Yaratıcı tıkanıklık

Öğrenme hedefi

Yaratıcı tıkanıklığı aşmak için somut stratejiler uygulayabileceksin. Yaratıcı tıkanıklığın ne olduğunu ve neden ortaya çıktığını açıklayabilecek; yaratıcı kısıtlarla seçenekleri daraltıp başlamayı kolaylaştırabilecek; ısınma çalışmalarıyla elini ve gözünü harekete geçirebilecek; bir fikir bankası tutarak başlangıç noktalarını önceden biriktirebilecek; düşük riskli denemelerle hata yapma korkusunu azaltabilecek ve uzun süren bir isteksizliği yaratıcı bir tıkanıklıktan ayırıp gerektiğinde destek arayabileceksin.

Kanca

Boş sayfa neden korkutur?

Beyaz bir kâğıt ya da astarlanmış bir tuval, her şeyin mümkün olduğu bir yüzeydir; ama tam da bu yüzden insanı durdurabilir. Her yöne gidilebilir, ama hiçbir yön kendiliğinden belirmez. İlk çizgi, ilk leke, ilk karar sanki bütün resmin kaderini belirleyecekmiş gibi ağır gelir. Pek çok ressam, bir fırçayı eline alıp saatlerce hiçbir şey yapmadan beklediği ya da günlerce resim yapmaktan kaçındığı dönemler yaşar. Bunun nedeni çoğu zaman yeteneğin eksikliği değildir; pek çok yaratıcı insanın zaman zaman düştüğü, üstelik aşılabilen bir durumdur.

Bağlam

Rembrandt van Rijn, 1620'lerin sonunda, henüz yirmili yaşlarının başındayken, küçük bir ahşap panoya bir ressam atölyesi boyadı: Atölyesindeki Ressam. Yağlı boya pano yalnızca 24,8 × 31,7 santimetredir ve bugün Boston'daki Güzel Sanatlar Müzesi'ndedir. Sıvası yer yer dökülmüş çıplak bir odada, uzun bir palto giymiş genç bir ressam, elinde fırçası ve çubuğuyla, odanın bir ucunda durur. Odanın öbür ucunda, bir şövalenin üstünde büyük bir pano vardır; pano bize arkasını döner ve üzerinde ne olduğunu göremeyiz. Işık, panonun kenarına ve zemine vurur.

Resmin tuhaflığı, ressamın panodan bu kadar uzakta durmasıdır. Ne boyar ne de yaklaşır; yalnızca bakar. Sanat tarihçileri bu ressamın Rembrandt'ın kendisi mi yoksa öğrencisi mi olduğunu tartışmış, resmi farklı biçimlerde yorumlamıştır; birçok yorumcu onu bir resme başlamadan önceki düşünme anının imgesi olarak okur. Hangi yorum seçilirse seçilsin, sahne pek çok ressamın tanıdığı bir anı gösterir: yüzey hazırdır, fırça eldedir, ama ilk adım henüz atılmamıştır.

Ana anlatım

Tıkanıklık neden olur?

Yaratıcı tıkanıklık (creative block), bir sanatçının yapmak istediği hâlde başlayamadığı, fikir üretemediği ya da başladığı işi sürdüremediği geçici durumdur. Tıkanıklığın tek bir nedeni yoktur. Bazen çok fazla seçenek vardır ve hiçbiri seçilemez; bazen bir önceki işin başarısı ya da başarısızlığı bir sonrakini ağırlaştırır; bazen de yorgunluk, stres ya da hayatın başka alanlarındaki yükler dikkati tüketir.

En yaygın nedenlerden biri, ilk adıma fazla anlam yüklemektir. Boş bir tuvalin önünde durmak, sanki bütün resmi bir kerede düşünmek zorundaymış gibi hissettirir. Oysa resim çoğu zaman adım adım kurulur ve ilk kararların büyük bölümü sonradan değişir. Tıkanıklığı aşmanın yollarının çoğu, bu ilk adımın ağırlığını hafifletmeye dayanır.

Bir önceki derste gördüğün akış deneyimini hatırlamak da yardımcı olur: akış, zorluğun beceriye uygun olduğu yerde ortaya çıkar. Tıkanıklık çoğu zaman bu dengenin bozulduğu bir andır: görev ya bulanık ya da çok büyük görünür. Onu daha küçük, daha açık ve daha kolay başlanabilir bir göreve dönüştürmek, bu dengeyi yeniden kurar.

Kısıtlar neden yardım eder?

Yaratıcı kısıt (creative constraint), bir sanatçının seçeneklerini bilerek daraltmak için kendine koyduğu kuraldır: yalnızca üç renk kullanmak, yirmi dakikada bitirmek, tek bir nesneyi resmetmek, yalnızca geniş bir fırçayla çalışmak ya da yalnızca siyah ve beyazla değerleri kurmak gibi. Sınırsız seçenek karar vermeyi zorlaştırırken, bir kısıt ilk kararları önceden verir ve dikkati o sınırların içinde ne yapılabileceğine yöneltir.

Kısıtların bir başka yararı, sonucun «mükemmel» olma beklentisini azaltmasıdır. «Yirmi dakikada, üç renkle bir elma» gibi bir görev, kimseden bir başyapıt beklemez; yalnızca bir deneme ister. Bu deneme çoğu zaman beklenmedik bir fikre, bir renk ilişkisine ya da bir kompozisyona kapı açar.

Isınma çalışması (warm-up exercise), asıl çalışmadan önce eli, gözü ve dikkati harekete geçirmek için yapılan kısa ve baskısız çalışmadır. Bir sayfaya birkaç dakika boyunca hızlı jest çizimleri yapmak, bir odanın köşesini beş dakikada çizmek ya da bir paletteki renkleri rastgele karıştırıp küçük lekeler hâlinde bir kâğıda sürmek, boş sayfanın beyazlığını bozar ve bir sonraki adımı kolaylaştırır. Bir sporcunun koşmadan önce ısınması gibi, bir ressamın da çalışmaya ısınarak başlaması doğaldır.

Rutinler de aynı işi görür. Her gün aynı saatte, aynı masada, kısa bir süre de olsa çalışmaya oturmak, başlamayı bir karar olmaktan çıkarıp bir alışkanlığa dönüştürür. O gün iyi bir resim çıkıp çıkmaması önemli değildir; önemli olan, fırçayı elde tutmayı ve boş sayfayla karşılaşmayı sıradan bir olay hâline getirmektir.

Fikirler nereden gelir?

Fikir bankası (idea bank), bir sanatçının günlük hayatta karşılaştığı ilginç görüntüleri, renkleri, cümleleri, nesneleri ve küçük eskizleri, sonradan başlangıç noktası olarak kullanmak üzere biriktirdiği defter, klasör ya da dosyadır. Eskiz defteri alışkanlığı dersinde gördüğün defter, bu bankanın en doğal yeridir. Bir tıkanıklık anında boş bir tuvale bakmak yerine bu bankayı açmak, bir fikir aramak yerine bir fikir seçmek anlamına gelir.

Fikirler çoğu zaman dışarıdan, gözlemden gelir. Bir yürüyüşe çıkmak, bir müzede ya da bir kitapta başka ressamların çalışmalarına bakmak, sevdiğin bir eserin küçük bir kopyasını yapmak ya da yalnızca penceren önündeki ışığın bir saat boyunca nasıl değiştiğini izlemek, yeni başlangıç noktaları üretir. Bir eseri kopyalamak da bir başlangıç yoludur: elin başka bir ressamın kararlarını izlerken, kendi kararların için yeni fikirler doğabilir.

Korkuyla nasıl baş edilir?

Düşük riskli deneme (low-stakes attempt), sonucu başarı ya da başarısızlık olarak değerlendirilmeyecek biçimde tasarlanmış, ucuz malzemelerle ya da kısa sürede yapılan çalışmadır. Pahalı bir tuval yerine gazete kâğıdı, büyük bir resim yerine avuç içi kadar bir eskiz, «bu seriye girecek» yerine «bu yalnızca bir deneme» diye başlamak, hata yapma korkusunu azaltır.

Korku bazen belirli bir konuya bağlıdır. Örneğin kendi teninden farklı bir teni ilk kez resmeden bir ressam, «yanlış» yapma korkusuyla o portreye hiç başlamayabilir. Bu korkuyu aşmanın yolu da düşük riskli denemelerdir: bir referans fotoğraftan ya da bir modelden, önce yalnızca tenin değerini ve sıcaklığını gösteren küçük renk örnekleri yapmak, farklı tenlerde ışığın ve gölgenin nasıl davrandığını ayrı bir kâğıtta denemek ve mümkünse resmedilen kişiyle konuşmak. Küçük adımlar, korkuyu bir beceriye dönüştürür.

Her isteksizlik yaratıcı bir tıkanıklık değildir. Resim yapmaktan haftalarca, hatta aylarca uzak kalmak; buna uyku, iştah, enerji ya da genel ruh hâlindeki belirgin değişiklikler eşlik ediyorsa, bu daha geniş bir yorgunluğun ya da bir sağlık sorununun işareti olabilir. Resim ve iyi oluş üzerine konuştuğumuz gibi, böyle durumlarda resmin dışında da destek aramak, gerekirse bir sağlık uzmanına başvurmak doğru adımdır.

Uygulama

Bu kısa sıra, bir ısınma çalışmasının ve bir kısıtın boş sayfanın ağırlığını nasıl hafifletebileceğini doğrudan gösterecek.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Boş sayfa neden korkutur? Çünkü her şeyin mümkün olduğu bir yüzey, ilk adıma bütün resmin ağırlığını yükler. Yaratıcı tıkanıklık, bu ağırlığın ve çoğu zaman bozulmuş bir zorluk dengesinin sonucudur. Yaratıcı kısıtlar seçenekleri daraltır, ısınma çalışmaları eli ve gözü harekete geçirir, bir fikir bankası başlangıç noktalarını önceden biriktirir ve düşük riskli denemeler hata yapma korkusunu hafifletir. Rembrandt'ın 1620'lerin sonunda boyadığı Atölyesindeki Ressam'da panodan uzakta duran genç ressam, bir resme başlamadan önceki o duraksamayı gösterir; ama o duraksamanın ardından ilk fırça darbesi gelir. Ödevde beş tıkanıklık kırıcı egzersizi deneyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

5 tıkanıklık kırıcı egzersizi dene.

1. Bir hafta içinde beş ayrı gün, her gün farklı bir egzersiz dene: bir kısıtlı palet çalışması, bir zaman sınırlı çalışma, bir ısınma jest çizimi dizisi, fikir bankandan seçilmiş bir başlangıç noktası ve sevdiğin bir eserin küçük bir kopyası.
2. Her egzersizden önce ve sonra kendini ne kadar tıkanmış hissettiğini birden beşe kadar bir ölçekle not et.
3. Beş egzersizden en az birinde, kendine yabancı bulduğun bir konuyu, örneğin kendi teninden farklı bir teni ya da daha önce hiç çalışmadığın bir nesneyi, düşük riskli küçük bir denemeyle ele al.
4. Hafta sonunda hangi egzersizin sana en çok yardım ettiğini ve bir sonraki tıkanıklık anında ilk hangisini deneyeceğini birkaç cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Bitmişlik ve Sunum: Beş egzersizin her biri ve öncesi ile sonrası notları eksiksiz kaydedildi mi?
• Teknik ve Malzeme: Kısıtlı palet ve zaman sınırlı çalışmalarda kendine koyduğun kurala gerçekten uydun mu?
• Değer (Ton): Isınma ve deneme çalışmalarında değerleri hızlıca kurmayı denedin mi?
• Hangi egzersiz sırasında başlamanın en kolay olduğunu fark ettin ve bunun nedeni neydi?

Kendini sına

1. Yaratıcı tıkanıklık neyi anlatır?

• A) Bir sanatçının hiç yeteneği olmamasını.
• B) Bir sanatçının yapmak istediği hâlde başlayamadığı ya da sürdüremediği geçici durumu.
• C) Malzemelerin tükenmesini.
• D) Bir resmin bitmiş olmasını.

2. Yaratıcı kısıt neden yardım eder?

• A) Seçenekleri daraltarak ilk kararları önceden verir ve mükemmel sonuç beklentisini azaltır.
• B) Resmi daha pahalı yapar.
• C) Her zaman daha büyük eserler üretir.
• D) Sanatçıyı hiç düşünmek zorunda bırakmaz.

3. Isınma çalışmasının amacı nedir?

• A) Resmi bitirmek.
• B) Malzemeleri test etmek için pahalı tuvaller kullanmak.
• C) Asıl çalışmadan önce eli, gözü ve dikkati baskısız biçimde harekete geçirmek.
• D) Resmi satmak.

4. Fikir bankası tıkanıklık anında nasıl yardım eder?

• A) Yeni malzemeler satın almayı sağlar.
• B) Resimleri otomatik olarak üretir.
• C) Ressamı gözlemden uzaklaştırır.
• D) Bir fikir aramak yerine önceden biriktirilmiş başlangıç noktaları arasından seçmeyi sağlar.

5. Kendi teninden farklı bir teni resmetmekten korkan bir ressam ne yapabilir?

• A) Önce küçük renk örnekleriyle tenin değerini ve sıcaklığını deneyebilir, ışık ve gölgedeki değişimleri ayrı bir kâğıtta çalışabilir ve mümkünse resmedilen kişiyle konuşabilir.
• B) O konuyu hiç resmetmemelidir.
• C) Teni tek bir renkle boyamalıdır.
• D) Referans kullanmadan tahmin etmelidir.

Cevaplar

1. B — Tıkanıklık bir yetenek eksikliği değil, aşılabilen geçici bir durumdur.
2. A — Kısıt, dikkati sınırların içinde ne yapılabileceğine yöneltir.
3. C — Isınma boş sayfanın beyazlığını bozar ve bir sonraki adımı kolaylaştırır.
4. D — Bankayı açmak, bir fikir aramak yerine bir fikir seçmek demektir.
5. A — Küçük adımlar korkuyu bir beceriye dönüştürür.

Referans görseller

• Özgün animasyon: bir boş tuvalin önünde bütün seçeneklerin aynı anda belirip dikkati dağıtması, sonra tek bir kısıtla hepsinin tek bir yola inmesi.
• Özgün animasyon: bir sayfanın ısınma jest çizimleriyle dolması ve ardından asıl çalışmaya ilk lekenin konması.
• Özgün animasyon: pembe alt tonlu açık bir tenden mavi yansımalı derin bir tene kadar küçük renk örneklerinin bir kâğıtta yan yana kurulması.

Sonraki derse köprü

Tıkanıklığın arkasında çoğu zaman sessiz bir beklenti yatar: yapılan işin kusursuz olması gerektiği. Bu beklenti bir ressamı başlamaktan alıkoyabilir, bitirmekten de; bir çizgiyi düzeltip durmaya, bir resmi hiç kimseye göstermemeye itebilir. Sonraki derste mükemmeliyetçiliği, onun öğrenmeyi nasıl yavaşlatabileceğini ve kendine bilerek kötü resim yapma izni vermenin ne işe yaradığını ele alıyoruz.