Gelişim platosu

Öğrenme hedefi

Plato dönemlerini tanıyıp aşmak için plan yapabileceksin. Bir becerinin önce hızla gelişip sonra neden durduğunu, beceri öğrenmenin evreleri üzerinden açıklayabilecek; bir beceri otomatikleştiğinde onun «yeterince iyi» bir düzeyde donup kalabileceğini fark edebilecek; kendi çalışmalarını bir beceri denetimiyle inceleyip en zayıf becerini belirleyebilecek; o beceriye yönelik kısa ve ölçülebilir bir odak planı yazabilecek ve alışkanlık hâline gelmiş bir ten karışımı gibi tekrar eden kalıpların gelişimi nasıl durdurabileceğini görebileceksin.

Kanca

Neden aylardır aynı yerdesiniz?

Resim yapmaya başlayan pek çok kişi ilk aylarda hızla ilerler: her hafta çizgiler daha düzgün, oranlar daha doğru, renkler daha canlıdır. Sonra bir gün, aylar geçtiği hâlde resimlerin birbirine benzemeye başladığını, hiçbir şeyin değişmediğini fark eder. Aynı saatleri çalışmaya devam ettiği hâlde ilerleme durmuş gibidir. Bu dönem çoğu zaman bir yetenek sınırına dayandığı hissi yaratır; oysa neredeyse her becerinin öğrenilmesinde görülen, anlaşılabilir ve aşılabilir bir evredir.

Bağlam

Paul Cézanne, doğduğu kent Aix-en-Provence'ın yakınlarında yükselen Sainte-Victoire Dağı'nı, sanatçı olarak geçirdiği yıllar boyunca farklı bakış noktalarından onlarca kez boyadı ve çizdi. Yaklaşık 1887'de yapılan Büyük Çamlı Sainte-Victoire Dağı, bu uzun çalışmanın en tanınmış örneklerinden biridir. Yaklaşık 67 × 92 santimetrelik bu yağlı boya, bugün Courtauld Galerisi'nin en çok ziyaret edilen tuvallerinden biridir. Ön planda bir çam ağacının dalları resmin üst kenarından sarkar; aşağıda Arc vadisinin tarlaları, yolları ve evleri uzanır; sağda bir tren köprüsü seçilir; uzakta, ufukta, dağın kırık hatlı zirvesi yükselir.

Courtauld'un açıklamasına göre bu tuval, Cézanne'ın bu bakış noktasından yaptığı üç tuvalden en anıtsal ve en bitmiş olanıdır. Aynı dağa yıllar boyunca tekrar tekrar dönen Cézanne, her dönüşünde onu aynı biçimde boyamadı; bakış noktasını, kompozisyonu, fırça darbelerini ve renkleri değiştirdi. Aynı konuyu tekrar etmek ile aynı resmi tekrar etmek arasındaki fark, bu dersin konusunun özüdür.

Ana anlatım

Beceri neden bir noktada durur?

Gelişim platosu (learning plateau), bir becerinin öğrenilmesinde, düzenli çalışmaya rağmen ilerlemenin belirgin biçimde yavaşladığı ya da durmuş gibi göründüğü dönemdir. Platolar bir yetersizliğin değil, öğrenmenin doğal ritminin parçasıdır; ama nasıl ortaya çıktıklarını anlamak, onları aşmak için gereklidir.

Psikologlar Paul Fitts ve Michael Posner, 1967'de beceri öğrenmenin üç evreden geçtiğini öne sürdü. İlk evrede kişi bir beceriyi zihninde anlamaya çalışır, her adımı düşünür ve sık hata yapar. İkinci evrede beceriyi uygulayarak düzeltir, hatalar azalır. Otonom evre (autonomous stage) ise bir becerinin artık çok az bilinçli dikkatle, neredeyse kendiliğinden yapılabildiği evredir. Bir ressam için bu, bir elipsi, bir kulağı ya da bir gökyüzü geçişini düşünmeden çizebilmek demektir.

Otonom evre bir kazanımdır, ama aynı zamanda bir tuzaktır. Bir beceri kendiliğinden yapılmaya başladığında, dikkat ondan çekilir; artık gözlem, soru ve düzeltme yapılmaz. Beceri o düzeyde donar. Başlangıçtaki hızlı gelişimin nedeni, her şeyin bilinçli dikkat altında olmasıydı; platonun nedeni ise pek çok şeyin artık dikkat dışında kalmasıdır.

«Yeterince iyi» neden bir tuzak olabilir?

Yazar Joshua Foer, hafıza üzerine 2011'de yayımlanan kitabında, bu durumu anlatmak için «yeterince iyi platosu» ifadesini kullandı. Yeterince iyi platosu (OK plateau), bir kişinin bir beceride ulaştığı düzeyi yeterli bulup o beceriyi otomatik pilota bağladığı ve bu nedenle gelişiminin durduğu noktadır. Foer'in anlattığına göre, psikolog K. Anders Ericsson ona, uzmanların bu platoya takılmamak için bilinçli olarak otonom evrenin dışında kalmaya, zayıf noktalarını sürekli sınamaya çalıştıklarını söylemişti.

Nasıl pratik yapılır dersinde gördüğün kasıtlı pratik tam da budur: rahat olunan alanda değil, zorlanma bölgesinde, geri bildirimle ve belirli bir hedefe yönelik çalışmak. Plato çoğu zaman, bir ressamın farkında olmadan kasıtlı pratikten rahat bir tekrara geçtiğinin işaretidir: her hafta aynı konuyu, aynı paletle, aynı yöntemle, iyi bildiği biçimde boyamak.

Bu tekrarın tenlerde çok tanıdık bir biçimi vardır. Pek çok ressam, en sık resmettiği ya da kendine en yakın bulduğu bir ten için «işe yarayan» bir karışım bulur ve her yüzde onu kullanmaya başlar. Bu karışım zamanla bir alışkanlığa dönüşür; ressam artık karşısındaki kişinin tenine bakmaz, bildiği tarifi uygular. Sonuç, farklı tenlerin, farklı ışıkların ve farklı yaşların hep aynı renkte boyandığı bir plato olur. Bu platoyu kırmanın yolu, her yüzde teni yeniden gözlemlemek, özellikle daha az çalıştığın tenlerde açıklık, ısı ve alttaki renk eğilimini bilinçli olarak incelemektir.

Platodan nasıl çıkılır?

Beceri denetimi (skill audit), bir ressamın son çalışmalarını belirli beceri alanlarına, örneğin çizim ve oran, değer, kenar, renk, kompozisyon ve ten gibi, ayırarak her alanda güçlü ve zayıf olduğu yerleri dürüstçe belirlediği incelemedir. Bir denetim için son on çalışmayı yan yana koymak ve her beceri alanına kısa notlar düşmek yeterlidir. Çoğu zaman plato, bütün becerilerin durduğu değil, bir iki zayıf becerinin geri kalanları aşağı çektiği bir durumdur.

Odak planı (focus plan), beceri denetiminde belirlenen tek bir zayıf beceriye, kısa ve belirli bir süre boyunca, ölçülebilir hedeflerle yoğunlaşmayı öngören çalışma planıdır. «Daha iyi resim yapacağım» gibi bir hedef yerine, «iki hafta boyunca her gün on beş dakika yalnızca kenar çalışacağım ve her çalışmada en az üç farklı kenar türü kullanacağım» gibi bir plan, dikkati yeniden bilinçli bir alana taşır.

Cézanne'ın Sainte-Victoire'a dönüşleri, platodan çıkmanın bir başka yolunu da gösterir: aynı konuyu farklı biçimde ele almak. Aynı natürmortu farklı bir ışıkta, farklı bir teknikle, farklı bir boyutta ya da yalnızca üç renkle yeniden boyamak, bir ressamı alışkanlıklarının dışına iter. Yeni bir malzeme denemek, bir ustanın kopyasını yapmak ya da bir öğretmenden ya da bir atölye grubundan geri bildirim almak da donmuş becerileri yeniden harekete geçirir.

Son olarak, platoların bir kısmı gerçek bir duraksama değil, görünmeyen bir ilerlemedir. İlerleme günlüğünü ya da eski çalışmalarını açtığında, aylar önceki resimlerle bugünküler arasında, gündelik hayatta fark edilmeyen bir değişim görebilirsin. Plato hissini gerçek bir durgunluktan ayırmak için bu karşılaştırma önemlidir.

Dinlenmenin de bir payı vardır. Bir beceriye yoğun biçimde çalıştıktan sonra birkaç gün ara vermek, bazen geri döndüğünde daha net görmeni sağlar; yorgunlukla sürdürülen tekrar ise çoğu zaman aynı hataları derinleştirir. Bir odak planı, çalışma günlerinin yanında dinlenme ve gözden geçirme günlerini de içerdiğinde daha sürdürülebilir olur.

Uygulama

Bu kısa denetim, genel bir «ilerleyemiyorum» hissini, üzerinde çalışılabilecek belirli bir beceriye dönüştürür.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Neden aylardır aynı yerdesiniz? Çünkü bir beceri kendiliğinden yapılmaya başladığında, dikkat ondan çekilir ve beceri yeterince iyi bulunan bir düzeyde donabilir. Fitts ve Posner'ın otonom evresi bir kazanımdır ama aynı zamanda bir platonun kaynağıdır; Joshua Foer'in «yeterince iyi platosu» dediği bu durum, kasıtlı pratikten rahat bir tekrara geçildiğinde ortaya çıkar. Bir beceri denetimiyle en zayıf beceriyi belirlemek, ona kısa ve ölçülebilir bir odak planıyla yoğunlaşmak ve aynı konuyu farklı biçimlerde ele almak, platodan çıkmanın yollarıdır. Paul Cézanne'ın yaklaşık 1887 tarihli Büyük Çamlı Sainte-Victoire Dağı'nı da içeren uzun dağ çalışması, aynı konuya tekrar tekrar dönüp her seferinde onu yeniden görmenin bir ressamı nasıl ilerletebileceğini gösterir. Ödevde en zayıf becerini belirleyip iki haftalık bir odak planı yazacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

En zayıf becerini belirleyip 2 haftalık odak planı yaz.

1. Son on çalışmanla bir beceri denetimi yap: çizim ve oran, değer, kenar, renk, kompozisyon ve ten alanlarında her çalışmaya puan ver ve kısa notlar düş.
2. En düşük ve en az değişen puanları taşıyan beceriyi en zayıf becerin olarak belirle ve neden bu becerinin durduğunu düşündüğünü bir iki cümleyle yaz.
3. Bu beceri için iki haftalık bir odak planı yaz: her gün ne kadar süre çalışacağını, hangi alıştırmaları yapacağını ve ilerlemeni neye bakarak ölçeceğini belirt; beceri ten ise farklı tenlerden referanslarla çalışmayı plana ekle.
4. İki hafta sonunda planın başındaki ve sonundaki çalışmaları yan yana koyup değişimi birkaç cümleyle değerlendir.

Kendini değerlendir

• Bitmişlik ve Sunum: Beceri denetimi tablosu ve odak planı düzenli, tarihli ve eksiksiz mi?
• Değer (Ton): Denetimde değer becerisini somut gözlemlerle puanladın mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Odak planındaki hedefler ölçülebilir, örneğin belirli bir kenar türü ya da sayı içeren biçimde mi yazıldı?
• Beceri denetimini yaparken hangi becerinin, sandığından daha zayıf ya da daha güçlü olduğunu fark ettin?

Kendini sına

1. Gelişim platosu neyi anlatır?

• A) Resim yapmayı tamamen bırakmayı.
• B) Düzenli çalışmaya rağmen ilerlemenin belirgin biçimde yavaşladığı ya da durmuş gibi göründüğü dönemi.
• C) Bir resmin bitmesini.
• D) Yeni bir malzemeye geçmeyi.

2. Fitts ve Posner'a göre otonom evrenin özelliği nedir?

• A) Bir becerinin çok az bilinçli dikkatle, neredeyse kendiliğinden yapılabilmesi.
• B) Her adımın tek tek düşünülmesi.
• C) Hataların en yüksek düzeyde olması.
• D) Becerinin hiç öğrenilmemiş olması.

3. Yeterince iyi platosu neden bir tuzak olabilir?

• A) Beceriyi her zaman kusursuz yapar.
• B) Resim yapmayı hızlandırır.
• C) Ulaşılan düzey yeterli bulunup beceri otomatik pilota bağlandığında gelişim durur.
• D) Ressamı daha çok gözlem yapmaya zorlar.

4. Beceri denetiminin amacı nedir?

• A) Bütün çalışmaları tek bir puanla değerlendirmek.
• B) Başkalarının çalışmalarını puanlamak.
• C) Yalnızca en iyi çalışmayı seçmek.
• D) Son çalışmaları beceri alanlarına ayırarak güçlü ve zayıf yönleri belirlemek.

5. Her yüzde aynı «işe yarayan» ten karışımını kullanmanın sakıncası nedir?

• A) Farklı tenler, ışıklar ve yaşlar aynı renge indirgenir ve ten becerisi bir platoda donar.
• B) Boyaları daha hızlı bitirir.
• C) Portreleri her zaman daha benzer yapar.
• D) Hiçbir sakıncası yoktur.

Cevaplar

1. B — Plato bir yetenek sınırı değil, öğrenmenin doğal ritminin tanıdık bir parçasıdır.
2. A — Otonom evre bir kazanımdır ama dikkat çekildiği için bir tuzağa da dönüşebilir.
3. C — Uzmanlar zayıf noktalarını sürekli sınayarak bu platoya takılmamaya çalışır.
4. D — Plato çoğu zaman bir iki zayıf becerinin geri kalanları aşağı çektiği bir durumdur.
5. A — Her yüzde teni yeniden gözlemlemek bu platoyu kırar.

Referans görseller

• Özgün animasyon: bir öğrenme eğrisinin önce hızla yükselmesi, sonra yataylaşması ve bir odak planıyla yeniden yükselmesi.
• Özgün animasyon: bir beceri denetimi tablosunun on çalışma üzerinden doldurulması ve en zayıf becerinin belirginleşmesi.
• Özgün animasyon: aynı ten karışımının farklı yüzlerde tekrarlanması ile her yüzde teni yeniden gözlemleyen bir ressamın paletinin karşılaştırılması.

Sonraki derse köprü

Bir odak planı yazmak kolaydır; onu iki hafta, iki ay ya da iki yıl boyunca sürdürmek ise başka bir beceridir. Pek çok ressam, resim yapmak için doğru ruh hâlini, doğru zamanı ya da bir ilham anını bekler. Sonraki derste motivasyonun nasıl işlediğini ve ilham beklemek yerine düzenli bir rutin kurmanın neden daha güvenilir olduğunu ele alıyoruz.