Motivasyon ve rutin

Öğrenme hedefi

Sürdürülebilir bir çalışma rutini kurabileceksin. Resim yapmayı besleyen içsel ve dışsal motivasyonu ayırt edebilecek; alışkanlıkların nasıl oluştuğunu ve bunun neden birkaç günden daha uzun sürebileceğini bir araştırmanın bulgularıyla açıklayabilecek; «ne zaman, nerede ve nasıl» sorularını yanıtlayan uygulama niyetleri yazabilecek; en küçük adım ilkesiyle kötü günlerde bile rutini sürdürebilecek ve farklı konuları ve farklı tenlerden referansları dengeli biçimde içeren otuz günlük bir rutin takvimi hazırlayabileceksin.

Kanca

İlham beklemek neden işe yaramaz?

Pek çok insan resim yapmak için doğru anı bekler: canının çektiği bir akşamı, sessiz bir hafta sonunu, bir fikrin aniden aklına düştüğü bir sabahı. O an gelince resim yapar, gelmeyince yapmaz. Ama ilham düzensizdir; bazen haftalarca gelmez. Onu bekleyen bir ressam, yılda birkaç iyi günle yetinmek zorunda kalır. Oysa resim yapmayı sürdüren pek çok sanatçı, ilhamı beklemek yerine düzenli bir biçimde masasına oturur; ilham çoğu zaman çalışmanın ortasında, fırça zaten eldeyken gelir.

Bağlam

Gustave Caillebotte, 1875'te Paris'teki bir dairenin boş bir odasında çalışan üç işçiyi boyadı: Parke Rendeleyenler. Yağlı boya tuval 102 × 146,5 santimetredir ve bugün Orsay Müzesi'ndedir. Üç adam, belden yukarısı çıplak, dizlerinin üstünde, eski parkenin cilasını ve üst katmanını rendelerle kazır. Kıvrılmış tahta talaşları yerde birikir; pencereden giren ışık, yeni kazınmış tahtaların parlak şeritleriyle kazınmamış koyu bölümler arasında bir desen oluşturur. Köşede bir şişe ve bir kadeh durur.

Resim 1875 Salonu'nun jürisi tarafından reddedildi; kaynaklara göre işçilerin gündelik emeğinin bu kadar yakından ve çıplak bedenlerle gösterilmesi jüriye kaba gelmişti. Caillebotte resmi ertesi yıl, empresyonistlerin ikinci sergisinde gösterdi. Resmin konusu bir işin ritmidir: aynı hareketin tekrar tekrar, yan yana, sabırla yapılması. Parke bir anda değil, bir şerit, sonra bir şerit daha kazınarak yenilenir.

Ana anlatım

Motivasyon nereden gelir?

Psikologlar Edward Deci ve Richard Ryan'ın geliştirdiği öz belirleme kuramı, motivasyonun farklı kaynaklarını ayırır. İçsel motivasyon (intrinsic motivation), bir etkinliği, dışarıdan bir ödül ya da baskı olmadan, etkinliğin kendisinden aldığı zevk, merak ya da anlam duygusu için yapma isteğidir. Bir rengi karıştırırken duyulan merak, bir yüzün benzemeye başladığı andaki sevinç ya da çizmenin kendisinden alınan zevk bu türdendir.

Dışsal motivasyon (extrinsic motivation), bir etkinliği bir ödül kazanmak, bir cezadan kaçınmak ya da başkalarının onayını almak gibi etkinliğin dışındaki bir sonuç için yapma isteğidir. Bir sergiye yetiştirmek, bir siparişi teslim etmek ya da sosyal medyada beğeni toplamak bu türdendir. İki tür motivasyon da gerçektir ve işe yarayabilir; ama yalnızca dışsal motivasyona dayanan bir resim pratiği, ödül ortadan kalktığında kolayca durabilir.

Sürdürülebilir bir pratik, çoğu zaman içsel motivasyonu besleyen bir ortam kurmaya dayanır: resim yapmayı merak ettiğin konulara, sevdiğin malzemelere ve kendi ilerlemeni görebileceğin küçük hedeflere bağlamak. Ama motivasyon, en içten olanı bile, her gün aynı güçte değildir. Bu yüzden onu tek başına yeterli saymak yerine, onu taşıyacak bir yapıya, yani bir rutine ihtiyaç vardır.

Alışkanlık nasıl oluşur?

Psikolog Phillippa Lally ve arkadaşlarının 2010'da yayımladığı bir çalışmada, 96 gönüllü her gün aynı bağlamda, örneğin kahvaltıdan sonra, yapmak üzere yemek, içmek ya da bir etkinlikle ilgili yeni bir davranış seçti ve on iki hafta boyunca bu davranışın ne kadar kendiliğinden hâle geldiğini her gün kaydetti. Analiz edilebilen katılımcılar arasında, davranışın kendiliğinden hâle gelmesi için geçen sürenin ortancası, yani ortadaki değeri, altmış altı gündü; ama bu süre kişiden kişiye ve davranıştan davranışa büyük farklar göstererek on sekiz günden iki yüz elli dört güne kadar uzandı. Araştırmacılar, bir günün kaçırılmasının süreci belirgin biçimde bozmadığını da gözlemlediler.

Bu bulgu, yaygın «yirmi bir günde alışkanlık» inancından çok farklıdır ve bir ressam için önemli bir mesaj taşır: bir resim rutini birkaç haftada oturmayabilir, bu bir başarısızlık değildir. Ayrıca bir iki günü kaçırmak rutini yok etmez; önemli olan geri dönmektir.

Uygulama niyeti (implementation intention), bir davranışın ne zaman, nerede ve nasıl yapılacağını önceden «eğer … olursa, o zaman … yapacağım» biçiminde belirleyen somut plandır; kavram, psikolog Peter Gollwitzer'in çalışmalarıyla yaygınlaştı. «Daha çok resim yapacağım» gibi genel bir niyet yerine, «hafta içi her akşam yemekten sonra, mutfak masasında, yirmi dakika eskiz yapacağım» gibi bir uygulama niyeti, davranışı belirli bir zamana ve yere bağlar ve başlamak için ayrıca karar vermeyi gereksiz kılar.

Kötü günlerde rutin nasıl sürer?

En küçük adım (minimum viable step), bir rutini en isteksiz günlerde bile sürdürebilmek için belirlenen, neredeyse hiç direnç yaratmayacak kadar küçük hedeftir. Canının hiç istemediği bir günde, «bir saat resim yapacağım» yerine «yalnızca paletimi açıp tek bir renk karışımı yapacağım» ya da «yalnızca beş dakika eskiz defterime bir çizgi çekeceğim» demek, rutinin zincirini kırmadan korur. Çoğu zaman bu küçük adım, başladıktan sonra daha uzun bir çalışmaya dönüşür; dönüşmese bile, gün yine de rutinin bir parçası sayılır.

Yaratıcı tıkanıklık dersinde gördüğün ısınma çalışmaları ve kısıtlar, burada rutinin günlük araçlarıdır. Rutini kolaylaştıran başka küçük düzenlemeler de vardır: malzemeleri her zaman hazır ve görünür tutmak, çalışma alanını bir sonraki güne hazır bırakmak, çalışmanın sonunda bir sonraki oturumda ne yapacağını bir cümleyle not etmek.

Caillebotte'nin işçileri parkeyi bir anda değil, şerit şerit kazır. Bir resim pratiği de büyük ve düzensiz atılımlardan çok, küçük ve düzenli adımlarla ilerler.

Otuz günlük bir rutin nasıl kurulur?

Rutin takvimi (routine calendar), bir ressamın belirli bir süre boyunca hangi günlerde, hangi saatlerde, ne kadar süre ve hangi tür çalışmalar yapacağını önceden planladığı ve yapılanları işaretlediği çizelgedir. Otuz günlük bir takvim, bir alışkanlığın oturması için tam bir süre olmasa da, ilk adımı atmak ve ilerlemeyi görmek için uygun bir başlangıçtır.

İyi bir takvim, çalışma türlerini dengeler: hızlı eskizler, uzun bir çalışma, bir gözlem günü, bir kopya çalışması ve dinlenme ya da gözden geçirme günleri. Gelişim platosu dersinde gördüğün odak planı da bu takvimin içine yerleşebilir. Portre ve figür çalışan bir ressam için takvime farklı konuların yanında farklı tenlerden referansları ve modelleri dönüşümlü olarak yerleştirmek de iyi bir alışkanlıktır: her hafta farklı bir yaşta, ışıkta ve tende bir yüz çalışmak, ten becerisinin tek bir tarife donmasını önler ve gözlemi canlı tutar.

Uygulama

Bu kısa hafta, rutinin bir irade meselesinden çok, önceden verilmiş küçük kararlarla kurulan bir yapı olduğunu kendi takviminde görmeni sağlar.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

İlham beklemek neden işe yaramaz? Çünkü ilham düzensizdir ve çoğu zaman çalışmanın ortasında, fırça zaten eldeyken gelir. İçsel motivasyon resim yapmayı anlamlı kılar, dışsal motivasyon zaman zaman ona yön verir; ama ikisi de her gün aynı güçte değildir. Bir alışkanlığın oturması kişiden kişiye değişen ve çoğu zaman haftalardan uzun bir süre alır; uygulama niyetleri, en küçük adımlar ve bir rutin takvimi, bu süreyi taşıyacak yapıyı kurar. Gustave Caillebotte'nin 1875 tarihli Parke Rendeleyenler'inde şerit şerit ilerleyen işçiler, bir işin büyük atılımlarla değil, sabırlı ve düzenli tekrarlarla yenilendiğini gösterir. Ödevde otuz günlük bir rutin takvimi hazırlayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

30 günlük bir rutin takvimi hazırla.

1. Önümüzdeki otuz gün için bir takvim çiz ve her çalışma gününün yanına bir uygulama niyeti yaz: ne zaman, nerede ve ne kadar süre.
2. Takvime farklı çalışma türlerini dengeli yerleştir: hızlı eskizler, uzun çalışmalar, gözlem, kopya ve dinlenme ya da gözden geçirme günleri; insan yüzü ve bedeni resmediyorsan farklı tenlerden referansları haftalara dağıt.
3. En isteksiz günler için bir en küçük adım belirle ve takvimin başına yaz.
4. Otuz gün boyunca her günü işaretle; ay sonunda kaç gün çalıştığını, kaç gün en küçük adımla yetindiğini ve rutinin hangi noktada kolaylaştığını birkaç cümleyle değerlendir.

Kendini değerlendir

• Bitmişlik ve Sunum: Takvim otuz günü eksiksiz kapsıyor ve her gün düzenli olarak işaretlenmiş mi?
• Teknik ve Malzeme: Takvimdeki çalışma türleri ve malzemeler senin gerçek koşullarına ve zamanına uygun mu?
• Kompozisyon: Takvimin haftaları hızlı, uzun ve dinlenme günlerini dengeli bir ritimle mi sıralıyor?
• Otuz günün sonunda rutinin hangi haftada kendiliğinden işlemeye başladığını fark ettin?

Kendini sına

1. İçsel motivasyon neyi anlatır?

• A) Bir etkinliği yalnızca ödül için yapmayı.
• B) Başkalarının onayı için çalışmayı.
• C) Bir etkinliği dışarıdan bir ödül olmadan, etkinliğin kendisinden alınan zevk ya da anlam için yapma isteğini.
• D) Bir cezadan kaçınmayı.

2. Lally ve arkadaşlarının 2010 çalışması alışkanlık oluşumu hakkında ne gösterdi?

• A) Her alışkanlığın tam yirmi bir günde oluştuğunu.
• B) Ortanca olarak altmış altı gün sürdüğünü, ama sürenin on sekiz ile iki yüz elli dört gün arasında değiştiğini.
• C) Bir günün kaçırılmasının alışkanlığı tamamen bozduğunu.
• D) Alışkanlıkların hiç oluşmadığını.

3. Hangisi bir uygulama niyetidir?

• A) «Hafta içi her akşam yemekten sonra mutfak masasında yirmi dakika eskiz yapacağım.»
• B) «Daha çok resim yapacağım.»
• C) «Bir gün iyi bir ressam olacağım.»
• D) «İlham geldiğinde resim yapacağım.»

4. En küçük adımın amacı nedir?

• A) Her gün bir başyapıt üretmek.
• B) Rutini tamamen bırakmak.
• C) Yalnızca iyi günlerde çalışmak.
• D) En isteksiz günlerde bile rutinin zincirini kırmadan sürdürmek.

5. Bir portre ressamının rutin takvimine farklı tenlerden referansları dönüşümlü yerleştirmesi neden yararlıdır?

• A) Ten becerisinin tek bir tarife donmasını önler ve gözlemi canlı tutar.
• B) Takvimi daha kalabalık yapar.
• C) Çalışma süresini kısaltır.
• D) Hiçbir yararı yoktur.

Cevaplar

1. C — Rengi karıştırırken duyulan merak ya da çizmenin kendisinden alınan zevk bu türdendir.
2. B — Altmış altı gün bir ortancadır; araştırmacılar bir günün kaçırılmasının süreci belirgin biçimde bozmadığını da gözlemledi.
3. A — Davranış belirli bir zamana ve yere bağlanmış, başlamak için ayrıca karar gerekmez.
4. D — Küçük adım çoğu zaman daha uzun bir çalışmaya dönüşür.
5. A — Her hafta farklı bir yaşta, ışıkta ve tende bir yüz çalışmak bunu sağlar.

Referans görseller

• Özgün animasyon: ilham beklenen düzensiz bir takvim ile küçük ama düzenli adımlarla dolan bir takvimin karşılaştırılması.
• Özgün animasyon: bir alışkanlığın kendiliğinden hâle gelme eğrisi; kişiden kişiye değişen süreler ve kaçırılan bir günün etkisi.
• Özgün animasyon: otuz günlük bir rutin takviminin farklı çalışma türleri ve farklı tenlerden referanslarla dolması.

Sonraki derse köprü

Bir rutin, bir ressamı her gün masasına oturtur; ama o masanın ardında on binlerce yıllık bir gelenek durur. İnsanlar yazıdan, tarımdan ve kentlerden çok önce mağaraların duvarlarına hayvanlar, eller ve işaretler çizdiler. Sanatçı zihnine ayrılan bölüm burada biter; resim tarihine ayrılan bölümün ilk dersi, mağara resimlerini ve insanın resim yapmaya neden başladığı sorusunu ele alıyor.