Kibar ifadeler: спасибо, пожалуйста, извините

Kanca

Türkçede bir garsondan çay isterken "lütfen" dersin, çay gelince garson "buyurun" der, sen "teşekkürler" dersin, o da "rica ederim" der. Dört ayrı nezaket sözcüğü. Rusçada aynı sahne yalnızca iki kelimeyle kurulur: "пожалуйста" ve "спасибо". "Чай, пожалуйста" (Çay, lütfen). Garson bardağı uzatırken: "Пожалуйста" (Buyurun). Sen: "Спасибо". O: "Пожалуйста" (Rica ederim).

Tek bir kelimenin üç ayrı nezaket işi görmesi, Rusçanın en kullanışlı özelliklerinden biridir. Bu derste "пожалуйста"nın bütün görevlerini, teşekkür etmenin ve teşekküre karşılık vermenin yollarını, "извините" ile "простите" arasındaki ayrımı ve bir isteği daha kibar hâle getiren birkaç kalıbı göreceksin.

Anlatım

Пожалуйста: üç iş, tek kelime

"Пожалуйста" [pa-JAL-sta] Rusçada üç farklı anlamda kullanılır.

Birincisi "lütfen"dir: bir şey isterken cümleye eklenir. "Чай, пожалуйста" (Çay, lütfen), "Скажите, пожалуйста…" (Söyler misiniz lütfen…). İkincisi "rica ederim"dir: teşekkür edildiğinde en sık duyacağın karşılıktır. Üçüncüsü "buyurun"dur: bir şeyi uzatırken, bir izni verirken ya da birini içeri davet ederken söylenir. "Можно?" (Olur mu? Girebilir miyim?) sorusunun en sık cevabı da budur: "Пожалуйста!" (Buyurun, tabii!).

Kelimenin yazıdaki biçimi uzundur ve "у" ile "й" harflerini taşır, ama günlük konuşmada bu iki ses çoğu zaman düşer ve kelime [pa-JAL-sta] diye söylenir. Dikkatli, yavaş bir söyleyişte [pa-JA-lu-ys-ta] da duyulabilir.

Teşekkür etmek

En yaygın teşekkür "Спасибо" [spa-Sİ-ba]dır. Bu kelimenin kökeni, "Спаси Бог" (Tanrı korusun) ifadesine dayanır; zamanla kısalmış ve dinsel anlamını yitirmiş gündelik bir teşekküre dönüşmüştür. Daha güçlü bir teşekkür için "Большое спасибо" [bal'-ŞO-ye spa-Sİ-ba] denir: "Çok teşekkürler". Sözcüklerin sırası değiştirilebilir; daha da coşkulu bir biçim "Огромное спасибо" [ag-ROM-na-ye spa-Sİ-ba], kelimesi kelimesine "kocaman bir teşekkür"dür.

Daha resmî bir teşekkür "Благодарю" [bla-ga-da-RYU] kelimesiyle yapılır; "Teşekkür ederim" ya da "Minnettarım" tonundadır ve resmî yazışmada, konuşmalarda, hizmet sektöründe sık duyulur. Neye teşekkür ettiğini söylemek istersen "за" (için) edatını kullanırsın: "Спасибо за помощь" [spa-Sİ-ba za PO-maşş'], yani "Yardımın için teşekkürler".

Teşekküre karşılık vermek

Teşekküre üç yaygın cevap verilir. "Пожалуйста" [pa-JAL-sta] en nötr cevaptır: "Rica ederim". "Не за что" [NE-za-şta] biraz daha samimi ve alçakgönüllüdür: "Bir şey değil". "Не стоит" [ni STO-it] da aynı anlamı taşır: "Değmez, lafı mı olur".

Özür dilemek: извините ve простите

Rusçada özür ve dikkat çekme için iki kelime vardır. "Извините" [iz-vi-Nİ-ti] daha gündelik olanıdır: birinin yolunu kesince, dikkatini çekmek isterken ya da küçük bir kusur için kullanılır. "Простите" [pras-Tİ-ti] ise biraz daha ağırdır ve gerçek bir özür dileğini taşır: "Affedin beni". Günlük konuşmada ikisinin alanı geniş ölçüde örtüşür ve çoğu durumda biri ötekinin yerine kullanılabilir.

İki kelimenin de samimi biçimi vardır: "Извини" ve "Прости". Neden özür dilediğini söylemek için yine "за" edatı gelir: "Извините за опоздание" [iz-vi-Nİ-ti za a-paz-DA-ni-ye], "Geç kaldığım için özür dilerim".

Özüre cevap olarak "Ничего" [ni-çi-VO] (Önemli değil), "Ничего страшного" [ni-çi-VO STRAŞ-na-va] (Hiç sorun değil) ya da "Всё в порядке" [FSYO f pa-RYAT-ki] (Her şey yolunda) denir.

Hapşırana ve yola çıkana

Rusçada da Türkçedeki "Çok yaşa" gibi küçük, kalıplaşmış dilekler vardır. Biri hapşırınca "Будь здоров!" [BUT' zda-ROF] denir; karşındaki bir kadınsa "Будь здорова!" [BUT' zda-RO-va], "вы" dediğin biri ya da bir grupsa "Будьте здоровы!" [BUT'-ti zda-RO-vı]. Kelimesi kelimesine "Sağlıklı ol!" demektir. Cevap olarak yine "Спасибо" söylenir. Yolculuğa çıkan birine ise "Счастливого пути!" [şşis-Lİ-va-va pu-Tİ], yani "İyi yolculuklar!" dilenir.

İsteği yumuşatmak

Bir isteği daha kibar yapmak için cümlenin başına "Будьте добры" [BUT'-ti dab-RI] konabilir: kelimesi kelimesine "İyi olun", anlamca "Rica etsem, zahmet olmazsa". "Будьте добры, счёт" [BUT'-ti dab-RI ŞŞOT] "Hesabı rica edebilir miyim?" demektir. İzin istemenin en kısa yolu ise "Можно?" [MOJ-na] sorusudur: "Olur mu?".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin nezaket sözcükleri Rusçadan daha ayrıntılıdır. "Lütfen", "rica ederim" ve "buyurun" Türkçede üç ayrı kelimedir; Rusçada üçünün de işini "пожалуйста" görür. Bu yüzden Türk öğrenci Rusçada "rica ederim" ya da "buyurun" için ayrı bir kelime arayabilir; aramasına gerek yoktur.

Öte yandan Türkçede karşılığı Rusçada tek kelimeyle bulunmayan nezaket kalıpları da vardır. "Kolay gelsin", "Geçmiş olsun", "Ellerine sağlık" gibi ifadelerin birebir Rusça karşılıkları yoktur; bu durumlarda Rusça daha çok "спасибо" ya da duruma özel bir cümle kurar. Buna karşılık "Afiyet olsun" kalıbının Rusçada tam bir karşılığı vardır: "Приятного аппетита!" [pri-YAT-na-va a-pi-Tİ-ta].

Özür sözcüklerinde iki dil benzer bir ayrım yapar. Türkçedeki "pardon" ve "affedersiniz" gündelik, "özür dilerim" ve "affedin" daha ağırdır. Rusçada da "извините" gündelik, "простите" biraz daha ağırdır; ama Türkçede olduğu gibi bu sınır kesin değildir.

Örnekler

Her örnekte nezaket kelimesinin hangi işi gördüğünü söyle: rica mı, teşekkür mü, cevap mı, özür mü?

Dördüncü örnekte aynı kelime bir izin cevabı olarak kullanılıyor; burada anlamı "buyurun, tabii"dir. Yedinci örnekteki "будьте" kelimesinde "д" harfi ötümsüz "т"den önce [t] okunur: [BUT'-ti]. "Счёт" kelimesinde ise "сч" harf grubu tek bir uzun [şş] sesi verir; bu, "щ" harfinin sesiyle aynıdır.

Örnek diyalog

Deniz, Kazan'da bir kafede. Kahvesini masaya koyarken yanındaki masadan bir kadının, Женщина, çantasına çarpıyor.

Bu kısa sahnede nezaket kelimelerinin neredeyse hepsi geçiyor. Deniz kadına çarptığı için gündelik "извините" yerine daha içten "простите" diyor. Garson peçeteyi uzatırken "пожалуйста" "buyurun" anlamında kullanılıyor. "Салфетку" kelimesi "салфетка" (peçete) kelimesinin istenen nesne biçimidir; bu değişimi A1.37'de, belirtme hâlinde göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) "Lütfen": bir şey isteniyor. (b) "Rica ederim": teşekküre cevap. (c) "Buyurun": davet ve izin.
2. "Спасибо за помощь!" ya da daha güçlü biçimde "Большое спасибо за помощь!"
3. "Ничего" (Önemli değil) ya da "Ничего страшного" (Hiç sorun değil). "Всё в порядке" de olur.
4. "Будьте добры, счёт." Daha kısa bir biçim: "Счёт, пожалуйста."

Özet kartı

1. "Пожалуйста" üç iş görür: lütfen, rica ederim, buyurun; konuşmada [pa-JAL-sta] okunur.
2. Teşekkür: Спасибо, Большое спасибо, resmî Благодарю; neden için "за": Спасибо за помощь.
3. Teşekküre cevap: Пожалуйста, Не за что, Не стоит.
4. Özür: Извините (gündelik), Простите (daha içten); samimi biçimler Извини, Прости.
5. Özüre cevap: Ничего, Ничего страшного, Всё в порядке.
6. İsteği yumuşatmak: Будьте добры…; izin istemek: Можно?
7. "Afiyet olsun" = Приятного аппетита!

Sonraki derse köprü

Bu derslerde birkaç kez "Анна Петровна" ve "Ирина Петровна" gibi iki parçalı adlar gördün ve bu adların hep "вы" ile birlikte kullanıldığını fark ettin. Sıradaki derste bu adların nasıl kurulduğunu göreceksin: bir Rus'un adı, babasının adından türeyen ikinci adı (отчество) ve soyadı. Bir soyadının kadına ve erkeğe göre nasıl değiştiğini ve "Дмитрий"in neden arkadaşları arasında "Дима" olduğunu da orada öğreneceksin.