имя" [İ-mya] kişinin kendi adıdır: Анна, Сергей, Мария. "Отчество" [OT-çist-va] baba adıdır; babanın adına bir ek getirilerek kurulur. "Фамилия" [fa-Mİ-li-ya] soyadıdır.

Resmî belgelerde ve listelerde bu üç parça çoğunlukla "soyadı, ad, baba adı" sırasıyla yazılır ve kısaca "ФИО" [fi-O] diye anılır: фамилия, имя, отчество. Bir formda "ФИО" yazan bir satır görürsen, oraya üç parçayı da yazman beklenir.

Baba adı nasıl kurulur?

Baba adı, babanın adına bir ek getirilerek yapılır. Erkek çocuk için "-ович" ya da "-евич", kız çocuk için "-овна" ya da "-евна" eki kullanılır. Babanın adı sert bir sessizle bitiyorsa "-ов-" biçimi, "й" ya da yumuşak bir sesle bitiyorsa "-ев-" biçimi gelir.

Birkaç ad bu kurala uymaz. "Илья" adlı bir babanın oğlu "Ильич" [i-L'İÇ], "Никита" adlı bir babanın oğlu "Никитич" [ni-Kİ-tiç] olur. Bunları ad ad öğrenmek gerekir.

Günlük konuşmada uzun baba adları kısalabilir. "Александровна" kelimesi hızlı konuşmada [a-lik-SAN-rav-na] gibi, "Ивановна" ise [i-VA-na] gibi duyulabilir. Yazıda ise her zaman tam biçim kullanılır.

Ad ve baba adı birlikte: saygılı hitap

Bir Rus'a saygıyla seslenmenin en yaygın yolu, ad ile baba adını birlikte kullanmaktır: "Анна Петровна", "Сергей Иванович". Öğretmenlere, doktorlara, iş yerindeki üstlere, yaşça büyük komşulara böyle seslenilir ve bu hitap neredeyse her zaman "вы" ile birlikte gelir. A1.13'te gördüğün "вы" ile bu ad biçimi, Rusçadaki resmî saygının iki temel parçasıdır.

Soyadı yalnız başına daha resmî ve mesafelidir: okulda öğretmen öğrenciyi soyadıyla çağırabilir, bir resmî kurumda görevli soyadını sorar. Gündelik bir tanışmada ise ad ve baba adı çok daha doğaldır.

Soyadlarında kadın ve erkek

Rus soyadlarının çoğu, sahibinin kadın ya da erkek olmasına göre değişir. "-ов", "-ев" ve "-ин" ile biten erkek soyadları, kadınlarda bir "-а" eki alır: "Иванов" [i-va-NOF] ve "Иванова" [i-va-NO-va], "Пушкин" ve "Пушкина". "-ский" ile biten soyadları sıfat gibi davranır ve kadınlarda "-ская" olur: "Достоевский" [das-ta-YEF-skiy] ve "Достоевская" [das-ta-YEF-ska-ya].

Bazı soyadları ise hiç değişmez. "-ко" ile biten soyadları (örneğin "Шевченко") ve "-ых" ile bitenler (örneğin "Черных") sahibinin cinsinden bağımsız olarak hep aynı kalır. Yabancı soyadları da genellikle değişmeden kalır: "Йылмаз" bir kadın için de "Йылмаз"dır.

Kısa adlar

Rusçada hemen her adın samimi bir kısa biçimi vardır ve aile, arkadaşlar ve yaşıtlar arasında neredeyse her zaman bu biçim kullanılır. "Дмитрий" [DMİ-triy] "Дима" [Dİ-ma], "Мария" "Маша" [MA-şa], "Екатерина" "Катя" [KA-tya], "Михаил" "Миша" [Mİ-şa], "Иван" "Ваня" [VA-nya] olur.

Bazı kısa adlar iki cinse birden aittir. "Саша" [SA-şa] hem "Александр" (erkek) hem "Александра" (kadın) için, "Женя" [JE-nya] hem "Евгений" hem "Евгения" için kullanılır. Kısa ad samimi bir hitaptır ve "ты" ile birlikte gelir; bir yetişkine ancak o izin verdiğinde kısa adıyla seslenilir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede resmî ad, ad ve soyadından oluşur. Türkiye'de soyadı kullanmak 1934'teki Soyadı Kanunu ile zorunlu oldu; o zamana kadar insanlar çoğu zaman adlarının yanına babalarının adını, mesleklerini ya da memleketlerini ekleyerek ayırt edilirdi: "Hasan oğlu Ali" gibi. Bugün bile "Mehmetoğlu", "Hasanoğlu" gibi soyadları bu geleneğin izini taşır. Rus baba adının "-ович" eki de kökeninde "oğlu" anlamına yakın bir iş görür; ama Rusçada bu ek her kuşakta yeniden kurulur ve kişinin adının sabit bir parçası olarak kalır.

Saygılı hitapta iki dil farklı araçlar kullanır. Türkçede saygı "Hanım", "Bey", "Hoca", "Abla", "Abi" gibi sözcüklerle gösterilir: "Ayşe Hanım", "Ahmet Bey". Rusçada bu sözcüklerin karşılığı yoktur; aynı saygıyı ad ve baba adı birlikte taşır: "Анна Петровна", "Сергей Иванович".

Kısa adlar konusunda da fark büyüktür. Türkçede "Mehmet"in "Memo", "Hüseyin"in "Hüso" olması gibi kısaltmalar vardır, ama herkes için geçerli bir sistem değildir. Rusçada ise hemen her adın bilinen, düzenli bir kısa biçimi vardır ve yakın ilişkilerde tam ad neredeyse hiç kullanılmaz.

Örnekler

Her örnekte adın hangi parçalarının kullanıldığını ve hitabın ne kadar resmî olduğunu belirle.

Birinci ve ikinci örneklerde baba adının iki eki görülüyor: "-овна" bir kadını, "-ович" bir erkeği işaret ediyor. Üçüncü örnekte soyadının erkek biçimi sonda [f] okunuyor; kadın biçiminde ise ünlüden önce [v] sesi geri geliyor. Altıncı örnekteki "или" kelimesi "ya da, veya" demektir.

Örnek diyalog

Deniz, Kazan'daki üniversitenin öğrenci işleri bürosunda kayıt yaptırıyor. Masada bir sekreter, Секретарь, form dolduruyor.

Bu konuşma, Rus adının üç parçasının resmî bir ortamda nasıl sorulduğunu gösteriyor. "Йылмаз" kelimesinin sonundaki "з" kelime sonunda ötümsüzleşir ve [s] okunur. Sekreterin son cevabı, Rusçadaki saygılı hitabın iki parçasını tek cümlede topluyor: ad ile baba adı, bir de "вы".

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Kızı: "Сергеевна" [sir-GE-yiv-na]. Oğlu: "Сергеевич" [sir-GE-yi-viç]. Babanın adı "й" ile bittiği için "-ев-" biçimi gelir.
2. "Смирнова" [smir-NO-va]. "Шевченко" değişmez; bir kadın için de "Шевченко"dur.
3. "Михаил Андреевич" diye ve "вы" kullanarak seslenirsin.
4. Маша = Мария, Миша = Михаил, Катя = Екатерина.

Özet kartı

1. Tam ad üç parçadır: имя (ad), отчество (baba adı), фамилия (soyadı); belgelerde kısaca ФИО.
2. Baba adı: erkek -ович / -евич, kadın -овна / -евна: Петрович, Петровна, Сергеевич, Сергеевна.
3. Ad + baba adı + "вы" = saygılı hitap: "Анна Петровна", "Сергей Иванович".
4. Soyadı kadınlarda değişir: Иванов → Иванова, Достоевский → Достоевская; -ко, -ых ve yabancı soyadları değişmez.
5. Hemen her adın kısa biçimi vardır: Дмитрий → Дима, Мария → Маша; kısa ad "ты" ile gelir.
6. Саша ve Женя hem kadın hem erkek kısa adıdır.
7. Türkçedeki "Hanım" ve "Bey"in işini Rusçada ad ile baba adı görür.

Sonraki derse köprü

Bu derste "Анна", "Сергей", "Дима" gibi adlarla tanıştın; bir sonraki adımda bu kişiler hakkında cümle kurmaya başlayacağız. Bunun için önce adın yerine geçen küçük kelimeler gerekir: "ben", "sen", "o", "biz", "siz", "onlar". Sıradaki derste Rusçanın şahıs zamirlerini göreceksin; Türkçedeki tek "o" kelimesinin Rusçada neden "он", "она" ve "оно" diye üçe ayrıldığını da orada anlayacaksın.