Mükemmeliyetçilik

Öğrenme hedefi

Mükemmeliyetçiliğin öğrenmeye etkisini tanıyıp yönetebileceksin. Yüksek hedefler koymak ile kusursuzluk beklentisi arasındaki farkı açıklayabilecek; başkalarının kusursuzluk beklediği duygusunun, yani toplum kaynaklı mükemmeliyetçiliğin, bir ressamı nasıl durdurabileceğini fark edebilecek; yeterince iyi ilkesiyle ve önceden belirlenmiş bitirme ölçütleriyle bir resmi bitirmeyi öğrenebilecek; bilerek kötü resim yapma egzersiziyle kusur kaygısını gevşetebilecek ve bir teni ya da bir yüzü sürekli düzeltmeye çalışmanın rengi nasıl bulandırabileceğini görebileceksin.

Kanca

Kendinize kötü resim yapma izni verir misiniz?

Pek çok ressam bir resme başladığında, ilk çizgiden itibaren onun iyi olmasını ister. Bir çizgi yanlış görünür, silinir; bir renk tam oturmaz, üzerine yeniden boyanır; bir yüz tam benzemez, defalarca düzeltilir. Sonunda resim ya hiç bitmez ya da bitmeden bir köşeye bırakılır. Başkalarına gösterilmez, çünkü henüz «yeterince iyi» değildir. Kusursuzluk isteği bir ressamı daha iyi çalışmaya itebilir; ama aynı istek, onun öğrenmesini, denemesini ve bitirmesini de durdurabilir.

Bağlam

Leonardo da Vinci, 1480'lerde, Hieronymus'u çölde, bir kayalığın önünde diz çökmüş, göğsünü bir taşla dövmeye hazırlanırken boyamaya başladı: Çöldeki Aziz Hieronymus. Ceviz ağacından bir panoya tempera ve yağlı boyayla yapılmış resim 103 × 75 santimetredir ve bugün Vatikan Müzeleri'ndedir. Resim hiçbir zaman bitmedi. Figürün bedeni ve yüzü kısmen modellenmiş, ön plandaki aslan ise yalnızca bir kontur ve birkaç lekeyle belirtilmiştir; arka plandaki kayalar ve bir kilise silueti, zemin tonunun üstünde hafif bir çizim olarak kalır. Pano bir dönem beş parçaya bölündü ve on dokuzuncu yüzyılın başında bir koleksiyoncu için yeniden birleştirildi.

On altıncı yüzyılda Giorgio Vasari, Yaşamlar adlı kitabında Leonardo'nun pek çok işe başlayıp hiçbirini bitirmediğini yazdı ve bunu, onun aklında tasarladığı kusursuzluğa elinin ulaşamayacağını düşünmesine bağladı. Vasari'nin açıklaması tek geçerli açıklama değildir; Leonardo'nun işleri başka nedenlerle, yolculuklar, yeni siparişler ve merakının başka alanlara kayması yüzünden de yarım kalmıştır. Ama bu cümle, yüzyıllar boyunca kusursuzluk arayışının bir sanatçıyı nasıl durdurabileceğinin en bilinen örneklerinden biri olarak aktarıldı.

Ana anlatım

Mükemmeliyetçilik nedir?

Mükemmeliyetçilik (perfectionism), bir kişinin kendisi ya da işi için kusursuzluk düzeyinde standartlar koyması ve bu standartlara ulaşamadığında kendini ya da işini sert biçimde eleştirmesi eğilimidir. Psikoloji araştırmaları mükemmeliyetçiliğin farklı yüzlerini ayırır: yüksek hedefler koyma ve onlar için çabalama yönü, bazı durumlarda iyi performansla ilişkili olabilir; hata yapmaktan kaygı duyma, kendini sürekli eleştirme ve başkalarının yargısından korkma yönü ise çoğu zaman kaygı ve tükenmişlikle ilişkilidir.

Toplum kaynaklı mükemmeliyetçilik (socially prescribed perfectionism), bir kişinin, çevresindeki insanların ya da toplumun ondan kusursuzluk beklediğine ve bu beklentiyi karşılayamazsa kabul görmeyeceğine inanmasıdır. Psikologlar Thomas Curran ve Andrew Hill'in 2019'da yayımladığı bir meta-analiz, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Birleşik Krallık'ta 1989 ile 2016 arasında ölçüm yapılmış 41 bini aşkın üniversite öğrencisinin verilerini inceledi ve mükemmeliyetçiliğin farklı türlerinin bu dönemde arttığını, en belirgin artışın toplum kaynaklı mükemmeliyetçilikte görüldüğünü buldu.

Bir ressam için toplum kaynaklı mükemmeliyetçilik, izleyicilerin, öğretmenlerin ya da sosyal medyadaki takipçilerin yalnızca kusursuz işleri kabul edeceği duygusu olarak ortaya çıkabilir. Bu duygu, bir resmi hiç göstermemeye, bir denemeyi hiç yapmamaya ya da kendi sesini arayan riskli bir çalışmaya hiç girişmemeye yol açabilir.

Mükemmeliyetçilik öğrenmeyi nasıl yavaşlatır?

Resim, çok sayıda deneme ve hatayla öğrenilir. Her bitmiş resim, bir sonrakine bir şey öğretir; her yarım bırakılmış resim ise bu öğrenmenin bir kısmını kaybeder. Bir ressam bir resmi kusursuz yapmak için aylarca üzerinde çalışırken, aynı sürede on resim yapan bir başkası daha çok deneme, daha çok hata ve daha çok öğrenme biriktirir.

David Bayles ve Ted Orland'ın 1993'te yayımlanan Sanat ve Korku adlı kitabında, bu fikri anlatan bir öykü aktarılır: bir seramik öğretmeni sınıfını ikiye ayırır, bir gruba ürettikleri iş miktarına, öbürüne tek bir işin kalitesine göre not vereceğini söyler; dönem sonunda en iyi işler, çok üreten gruptan çıkar. Bu öykü kontrollü bir deney olarak değil, yazarların aktardığı bir anekdot olarak okunmalıdır; ama çok sayıda denemenin öğrenmeye katkısı hakkında tanıdık bir gözlemi dile getirir.

Mükemmeliyetçilik resmin kendisini de bozabilir. Bir yüzü ya da bir teni kusursuz yapmak için aynı bölgeye tekrar tekrar ıslak boya sürmek, renkleri birbirine karıştırıp bulanık, gri ve cansız bir yüzey yaratabilir. Bu özellikle koyu ve çok koyu tenlerde görünür bir sorundur: böyle bir tenin canlılığını veren kızıl, mor, altın ve mavi yansımalar, sürekli düzeltmelerle birbirine karışınca düz bir kahverengiye dönüşebilir. Açık tenlerde de pembe ve zeytin geçişler aynı biçimde çamurlaşır. Çoğu zaman tek, kararlı ve temiz bir fırça darbesi, on düzeltmeden daha canlı bir sonuç verir.

Bir resim nasıl bitirilir?

Yeterince iyi ilkesi (good-enough principle), bir işin kusursuz olmasını beklemek yerine, belirli bir amaca hizmet edecek kadar iyi olduğunda onu bitmiş saymayı öneren yaklaşımdır. Bu ilke özensizlik anlamına gelmez; bir işin amacını ve o işe ayrılabilecek emeği bilerek sınır çizmek anlamına gelir. Bir eskiz için yeterince iyi olan ile bir sergi eseri için yeterince iyi olan farklıdır.

Bitirme ölçütü (completion criterion), bir resme başlamadan önce belirlenen ve resmin ne zaman bitmiş sayılacağını tanımlayan somut koşuldur. «Ana değerler kurulmuş, odak noktası en keskin kenarları taşıyor ve bütün yüzey boyanmış» gibi bir ölçüt, «kusursuz olduğunda bitireceğim» gibi hiç ulaşılamayacak bir hedefin yerini alır. Bir zaman sınırı da bir bitirme ölçütü olabilir: «Bu çalışmaya üç oturum ayıracağım.»

Bitmiş bir resmi bir süre görmeden bekletmek, sonra ona taze bir gözle bakmak ve yalnızca en önemli bir iki düzeltmeyi yapmak, sonsuz düzeltme döngüsünü kırmanın bir başka yoludur. Kendi işini eleştirmek dersinde gördüğün yöntemler burada da işe yarar: eleştiri, sonsuz bir yeniden boyama değil, sınırlı ve bilinçli bir düzeltmeye götürmelidir.

Kötü resim neden işe yarar?

Bilerek kötü resim (deliberately bad painting), hata yapma korkusunu azaltmak için bir resmi kasıtlı olarak kusurlu, hızlı ya da «çirkin» yapmayı amaçlayan egzersizdir. Yanlış renklerle, tersine dönük bir fırçayla, aşırı büyük lekelerle ya da gözleri kapalı çizerek yapılan bir çalışma, ressamı sonucu kontrol etme çabasından kurtarır. Çoğu zaman bu çalışmalarda beklenmedik bir canlılık, bir renk ilişkisi ya da bir hareket ortaya çıkar.

Bu egzersizin amacı kötü resmi övmek değil, iyi resmin ancak çok sayıda denemenin içinden doğabileceğini kabul etmektir. Kendine kötü resim yapma izni veren bir ressam, riskli bir fikri denemekte, yeni bir malzemeyi keşfetmekte ya da hiç çalışmadığı bir konuya girmekte daha özgür olur.

Bu egzersizi bir grupla yapmak da işe yarar. Bir atölyede herkesin aynı anda, aynı sürede ve aynı kurallarla bilerek kötü bir resim yaptığını, sonra resimlerin yan yana konduğunu düşün. Kimse kusursuz bir sonuç beklemediği için gülümsemeler ve şaşırtıcı keşifler ortaya çıkar; katılımcılar birbirlerinin «kötü» resimlerinde canlı bir renk ya da cesur bir leke fark eder. Böyle bir oturum, bir grubun hata yapmaya karşı tutumunu birlikte değiştirebilir ve sonraki ciddi çalışmalarda paylaşmayı kolaylaştırır.

Uygulama

Bu kısa egzersiz, kontrol etme çabasını bıraktığında elinin ve gözünün neler yapabileceğini ve bir resmi bitirmenin ne kadar kolaylaşabileceğini gösterecek.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kendinize kötü resim yapma izni verir misiniz? İzin vermek, iyi resmin yolunu açar. Mükemmeliyetçilik yüksek hedeflere itebilir, ama hata yapma korkusu ve başkalarının kusursuzluk beklediği duygusu, bir ressamı başlamaktan, bitirmekten ve öğrenmekten alıkoyabilir. Yeterince iyi ilkesi ve önceden belirlenmiş bitirme ölçütleri resimleri bitirmeyi, bilerek kötü resim egzersizleri de denemeyi kolaylaştırır. Leonardo da Vinci'nin yarım kalmış Çöldeki Aziz Hieronymus'u ve Vasari'nin onun kusursuzluk arayışı üzerine yazdıkları, en büyük ustaların bile bu gerilimle yaşadığını hatırlatır. Ödevde yirmi dakikalık bir bilerek kötü resim egzersizi yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

20 dakikalık "bilerek kötü resim" egzersizi yap.

1. Önündeki basit bir nesneyi seç ve yirmi dakikalık bir zamanlayıcı kur.
2. Nesneyi bilerek kötü boya: yanlış renkler, en büyük fırça, hiçbir düzeltme yok ve her fırça darbesi yalnızca bir kez.
3. Süre dolduğunda resmi bitmiş say; bir gün sonra ona bak ve beklemediğin kadar canlı ya da ilginç bulduğun bir yeri işaretle.
4. Bir sonraki ciddi çalışman için, başlamadan önce bir bitirme ölçütü yaz ve bu egzersizden öğrendiğin bir şeyi, örneğin daha az düzeltme yapmak ya da daha büyük fırça kullanmak, o çalışmada uygula.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Egzersizin kurallarına, büyük fırçaya ve düzeltmesiz çalışmaya gerçekten uydun mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Tek darbeyle bırakılan kenarlar ve lekeler, düzeltilmiş olsalardı olacaklarından daha canlı mı göründü?
• Bitmişlik ve Sunum: Bir sonraki çalışman için yazdığın bitirme ölçütü somut ve ulaşılabilir mi?
• Egzersiz sırasında hangi anda düzeltme isteğini en güçlü biçimde hissettin?

Kendini sına

1. Mükemmeliyetçiliğin hangi yönü çoğu zaman kaygı ve tükenmişlikle ilişkilidir?

• A) Yüksek hedefler koyma yönü.
• B) Hata yapmaktan kaygı duyma, kendini sürekli eleştirme ve başkalarının yargısından korkma yönü.
• C) Çok resim yapma yönü.
• D) Malzeme seçimi.

2. Curran ve Hill'in 2019 meta-analizi neyi buldu?

• A) Mükemmeliyetçiliğin 1989 ile 2016 arasında azaldığını.
• B) Mükemmeliyetçiliğin hiç değişmediğini.
• C) Mükemmeliyetçiliğin farklı türlerinin arttığını ve en belirgin artışın toplum kaynaklı mükemmeliyetçilikte görüldüğünü.
• D) Mükemmeliyetçiliğin yalnızca ressamlarda görüldüğünü.

3. Bitirme ölçütü neden yararlıdır?

• A) Resmin ne zaman bitmiş sayılacağını önceden somut olarak tanımlar ve ulaşılamayacak bir kusursuzluk hedefinin yerini alır.
• B) Resmi otomatik olarak bitirir.
• C) Resmin fiyatını belirler.
• D) Resmi her zaman kusursuz yapar.

4. Bir tende sürekli ıslak düzeltme yapmak neden sorun yaratabilir?

• A) Tenleri daha parlak yapar.
• B) Boyayı daha hızlı kurutur.
• C) Tenleri hiç etkilemez.
• D) Renkleri birbirine karıştırıp bulanık bir yüzey yaratabilir ve tenlerdeki renk zenginliğini yok edebilir.

5. Bilerek kötü resim egzersizinin amacı nedir?

• A) Kötü resmi övmek.
• B) Hata yapma korkusunu azaltmak ve kontrol etme çabasından kurtularak deneme özgürlüğü kazanmak.
• C) Resim yapmayı bırakmak.
• D) Malzemeleri israf etmek.

Cevaplar

1. B — Yüksek hedefler koyma yönü ise bazı durumlarda iyi performansla ilişkili olabilir.
2. C — Meta-analiz 41 bini aşkın üniversite öğrencisinin verilerine dayanır.
3. A — Bir zaman sınırı da bir bitirme ölçütü olabilir.
4. D — Tek, kararlı ve temiz bir darbe çoğu zaman on düzeltmeden daha canlıdır.
5. B — İyi resim ancak çok sayıda denemenin içinden doğabilir.

Referans görseller

• Özgün animasyon: aynı ten bölgesinin tek ve kararlı fırça darbeleriyle boyanmış hâli ile defalarca ıslak düzeltmeyle çamurlaşmış hâlinin yan yana gösterilmesi.
• Özgün animasyon: bir resmin başında yazılmış bir bitirme ölçütünün, çalışma ilerledikçe tek tek işaretlenmesi.
• Özgün animasyon: yirmi dakikalık bir bilerek kötü resim egzersizinin hızlandırılmış kaydı ve içinden çıkan beklenmedik bir renk ilişkisi.

Sonraki derse köprü

Mükemmeliyetçiliği besleyen şeylerden biri, kendi işlerimizi başkalarınınkiyle sürekli karşılaştırmaktır. Bugün bir ressam, telefonunu her açtığında dünyanın dört bir yanından seçilmiş, düzenlenmiş ve parlatılmış yüzlerce işle karşılaşır. Sonraki derste kendini başkalarıyla kıyaslamanın bir ressamı nasıl etkilediğini ve bu kıyası daha sağlıklı bir yere nasıl taşıyabileceğini ele alıyoruz.