Tanıdık harfler: А, К, М, О, Т, Е

Kanca

Bir Rus mutfağında buzdolabına yapıştırılmış bir kâğıt görüyorsun: "КОТ — ТАМ". Altıdan fazla yeni harf öğrenmeden bu notu okuyabilir misin? Evet. "Кот" [KOT] kedi demek, "там" [TAM] orada. Not, kedinin nerede olduğunu söylüyor.

Rus alfabesinin 33 harfinden altısı, Türk okuruna neredeyse hiç emek istemeden açılır: А, К, М, О, Т ve Е. Hem görünüşleri hem sesleri Türk alfabesindeki karşılıklarına benzer. Bu derste bu altı harfi büyük ve küçük biçimleriyle tanıyacak, onlarla kelimeler okuyacak ve iki önemli inceliği göreceksin: "о" harfinin vurgusuz hecede "a"ya dönmesi ve "е" harfinin bazen "ye" diye başlaması.

Anlatım

Altı harf, büyük ve küçük

Rusçada her harfin bir büyük, bir de küçük biçimi vardır. Bu altı harfin küçük biçimleri, büyük biçimlerin biraz küçültülmüş hâlidir. Bu, Latin alfabesinden alışık olduğun durumdan biraz farklıdır: Latin "m" harfinin küçüğü büyüğüne benzemez, ama Rus "м" harfinin küçüğü, büyük "М"nin küçültülmüş bir kopyasıdır.

Küçük "т" harfine dikkat et. Basılı yazıda küçük bir "T" gibi görünür ve Latin "t" harfine benzemez. İtalik ya da el yazısında ise "т" Latin "m" harfine benzer bir biçim alır. Bu yüzden bir el yazısı notunda "m" gibi görünen bir harf aslında "т" olabilir. Kiril el yazısının ayrıntılarını A1.9'da göreceksin.

"О" ve vurgu

Bu altı harfin en çok dikkat isteyeni "о"dur. Vurgulu hecede Türkçedeki "o" gibi okunur: "кот" [KOT], "том" [TOM] (cilt, kitap cildi). Vurgusuz hecede ise "a" sesine kayar. "Атом" kelimesinde vurgu ilk hecededir, bu yüzden ikinci hecedeki "о" [a] okunur: [A-tam]. "Томат" (domates) kelimesinde ise vurgu son hecededir ve ilk "о" [a] olur: [ta-MAT].

Bu kurala Rusçada "akanye" denir ve standart Rusçanın en belirgin özelliklerinden biridir. Kuralın ayrıntısını A1.7'de, vurgu dersinde göreceksin. Şimdilik şunu bilmen yeter: bir kelimede "о" görüyorsan, okumadan önce vurgunun nerede olduğuna bak.

"Е" iki türlü başlar

"Е" harfi Türk alfabesindeki "e" harfine benzer, ama Rusçada iki farklı biçimde okunur. Kelimenin başında ya da bir ünlüden sonra geldiğinde başına bir "y" sesi alır ve [ye] okunur: "ем" [YEM] "yerim" demektir. Bir sessizden sonra geldiğinde ise "y" sesi duyulmaz, ama önündeki sessizi biraz incelterek söylenir: "тема" [TE-ma] "konu", "комета" [ka-ME-ta] "kuyruklu yıldız".

Bir de basılı metinlerde sık karşılaşacağın bir durum var. Rus alfabesinde "Ё" diye ayrı bir harf vardır ve [yo] okunur. Ama günlük metinlerde, gazetelerde ve kitaplarda bu harfin üstündeki iki nokta çoğu zaman yazılmaz; "ё" yerine "е" görülür. Ders kitapları ve sözlükler ise noktaları genellikle korur. Bu derslerde "ё" hep noktalarıyla yazılacak.

İlk kelimeler

Bu altı harfle şaşırtıcı sayıda kelime okunabilir. "Мама" (anne), "кот" (kedi), "там" (orada), "так" (böyle, öyle), "как" (nasıl), "том" (cilt), "атом" (atom), "томат" (domates), "тема" (konu), "комета" (kuyruklu yıldız), "макет" (maket) ve "атака" (saldırı) bunlardan bazıları.

Bu kelimelerin bir kısmı Türkçede de tanıdık gelir: atom, domates, maket, kuyruklu yıldız anlamındaki "komet" gibi. Bu tür kelimeler okumayı alıştırmak için iyi bir başlangıçtır, çünkü harf harf çözdüğünde anlamı hemen tanırsın.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu altı harf Türk alfabesindeki A, K, M, O, T ve E ile aynı görünür ve büyük ölçüde aynı sesleri verir. Türkçe okuyan biri için bu harflerde öğrenilecek çok az şey vardır. Fark birkaç ince noktada saklıdır.

İlk fark "о" ve "е" harflerinin vurguya bağlı davranışıdır. Türkçede "o" her zaman "o", "e" her zaman "e" okunur; "otobüs" kelimesinde iki "o" da aynıdır. Rusçada ise vurgu çekildiği anda "о" "a"ya, "е" de "i" sesine doğru kayar. Türkçede böyle bir değişim olmadığı için Türk okur bu harfleri hep yazıldığı gibi okumaya yatkındır.

İkinci fark "е" harfinin başındaki "y" sesidir. Türkçede "el" kelimesi doğrudan "e" sesiyle başlar. Rusçada kelime başındaki "е" bir "y" ile başlar: "ем" [YEM]. Türkçede bu sesi kurmak için "ye" diye iki harf yazarız; Rusçada tek harf yeter.

Üçüncü fark daha incedir ve "к" ile "т" seslerinde duyulur. Türkçede kelime başındaki "k" ve "t" seslerinden sonra hafif bir nefes çıkar: "kedi" derken ağzının önüne elini tutarsan bu nefesi hissedersin. Rusçada bu nefes yoktur; "к" ve "т" daha kuru, daha sıkı söylenir. Ayrıca Rusça "т" söylenirken dil üst dişlerin arkasına değer. Bu fark anlamı değiştirmez, ama Rusçanın "yabancı" duyulmayan söyleyişine yaklaşmana yardım eder.

Örnekler

Köşeli parantezi elinle kapat, kelimeyi harflerden çöz, sonra parantezi açıp kendi okuyuşunu denetle.

Üçüncü ve dördüncü örnekte "о" harfinin iki davranışı yan yana duruyor. "Атом" kelimesinde "о" vurgusuz ikinci hecededir ve [a] okunur; "томат" kelimesinde vurgusuz ilk hecededir ve yine [a] okunur. Beşinci örnekte "е" bir sessizden sonra gelir ve [e] okunur, altıncı örnekte kelimenin başındadır ve [ye] okunur. Son üç cümle Rusçanın "olmak"sız cümlesine birer örnektir.

Örnek diyalog

Тома (Toma) ve annesi evde kediyi arıyor. Bu konuşmanın tamamı bu dersteki altı harfle yazıldı.

Bu kısa sahnede soru yalnızca tonla kuruluyor: "Кот там?" cümlesi, son kelimede ses yükselince soru olur; düz söylenince "Kedi orada" demektir. "Ам-ам" Rusçada çocukların yemek yemeyi anlatmak için kullandığı bir ses taklididir, Türkçedeki "ham ham" gibi. "Как так?" ise şaşkınlık bildiren kalıp bir ifadedir: "Nasıl olur?"

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "кот" [KOT], "мама" [MA-ma], "так" [TAK].
2. Her iki kelimede de "о" vurgusuz hecededir. "Атом" ilk heceden, "томат" son heceden vurgulanır; vurgusuz "о" Rusçada "a" gibi okunur.
3. "Е" harfi kelimenin başında olduğu için başına bir "y" sesi alır ve [ye] okunur.
4. Kelimeler aynıdır; farkı tonlama yaratır. Düz cümlede ses sonda alçalır, soruda son kelimede yükselir.

Özet kartı

1. А, К, М, О, Т, Е Türk okuruna tanıdık gelen altı harftir; küçük biçimleri büyüklerin küçültülmüş hâlidir.
2. Vurgulu "о" [o], vurgusuz "о" [a] okunur: кот [KOT], томат [ta-MAT].
3. "Е" kelime başında ya da ünlüden sonra [ye], sessizden sonra [e] okunur: ем [YEM], тема [TE-ma].
4. Basılı metinlerde "ё" çoğu zaman noktasız "е" olarak yazılır.
5. İtalik ve el yazısında "т" Latin "m"ye benzer.
6. Rusça "к" ve "т" Türkçedekinden daha kuru, nefessiz söylenir.
7. Bu altı harfle okunabilen kelimeler: мама, кот, там, так, как, атом, томат, тема, комета.

Sonraki derse köprü

Bu derste göz ile sesin birbirini doğruladığı harfleri okudun. Sıradaki derste göz seni yanıltmaya başlayacak. В, Н, Р, С, У ve Х harfleri de Latin harflerine benzer, ama bambaşka sesler verir: "В" bir "v", "Н" bir "n", "Р" bir "r" sesidir. Kancadaki buzdolabı notuna birkaç kelime daha eklemek için bu altı aldatıcı harfi tek tek çözeceğiz.