Deneme sınavı 2: Kompozisyon

Öğrenme hedefi

Bir hayalden kompozisyon sınavını, önceden bilmediğin bir konuyla ve gerçek bir salonun kurallarıyla prova edebileceksin. Bir konu havuzu hazırlatıp kapalı zarflardan çekilen bir konuyla iki saatlik bir denemeyi okuma, yorum, küçük taslak, yerleştirme, kütle, işleme ve gözden geçirme turlarına bölerek yürütebileceksin. Kompozisyonu bir hareket ekseni ve bir değer haritasıyla kurabilecek, bitmiş kâğıdı imgesel sınav ölçütleriyle puanlayabilecek ve konuyu bilmeyen birinin kâğıttan ne okuduğunu sınayabileceksin. Ayrıca ışığı hayalden kurduğun bir sahnede, gölgede kalan esmer bir yüzü ve güçlü ışık altındaki soluk bir yüzü zeminden ve çevreden ayırmak için kontur ışığını ve ara tonları bilinçli olarak kullanabileceksin.

Kanca

Gerçek sınav koşullarında bir kompozisyon denemesi

Kahverengi mürekkeple, hızlı ve emin çizgilerle kurulmuş bir sahne. Ortada, başının çevresinde ışınlar parlayan bir figür, sağ kolunu yukarı kaldırmış, parmağıyla göğü gösteriyor. Sol altta, yarı çıplak bir adam bir lahdin kenarına oturmuş, başı yana düşmüş; hayata yeni dönmüş gibi doğruluyor. Sol üstte, onu şaşkınlıkla izleyen sakallı bir yaşlı adamla genç bir adamın başları. Sağda, bir kadın başını çevirmiş bakıyor; önünde bir başka kadın diz çökmüş, ellerini kavuşturmuş. Arka planın ortasında koyu lavi lekeleri. Ressamın önünde bir model yoktu; yalnızca bilinen bir hikâye vardı. O hikâyeden tek bir an seçmiş, figürleri bir köşegen üzerinde dizmiş ve koyu ile açığı birkaç fırça darbesiyle dağıtmış. Bir sınav salonunda sana yalnızca bir cümle verildiğinde, iki saatte buna benzer bir sahneyi nasıl kurarsın?

Bağlam

Bu kâğıdı, İtalyan ressam Guercino, asıl adıyla Giovanni Francesco Barbieri, yaklaşık 1619'da çizdi; Lazarus'un Diriltilmesi adıyla Metropolitan Müzesi'nin çizimleri arasında korunur. Kayda göre siyah tebeşir izlerinin üzerine kalem ve kahverengi mürekkep, fırça ve kahverengi lavi ile yapılmıştır ve yaklaşık 20,2 × 27,1 santimetredir. Konu, ölümünden dört gün sonra mezarından çağrılan Lazarus'un hikâyesidir. Guercino bu küçük kâğıtta, hikâyenin bütün kalabalığını değil, çağrının ve doğrulmanın anını seçmiş; figürleri birkaç küme hâlinde toplamış ve onları lavinin açık ve koyu lekeleriyle birbirine bağlamıştır.

Önceki derste bir desen sınavını prova ettik. Bu derste aynı provayı, gözlemin yerini hayal gücünün aldığı bir kompozisyon sınavı için kuruyoruz.

Ana anlatım

Kompozisyon denemesinin hazırlığı neyi gerektirir?

Bir kompozisyon denemesinin en zor yanı, konuyu önceden bilmemektir. Konuyu kendin seçersen kâğıt daha rahat dolar, ama sınavın asıl baskısı, açıklanan konuyla ilk kez karşılaşmaktan gelir. Bu yüzden denemenin ilk adımı bir konu havuzudur. Konu havuzu (theme pool), bir arkadaşın, bir öğretmenin ya da bir aile üyesinin önceden yazdığı ve senin görmediğin konulardan oluşan bir dizidir. Ondan, her biri tek bir kâğıda yazılmış en az on konu hazırlamasını ve her birini ayrı bir zarfa koymasını iste. Konular tek sözcükten kısa bir sahne tarifine kadar uzanabilir: «bekleyiş», «bir sabah pazarda», «son tren», «kayıp» gibi. Deneme günü zarflardan birini rastgele çek ve süreyi o anda başlat.

Havuzun çeşitliliği de önemlidir. Konuları hazırlayan kişiye dört tür karışık yazmasını söyle: tek bir soyut sözcük («özlem», «telaş»), bir yer («istasyon», «çarşı içi»), bir olay («yağmura yakalanmak», «taşınma günü») ve iki karşıt öğeyi bir araya getiren bir ifade («eski ile yeni», «kalabalıkta yalnızlık»). Her türün zorluğu başkadır. Soyut sözcük, onu taşıyacak somut bir sahne bulmanı ister; yer, mekânın perspektifini ister; olay, bir an seçmeni ister; karşıtlık ise iki öğeyi aynı kâğıtta dengelemeni ister. Hep aynı tür konudan çekersen yalnızca bir kası çalıştırırsın.

Sonra salonun kurallarını kopyala. Hedef okulunun kılavuzunda kompozisyon sınavının süresi, kâğıt boyutu ve izin verilen malzeme yazılıdır; örnek olarak incelediğimiz bir kılavuzda konulu ortak sınav iki saat sürüyordu. Önüne tek bir yaprak koy, kenarını boş bırak, saati arkanda tut; geçen zamanı yalnız belirli dakikalarda çalan bir alarmla öğren. Küçük taslaklar için ayrı bir müsvedde kâğıdına izin verilip verilmediğini de kılavuzdan kontrol et; izin verilmiyorsa, taslakları kâğıdın kendisinde, çok hafif çizgilerle yapmayı çalış.

Kompozisyon denemelerinde gözlemden çalışmaya hiç yer olmadığını sanmak da bir yanılgıdır. Hayalden çizilen bir sahnedeki insanların duruşları, nesnelerin biçimleri ve ışığın davranışı, gündelik krokilerle biriktirilen görsel hafızadan gelir. Bu yüzden deneme günlerinin arasında kroki defterini doldurmaya devam et; özellikle sık çıkan konuların, kalabalıkların, ulaşım araçlarının, pazar yerlerinin ve evlerin içinin hızlı çizimleri, deneme sırasında başvuracağın bir dağarcık oluşturur.

İki saatlik bir kompozisyon denemesi nasıl ilerler?

Aşağıdaki turlar iki saate göre ayarlanmıştır; senin sınavın daha kısa ya da uzunsa, her turu aynı oranla küçült ya da büyüt. Her turda Guercino'nun kâğıdındaki bir kararı örnek olarak kullanıyoruz.

İlk on beş dakika okuma, yorum ve küçük taslaklar içindir. Konuyu oku, içindeki anahtar sözcükleri ayıkla ve konuyu üç ayrı sahneye dönüştür. Her sahneyi kibrit kutusu boyunda bir çerçeveye, yalnızca üç tonla —kâğıt beyazı, bir gri, bir siyah— kabaca yerleştir. Bu taslaklarda bir soruyu cevaplamaya çalış: hikâyenin hangi anını çiziyorum? Guercino, Lazarus'un hikâyesinden mezarın açıldığı ya da kalabalığın toplandığı anı değil, çağrı ile doğrulmanın buluştuğu anı seçmiştir; bu, kâğıdın bütün enerjisini tek bir harekete toplar.

On beşinci dakikadan otuzuncuya kadar en umut verici küçük çerçeveyi asıl kâğıda büyüt. Hareket ekseni (axis of movement), bir kompozisyonda gözü bir uçtan öbürüne taşıyan ana yöndür; çoğu zaman bir köşegen, bir eğri ya da bir üçgen biçimindedir. Guercino'nun kâğıdında bu eksen, sol alttaki Lazarus'tan ortadaki figürün yukarı kalkmış eline doğru çapraz yükselir. Önce bu ekseni hafif bir çizgiyle at, sonra figürleri ve nesneleri onun üzerinde ya da çevresinde kümeler hâlinde yerleştir. Kümeleri eşit büyüklükte yapma; biri baskın, öbürleri ona yardımcı olursa göz nereden başlayacağını hemen bilir. Guercino'nun kâğıdında bile sol üstteki iki baş ile sağdaki iki kadın, ortadaki figüre göre daha küçük ve daha sade tutulmuştur. Bir mekân varsa, ufuk çizgisini ve kaçış noktasını bu aşamada belirle; imgesel sınav ölçütlerinde perspektif ayrıca puanlanır. Ufku nereye koyduğun, sahneye bakan kişinin boyunu belirler: alçak bir ufuk, figürleri göğe karşı yükseltir ve onları anıtsal gösterir; yüksek bir ufuk ise izleyiciyi yukarıdan bakan biri yapar ve kalabalığın zeminde nasıl dağıldığını gösterir. Figürlerin başlarını ufuk çizgisine göre yerleştirirsen, farklı uzaklıktaki insanların boyları kendiliğinden tutarlı olur.

Otuzuncu dakikadan yetmişinciye kadar figürleri ve büyük kütleleri kur. Değer haritası (value map), bir kompozisyonun açık, orta ve koyu bölgelerinin, ayrıntıdan önce kabaca yerleştirildiği plandır. Guercino'nun kâğıdında koyu lavi, arka planın ortasında ve figürlerin arasında toplanır; ortadaki figürün başı ve kalkmış kolu bu koyu zeminin önünde açık kalır ve gözü doğrudan çeker. Işığın nereden geldiğine baştan karar ver ve bütün figürleri ona göre aydınlat; hayalden çizilen bir sahnede ışık senin elindedir, ama tutarlı olmak zorundadır. Işığı yandan ve biraz yukarıdan vermek çoğu zaman en kolay okunan seçimdir, çünkü biçimlerin dönüşünü gösterir ve gölgeleri yere düşürür; arkadan gelen bir ışık ise siluetleri öne çıkarır ama yüzleri karartır. Hangi ışığı seçersen seç, gölgelerin hepsinin aynı yöne düştüğünü bu turun sonunda bir kez denetle.

Yetmişinci dakikadan yüz beşinciye kadar işle: odaktaki figürlerin yüzlerini, ellerini ve hareketlerini netleştir, ikincil figürleri daha sade bırak. Son on beş dakikayı göz gezdirmeye ayır: kâğıdı uzağa tut, konunun okunup okunmadığına bak, perspektif çizgilerini denetle, parlak noktaları silgiyle aç ve yerleştirme sırasında attığın kılavuz çizgilerin sahneye karışacak kadar yumuşadığını gör.

Bitmiş kompozisyon nasıl tartılır?

Bir kompozisyon denemesinin değerlendirmesi, bir desen denemesinden farklı bir soruyla başlar: kâğıt konuyu anlatıyor mu? Bunu sınamanın en iyi yolu, konuyu bilmeyen birine kâğıdı göstermek ve ona «burada ne oluyor?» diye sormaktır. Onun söyledikleri ile senin anlatmak istediğin arasındaki fark, kompozisyonun anlatı gücünü ölçer. Kâğıdı gösterdiğin kişi konuyu kabaca tahmin edebiliyorsa, anlatım çalışıyor demektir; hiçbir şey söyleyemiyorsa, anı, figürleri ya da değer düzenini yeniden düşünmek gerekir.

Sonra kâğıda puan ver. Lise sınavını anlattığımız dersteki imgesel bölüm tablosu iyi bir başlangıçtır; orada en büyük pay kompozisyona, ardından anlatıma ve oranlara düşer, perspektif, ışık ve çizgi daha küçük paylar alır. Üniversite sınavına hazırlanıyorsan okulunun kendi puan tablosunu kullan; tablo yayımlanmamışsa bu sıralamayı ödünç al.

Yorum günlüğü (interpretation log), her kompozisyon denemesinde konuya getirdiğin yorumların, seçtiğin anın ve bir sonraki sefer için çıkardığın dersin kaydedildiği defterdir. Her deneme için şunu yaz: konu neydi, aklına gelen ilk yorum neydi, hangi yorumu seçtin ve neden, sonuç konuyu anlattı mı? Birkaç denemeden sonra bu günlük, hep ilk yoruma mı sığındığını, hep aynı tür sahneleri mi kurduğunu, yoksa giderek daha cesur ve daha çeşitli yorumlara mı ulaştığını gösterir. Örneğin «son tren» konusu için çoğu adayın kalemi önce perondaki bir vedalaşmaya gider; günlüğe bunu yazdıktan sonra kendine ikinci ve üçüncü bir yol sor: boş bir vagonun içinden görülen karanlık bir istasyon, ya da trenin kaçtığını gören birinin yalnız sırtı.

Ara fotoğraflar burada da işe yarar. On beşinci, otuzuncu ve yetmişinci dakikalarda çektiğin fotoğrafları sırayla dizersen, küçük taslaktaki fikrin büyük kâğıda taşınırken nerede kaybolduğunu ya da güçlendiğini görürsün. Birçok adayın kompozisyonu, küçük taslakta güçlüdür ve büyük kâğıtta, ayrıntıya erken girildiği için dağılır; bu fotoğraflar bunun tam olarak hangi aşamada olduğunu gösterir.

Kurgulanan ışıkta tenler nasıl ayrılır?

Hayalden kurulan bir sahnede ışığın yönünü sen belirlersin; bu, figürlerin tenlerinin nasıl okunacağını da senin kararın yapar. Birden çok figürün bulunduğu bir kompozisyonda bazı figürler ışığa yakın, bazıları gölgede durur. Burada sık görülen iki sorun vardır ve ikisi de tenin değeriyle ilgilidir.

Birincisi, gölgede duran esmer bir figürün çevresindeki koyu zemine karışıp kaybolmasıdır. Tenin kendisi koyu, gölge de koyu olduğunda, figürün sınırı ortadan kalkar. Bunu çözmenin bir yolu kontur ışığıdır. Kontur ışığı (rim light), bir figürün kenarını arkadan ya da yandan gelen bir ışıkla ince bir açık çizgi gibi aydınlatan ışıktır; hayalden kurduğun sahnede bir pencere, bir lamba ya da açık bir gökyüzü figürün arkasında durabilir ve onun omzunun, başının ya da kolunun kenarını açık bir şeritle ayırabilir. Bir başka yol da gölgenin içindeki yansıyan ışıktır: yakındaki açık bir duvarın ya da zeminin yansıttığı ışık, esmer bir yüzün gölgeli yanında hafif bir açıklık yaratır ve biçimi okunur kılar.

İkincisi, güçlü bir ışığın tam karşısında duran pembemsi, soluk tenli bir figürün yüzünün kâğıdın beyazında erimesidir. Burada çözüm, ışık alan yüzeyde bile hafif ara tonları korumak, yüzün dönüşünü küçük değer farklarıyla göstermek ve parlak noktayı yalnızca en çıkıntılı yerlere bırakmaktır. Buğday tenli bir figür ise çoğu zaman bu iki ucun arasında rahat okunur; ama onu da çevresindeki zeminin değerine göre konumlandırmak gerekir. Guercino'nun kâğıdında ortadaki figürün açık yüzü, arkasındaki koyu lavi lekesinin önünde durduğu için öne çıkar; aynı ilkeyi tersinden kullanarak, koyu tenli bir figürü açık bir zeminin önüne koymak da onu kendiliğinden belirgin kılar.

Uygulama

Bu projede, önceden bilmediğin bir konuyla, hedef okulunun kurallarına uygun iki saatlik bir kompozisyon denemesi yapacaksın. Bir konu havuzu, tek bir sınav kâğıdı, izin verilen malzeme, belirli dakikalarda çalan bir alarm ve mümkünse süreyi tutacak biri hazırla.

1. Birinden, her biri ayrı zarfta en az on konu hazırlamasını iste; zarfları görmeden bir kenara koy.
2. Deneme günü kılavuzdaki süreyi, kâğıt boyutunu ve malzeme kurallarını uygula; zamanlayıcıyı ara duraklara ayarla ve zarflardan birini rastgele çekerek süreyi başlat.
3. İlk turda konuyu oku, konuyu üç ayrı sahne olarak düşün ve her biri için üç değerli küçük bir taslak yap; hangi anı çizeceğine karar ver.
4. Kazanan taslağı asıl kâğıda büyüt: önce hareket eksenini, sonra figür kümelerini, gerekiyorsa ufuk çizgisini ve kaçış noktasını hafif çizgilerle kur.
5. Işığın yönünü belirle ve değer haritasını tüm kâğıda yay; gölgede kalan koyu tenli figürleri kontur ışığı ya da yansıyan ışıkla, güçlü ışıktaki soluk tenli figürleri ara tonlarla ayır.
6. Odaktaki figürleri işle, ikincil olanları sade bırak; her ara durakta kâğıdın fotoğrafını çek.
7. Son turda kâğıdı uzağa tut, konunun okunup okunmadığına ve perspektifin doğruluğuna bak; kenarda yardımcı çizgi kalmadığını denetle.
8. Ertesi gün kâğıdı konuyu bilmeyen birine göster, ne okuduğunu not et; sonra ölçütlerle puanla ve yorum günlüğüne bu denemenin satırını yaz.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Gerçek sınav koşullarında bir kompozisyon denemesi, konuyu önceden bilmemekle başlar: bir başkasının hazırladığı konu havuzundan zarfla çekilen bir konu, salonun baskısını eve taşır. İki saatlik deneme, okuma ve yorumla, üç değerli küçük taslaklarla, bir hareket eksenine ve figür kümelerine dayanan yerleştirmeyle, bir değer haritasıyla, odakta yoğunlaşan bir işlemeyle ve bir son göz gezdirmeyle ilerler. Değerlendirme, konuyu bilmeyen birinin kâğıttan ne okuduğunu sormakla başlar, imgesel ölçütlerle ve bir yorum günlüğüyle sürer. Guercino'nun kâğıdı, bir hikâyeden tek bir an seçmenin, figürleri bir köşegen üzerinde kümelemenin ve koyu ile açığı birkaç lekeyle dağıtmanın bir sahneyi nasıl kurduğunu gösterir. Kurgulanan ışıkta ise gölgedeki esmer figür kontur ışığıyla, güçlü ışıktaki soluk figür ara tonlarla çevresinden ayrılır.

Kavram sözlüğü

Ödev

Deneme sınavını tamamla ve yükle.

1. Uygulamadaki sekiz adımı izleyerek, konu havuzundan rastgele çektiğin bir konuyla iki saatlik bir kompozisyon denemesini tamamla.
2. Bitmiş kâğıdın düz ve eşit ışıkta, dik açıyla ve gölgesiz çekilmiş bir görüntüsünü, ara duraklarda çektiğin fotoğraflar ve küçük taslaklarınla birlikte hazırla.
3. Konuyu bilmeyen kişinin kâğıttan ne okuduğunu, ölçütlerle verdiğin puanları ve yorum günlüğündeki satırı bu fotoğrafların yanına ekleyerek tek bir dosyada yükle.
4. Dosyanın sonuna, bu denemede ışığı nereden verdiğini ve farklı tenlerdeki figürleri çevrelerinden nasıl ayırdığını iki cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Kâğıtta gözü taşıyan açık bir hareket ekseni ve birbirine bağlı figür kümeleri var mı?
• Gözlem: Kâğıttaki oturan, eğilen ya da yürüyen insanlar, kroki defterinde gördüğün gerçek bedenlerin ağırlığını taşıyor mu?
• Değer: Değer haritası odağı öne çıkarıyor ve koyu tenli figürler zemine gömülmeden okunuyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Konuyu bilmeyen biri kâğıttan ne olduğunu kabaca okuyabildi mi?

Kendini sına

1. Kompozisyon denemesinde konu havuzu neden kullanılır?

• A) Konuyu önceden ezberlemek için.
• B) Sınavın asıl baskısını, konuyla ilk kez karşılaşmayı, evde de yaşatmak için.
• C) Kâğıt tasarrufu için.
• D) Süreyi kısaltmak için.

2. Guercino'nun kâğıdında hareket ekseni nasıl ilerler?

• A) Sol alttaki Lazarus'tan ortadaki figürün yukarı kalkmış eline doğru çapraz yükselir.
• B) Kâğıdın tam ortasında yatay bir çizgi olarak.
• C) Yalnızca sağ kenar boyunca dikey olarak.
• D) Hiçbir yön yoktur.

3. Bir kompozisyonun anlatı gücü en iyi nasıl sınanır?

• A) Kâğıdı tartarak.
• B) Yalnızca kendi puanını vererek.
• C) Konuyu bilmeyen birine kâğıdı gösterip ne okuduğunu sorarak.
• D) Kâğıdı ters çevirerek.

4. Değer haritası nedir?

• A) Bir haritanın çizimi.
• B) Renklerin listesi.
• C) Sınav takvimi.
• D) Kompozisyonun açık, orta ve koyu bölgelerinin ayrıntıdan önce kabaca yerleştirildiği plan.

5. Gölgede duran koyu tenli bir figür zeminden nasıl ayrılabilir?

• A) Kontur ışığıyla, gölgedeki yansıyan ışıkla ya da onu açık bir zeminin önüne koyarak.
• B) Figürü tamamen siyahla doldurarak.
• C) Figürü kâğıttan silerek.
• D) Figürü yalnızca kontur çizgisiyle bırakarak.

Cevaplar

1. B — Kendi seçtiğin bir konuyla yapılan çalışma bir alıştırmadır, bir deneme değildir.
2. A — Bu çapraz yön, kâğıdın bütün enerjisini çağrı ile doğrulma arasına toplar.
3. C — Söylenenle anlatılmak istenen arasındaki fark, anlatının ne kadar çalıştığını gösterir.
4. D — Guercino'nun kâğıdında koyu lavi, ortadaki figürün açık başını öne çıkaracak biçimde dağılmıştır.
5. A — Güçlü ışık altındaki soluk bir yüzde ise ara tonları korumak biçimi ayırır.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: zarflara yazılmış konu havuzu; bir zarfın çekilip sürenin başlatılması; üç yorum ve üç küçük taslak.
• Gerçek el çekimi: iki saatlik bir kompozisyon denemesinin ara duraklarda çekilmiş kareleri; hareket ekseninden değer haritasına ve işlemeye.
• Özgün animasyon: gölgede kalan esmer bir figürün kontur ışığı ve yansıyan ışıkla zeminden ayrılması; güçlü ışık altındaki soluk bir yüzün ara tonlarla korunması.

Sonraki derse köprü

İki deneme de bitti; kurallar, süre, ölçütler ve malzeme artık tanıdık. Geriye çoğu zaman en az konuşulan şey kalıyor: sınav günü insanın kendisi. Elleri titreyen, nefesi daralan, kâğıdın başında donup kalan bir aday, aylarca çalıştığı her şeyi bir anda kaybetmiş gibi hissedebilir. Sonraki derste sınav kaygısına ve elleriniz titrediğinde ne yapabileceğinize bakıyoruz.