Nerelisin? Ülkeler, milliyetler ve diller

Kanca

Türkçede "Türkçe konuşuyorum" derken dilin adına bir "-ce" eki takarsın: Türk-çe, Rus-ça, İngiliz-ce. Rusçada da dilin adı bir ekle, hatta bir önek ve bir ekle kurulur: "по-турецки" [pa-tu-RETS-ki], "по-английски" [pa-an-GLİY-ski]. "Я говорю по-турецки", yani "Türkçe konuşuyorum". İki dil, aynı işi neredeyse aynı mantıkla yapar.

Bir yurtta, bir kursta ya da bir trende ad sorulduktan hemen sonra memleket sorulur. Bu ders o anın kelimelerini veriyor: memleket sorusu ve cevabı, birkaç ülke adı, "Türk" ya da "Alman" demenin Rusçada bir kadın için ve bir erkek için ayrı ayrı kurulması, bir de dil adlarının iki biçimi. Yol üstünde Türk okuru şaşırtan bir ayrıntıya da uğrayacağız: Rusçada "Rus" sözcüğü bir isim değil, bir sıfattır.

Anlatım

Откуда ты?

"Nerelisin?" sorusu Rusçada "Откуда ты?" [at-KU-da tı] ya da resmî olarak "Откуда вы?" [at-KU-da vı] diye sorulur. "Откуда" kelimesi "nereden" demektir; soru, kelimesi kelimesine "Sen nereden?" anlamını taşır.

Cevap "из" (-den) edatıyla kurulur: "Я из Бурсы" [ya iz BUR-sı], yani "Bursa'danım". "Из" kelimesinden sonra ülke ve şehir adlarının sonu değişir: "Турция" "из Турции", "Россия" "из России", "Москва" "из Москвы" olur. Bu değişim ilgi hâlidir ve A2.1'de bütün kurallarıyla anlatılacak. Şimdilik birkaç ülke adını "из" ile birlikte, hazır öbekler olarak öğrenmen yeter.

A1.8'deki ötümsüzleşme kuralını tabloda bir kez daha görüyorsun: "из" ötümsüz "т" ve "к" sesinden önce [is] okunur, ötümlü ses ve ünlüden önce [iz] kalır. Edat ile ad arasında duraklama yapılmaz; ikisi tek bir kelime gibi söylenir.

Milliyetler: eril, dişil ve çoğul

Türkçede "Türk" kelimesi bir kadın için de bir erkek için de aynıdır. Rusçada milliyet sözcükleri cinse göre değişir. Tabloda dört milliyetin üç biçimini görüyorsun.

Son satır bir istisnadır. Rusçada "Rus" anlamındaki sözcük aslında bir sıfattır: "русский" kelimesi "Rus olan" demektir ve sıfat ekleri alır. Bu yüzden "Rus kadın" "русская", "Ruslar" "русские" olur. Öteki milliyetlerin çoğu ise "турок" ve "немец" gibi gerçek isimlerdir.

Diller

Dilin adı iki biçimde söylenir. Konuşmaktan, anlamaktan, okumaktan söz ederken "по-…-ски" biçimi kullanılır: "Я говорю по-турецки" (Türkçe konuşuyorum), "Я понимаю по-английски" [ya pa-ni-MA-yu pa-an-GLİY-ski] (İngilizce anlıyorum). Dilin kendisinden bir nesne gibi söz ederken ise "язык" (dil) kelimesiyle birlikte sıfat biçimi kullanılır: "турецкий язык" [tu-RETS-kiy yi-ZIK] (Türk dili, Türkçe), "русский язык" (Rusça).

Bu iki biçim cümlede farklı yerlere oturur: "Я говорю по-русски" (Rusça konuşuyorum) ama "Я учу русский язык" (Rusça öğreniyorum). Hangi dilleri bildiğini sormak için "Какие языки вы знаете?" [ka-Kİ-ye yi-zı-Kİ vı ZNA-yi-ti], yani "Hangi dilleri biliyorsunuz?" denir. Ana dilini söylemek için "Мой родной язык — турецкий" [MOY rad-NOY yi-ZIK tu-RETS-kiy], yani "Ana dilim Türkçe" kalıbı kullanılır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede "nereli" sorusu bir ekle kurulur: "İzmirliyim", "Kazanlıyım". Rusçada bu ek yoktur; yerine "из" edatı ve "-den" anlamı gelir: "Я из Измира", yani "İzmir'denim". Türkçede de "İzmir'denim" denebildiği için bu yapı yabancı gelmez, ama Rusçada tek doğal yol budur.

Milliyetlerde Türkçe çok daha basittir: "Türk", "Alman", "Rus" kelimeleri cinsiyet bilmez ve çoğulları yalnızca "-ler, -lar" ekiyle yapılır. Rusçada her milliyet için erkek, kadın ve çoğul biçimlerini ayrı ayrı öğrenmek gerekir. Kadın biçimleri çoğunlukla "-ка" ile biter: "турчанка", "немка", "казашка". Bu ek, Türkçede kadın için ayrı bir kelime gerektiren "öğretmen hanım" gibi açıklamaların işini tek başına görür.

Dil adlarında ise iki dil şaşırtıcı biçimde örtüşür. Türkçenin "-ce" eki ("Türkçe konuşuyorum") Rusçadaki "по-…-ски" biçimine ("говорю по-турецки") karşılık gelir; ikisi de dilin adını bir zarfa çevirir. Türkçenin "Türk dili" ifadesi de Rusçadaki "турецкий язык" yapısına benzer.

Örnekler

Her cümlede "nereden", "kim" ve "hangi dil" bilgisini ayır. Sonra cümleleri kendi memleketin ve dillerinle yeniden kur.

Üçüncü örnekte aynı milliyet iki biçimde geçiyor: konuşan erkekse "турок", kadınsa "турчанка" der. Dördüncü örnekteki "а" bağlacı "ise, fakat" anlamında iki şeyi karşılaştırır. Beşinci ve altıncı örnekler dilin iki biçimini yan yana gösteriyor: konuşma fiiliyle "по-турецки", öğrenme fiiliyle "русский язык".

Örnek diyalog

Kazan'daki uluslararası öğrenci yurdunda, ortak salonda Rus öğrenci Мария (Mariya) yeni gelenlerle tanışıyor: Deniz ve Kazakistan'dan gelen Айгерим (Aygerim). İkisi de bu sabah yurda yerleşti.

Bu konuşmada Deniz'in son cümlesi doğru bir gözlemdir: Kazakça ve Türkçe, Türk dilleri ailesinin iki üyesidir. Mariya'nın "Откуда вы?" sorusu burada iki kişiye birden sorulduğu için "вы" kullanılıyor; "вы" hem resmî "siz" hem de çoğul "siz" anlamını taşır. "Алматы" ise sonu değişmeyen bir şehir adıdır, bu yüzden "из"den sonra da aynı kalır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Откуда вы?" — "Я из Турции, из Анкары." [ya is TUR-tsı-i iz an-ka-RI]
2. турок (erkek), турчанка (kadın), турки (çoğul).
3. "Я говорю по-английски." "Я учу английский язык." Konuşma fiiliyle zarf biçimi, öğrenme fiiliyle "dil" kelimesi ve sıfat kullanılır.
4. "Русский" bir sıfattır ve anlattığı kişinin cinsine uyar: erkek için "русский", kadın için "русская".

Özet kartı

1. "Откуда ты?" / "Откуда вы?" = Nerelisin? / Nerelisiniz?
2. Cevap "из" ile: "Я из Турции", "из России", "из Казахстана"; ad değişir, şimdilik hazır öbek olarak öğren.
3. "Из" ötümsüz sesten önce [is] okunur: из Казахстана [is ka-zah-STA-na].
4. Milliyetlerin erkek, kadın ve çoğul biçimi vardır: турок, турчанка, турки.
5. "Русский" bir sıfattır: русский, русская, русские.
6. Dil: konuşma ve anlama fiiliyle "по-турецки"; "язык" ile ve öğrenme fiiliyle "турецкий язык".
7. Türkçedeki "-ce" eki, Rusçadaki "по-…-ски" biçimine karşılık gelir.

Sonraki derse köprü

Bu derste Mariya iki kişiye birden "вы" dedi; önceki derslerde Anna Petrovna tek bir öğrenciye de "вы" demişti. Rusçada "siz" kelimesi bu iki işi birden görür ve hangisini kullanacağın, karşındakiyle ilişkine bağlıdır. Sıradaki derste "ты" ve "вы" arasındaki seçimi ayrıntısıyla göreceksin: kime ne zaman "sen" denir, "sen"e geçmeyi kim önerir ve bu geçiş Rusçada nasıl söylenir.