Deneme sınavı 1: Desen

Öğrenme hedefi

Bir desen sınavını, gerçek bir salonun kurallarını evde kopyalayarak baştan sona prova edebileceksin. Deneme sınavının ortamını, süresini, malzemesini ve kurallarını hedeflediğin okulun kılavuzuna göre kurabilecek; doksan dakikalık bir desen denemesini, kırpım kararından son göz gezdirmeye kadar, saatle bölünmüş bir plana göre yürütebileceksin. Kâğıdı jürinin ölçütleriyle puanlayıp bir hata günlüğü tutabilecek, sonraki denemelerde neyin değişeceğini belirleyebileceksin. Ayrıca deneme döngüsünü, her seferinde farklı modeller, farklı tenler ve farklı ışıklarla çalışacak biçimde planlayarak tek bir yüz tipine alışmış bir elin sınav salonunda yanılmasını önleyebileceksin.

Kanca

Gerçek sınav koşullarında bir desen denemesi

Yeşilimsi gri bir kâğıdın üstünde, kemanına eğilmiş bir adam. Başını sola çevirmiş, gözlerini yarı kapatmış; bıyıklı yüzünün burnunda, alnında ve yanağında birkaç beyaz vurgu ışığı yakalıyor. Kemanın turuncu kırmızı gövdesi çenesinin altında, sapının ucundaki kıvrık baş kâğıdın alt kenarına doğru iniyor. Bir eli kâğıdın sol yanına doğru uzanmış; koyu ceketi birkaç geniş kömür darbesiyle verilmiş. Bacakları yalnızca birkaç hafif çizgiyle belirtilmiş, kâğıdın alt kısmında kayboluyor. Kâğıdın her yerinde, ince ve soluk çizgilerden oluşan bir kare ızgara var; sol altta da kırmızı bir imza. Ressam neyi bitireceğine, neyi yarım bırakacağına karar vermiş ve kâğıdı o kararla kurmuş. Bir sınav denemesinde sen de bu kararları, saat işlerken vereceksin. Peki bir deneme nasıl kurulur ve baştan sona nasıl yürütülür?

Bağlam

Edgar Degas'nın yaklaşık 1878–1879 tarihli Kemancısı bugün New York'taki Metropolitan'ın çizim koleksiyonundadır; kayda göre Dans Dersi adlı bir resim için yapılmış bir çalışmadır, yeşil dokuma kâğıt üzerine pastel ve kömürle yapılmıştır ve yaklaşık 39,1 × 29,8 santimetredir. Kayda göre kâğıdın üstündeki kare ızgara, figürü büyük resme aktarmak için kömürle çizilmiştir. Degas, bir dans dersinin köşesinde çalan bir müzisyeni ayrıca çalışmış; yüzü, elleri ve kemanı ayrıntılandırmış, geri kalanını büyük kütlelerle bırakmıştır.

Önceki derslerde sınavın parçalarını tek tek gördük: kılavuz, jüri ölçütleri, ilk on dakika, natürmort tuzakları, süre bütçesi, malzeme. Bu proje dersinde hepsini tek bir denemede bir araya getiriyoruz.

Ana anlatım

Deneme sınavı nasıl kurulur?

Deneme sınavı (mock exam), gerçek bir sınavın süresini, kurallarını, malzemesini ve koşullarını mümkün olduğunca aynen kopyalayarak yapılan prova sınavıdır. Bir denemenin değeri, gerçeğe ne kadar benzediğine bağlıdır. Evde, istediğin zaman ara verip bir şeyler içerek, telefonuna bakarak ve kâğıdı defalarca değiştirerek yapılan bir çalışma, iyi bir alıştırma olabilir; ama bir deneme sınavı değildir.

Önce hedef okulunun kılavuzunu aç ve deneme için bir kural listesi çıkar. Sınavın süresi ne kadar? Kâğıdın boyutu ne? Altlık ve kâğıt okul tarafından mı veriliyor, yoksa senin mi getirmen gerekiyor? Hangi kalemlere izin var? Önceki derslerde gördüğümüz gibi, bazı okullar tek kâğıt verir ve kâğıda konuyla ilgisiz işaret konmasını yasaklar, bazıları salona saat sokmayı bile yasaklar. Bu kuralların hepsini denemene taşı: tek bir kâğıt kullan, kenarlarına not yazma, saati görmeyeceğin bir yere koy ve zamanlayıcıyı yalnız ara duraklarda ses verecek biçimde ayarla.

Sonra konuyu hazırla. Hedef okulun gözlemden desen istiyorsa, bir model ya da bir natürmort kur. Poz vermesi için evden ya da çevrenden birinden yardım isteyebilirsin; modelin uzun süre aynı pozda kalması zor olacağı için, gerçek sınavlarda olduğu gibi arada kısa dinlenmeler planla ve pozun yerini bantla işaretle. Natürmort kuruyorsan, sınavlarda sık görülen gündelik nesnelerden, bir şişeden, bir sürahiden, birkaç meyveden ve bir kumaştan oluşan bir grubu tek bir yandan aydınlat. Mümkünse bir arkadaşını gözetmen yap: süreyi tutsun, kuralları hatırlatsın ve deneme bitene kadar konuşmasın.

Deneme ortamının ışığı ve sesi de önemlidir. Sınav salonları genellikle kalabalıktır, çevrede başka adayların kalem sesleri, kâğıt hışırtıları ve hareketleri vardır. Evdeki sessiz bir odada çalışmaya alışmış biri, bu gürültüde dikkatini toplamakta zorlanabilir. Birkaç denemeyi bir kütüphanede, bir kursta ya da arkadaşlarınla aynı odada, herkesin kendi kâğıdıyla birlikte yapmak, salonun havasına da alışmanı sağlar.

Denemenin günü ve saati de bir değişkendir. Sınavlar çoğu zaman sabah ya da öğleden sonra belirli bir saatte başlar; birkaç denemeyi tam o saatte yapmak, bedeninin ve dikkatinin o saate alışmasını sağlar. Denemeden önceki gece iyi uyumak, sabah ne yiyeceğini önceden bilmek ve malzemeyi bir gece önceden hazırlamak da provanın parçasıdır. Gerçek sınav gününde yapacağın her şeyi, kalkış saatinden yola çıkışa kadar, en az bir kez denemiş olmak, o günün bilinmeyenlerini azaltır. Modelle çalışırken modelin de yorulacağını hesaba kat: uzun bir pozun her yarım saatinde birkaç dakikalık bir ara, hem modelin pozu korumasını kolaylaştırır hem de sana kâğıda uzaktan bakma fırsatı verir; gerçek sınavlarda da modelin dinlenmesi ve aynı poza dönmesi gerekebilir.

Doksan dakikalık bir desen denemesi adım adım nasıl yürür?

Bu bölümde, önceki derslerdeki süre bütçesini temel alan bir desen denemesini, bir kemancı ya da oturan bir müzisyen gibi, bir nesneyle birlikte poz veren bir modeli örnek alarak adım adım yürütüyoruz. Süreler, doksan dakikalık bir sınava göre verilmiştir; kendi okulunun süresine göre oranla uyarla.

İlk dokuz dakika bakış ve kırpım kararı içindir. Kırpım kararı (cropping decision), figürün kâğıtta ne kadarının, hangi sınırlarla gösterileceğine dair verilen karardır. Degas'nın kemancısında ressam, figürü dizlerin biraz altından kesmiş, başı kâğıdın üst kenarına yaklaştırmış ve kemanın kıvrık başını alt kenara doğru indirmiştir. Böylece yüz, eller ve keman kâğıdın en büyük bölümünü kaplar. Sınavda da önce bu kararı ver: figürün tamamı mı, bel üstü mü, dizden yukarısı mı? Bu kararı, kâğıdın oranına ve jüriye neyi göstermek istediğine göre ver. Ardından figürün üst ve alt sınırlarını, en geniş yerini ve çekül çizgisini hafif işaretlerle kâğıda koy.

Dokuzuncu dakikadan yirmi ikinciye kadar hareketi ve oranları kur. Başın eğimi, omuzların yönü, kolların ve elin konumu ve nesnenin, burada kemanın, bedene göre açısı birkaç uzun, hafif çizgiyle atılır. Kalemle ölçü al: başın yüksekliğini birim yap, eli, kolu ve nesneyi bu birime göre karşılaştır. Nesnenin, örneğin bir kemanın simetri eksenini ve gövdesindeki eğrileri, natürmort dersinde gördüğün gibi eksene göre kur. Yirmi ikinci dakikada dur ve bir kontrol noktası yap: figür doğru yerde, doğru büyüklükte ve doğru hareketle duruyor mu?

Yirmi ikinci dakikadan elli dördüncüye kadar büyük kütleleri kur. Işığın yönünü belirle ve bütün kâğıtta gölge kütlelerini tek ve sade tonlarla yerleştir. Bu turda tenin kendi koyuluğunu da, yüzde ve ellerde, ayrıntıya girmeden gölgeyle aynı anda yerine koy. Degas'nın çiziminde ceketin koyu kütlesi birkaç geniş kömür darbesiyle verilmiştir; yüz ise daha açık bir değerde, beyaz vurgularla öne çıkar. Bu, büyük kütlelerin bir odak yaratmak için nasıl düzenlendiğini gösterir. Ellinci dakikada ikinci kontrol noktasını yap: kâğıdın tamamı büyük açık ve koyu kütlelerle kaplanmış mı? Değilse kalan yerleri hızla tamamla.

Elli dördüncü dakikadan seksen birinciye kadar işle. Odak bölgesi (focal area), bir kâğıtta en çok ayrıntının, en sert kenarların ve en güçlü karşıtlığın toplandığı bölümdür. Bir müzisyen figüründe bu, çoğu zaman yüz, eller ve çalgıdır. Ayrıntıyı orada topla; ceketin, bacakların ve arka planın büyük kütlelerini sade bırak. Degas'nın çiziminde bacakların yalnızca birkaç çizgiyle bırakılması, gözün yüze ve kemana gitmesini sağlar. Son dokuz dakikayı kontrole ayır: kâğıdı uzağa tut, gözlerini kıs, oranları bir kez daha ölç, en açık parlamaları hamur silgiyle aç ve kenarlarda unutulmuş bir yardımcı çizgi ya da not bırakmadığını denetle.

Deneme nasıl değerlendirilir?

Bir deneme, bittiği anda değil, değerlendirildiği anda işe yarar. Deneme biter bitmez kâğıdın fotoğrafını çek ve onu bir gün dinlendir; yorgun bir gözle yapılan değerlendirme, ya fazla sert ya da fazla yumuşak olur. Ertesi gün kâğıda taze bir gözle bak ve jürinin ölçütleriyle puanla. Okulunun kendi puan tablosu varsa onu esas al; yoksa ikinci derste gördüğümüz ölçütleri, yani kâğıda yerleştirmeyi, oran-orantıyı, değer ve ışık düzenini, çizgi niteliğini ve gözlemi temel al. Millî Eğitim Bakanlığının güzel sanatlar lisesi kılavuzundaki desen çizelgesi, örneğin, kompozisyona 30, oran-orantıya 20, harekete 20, ışık-gölgeye 20 ve çizgi karakterine 10 puan verir; benzer bir dağılımı kendi denemen için de kullanabilirsin.

Hata günlüğü (error log), her denemeden sonra yapılan hataların, nedenleriyle ve bir sonraki denemede neyin değişeceğiyle birlikte not edildiği defterdir. Her hatayı bir satıra yaz: hata neydi, ne zaman oldu, neden oldu ve bir dahaki sefere ne yapacaksın? Örneğin: «Baş fazla büyük çıktı; ilk on dakikada ölçü almadım; bir dahakine baş birimini erken ölçeceğim.» Birkaç denemeden sonra günlük, hangi hataların tekrarlandığını açıkça gösterir ve hazırlığını bu tekrarlara yöneltir.

Değerlendirmeyi yalnızca kendin yapma. Kâğıdı bir öğretmene, bir kurs eğitmenine ya da senden deneyimli bir arkadaşa göster ve ondan da aynı ölçütlerle puan vermesini iste. İki puan arasındaki fark, kendi gözünün neyi fazla, neyi eksik gördüğünü ortaya koyar. Bir başkasının göremediğin bir hatayı göstermesi, deneme sınavının en değerli çıktılarından biridir.

Değerlendirmenin bir başka yolu, aynı denemenin ara fotoğraflarına bakmaktır. Ara duraklarda kâğıdı fotoğrafladıysan, bu fotoğrafları sırayla dizdiğinde kâğıdın nasıl büyüdüğünü görürsün. Bir aşamada kâğıdın bir köşesinin hiç ilerlemediğini, ya da yüzün çok erken ayrıntılandığını ve geri kalanın geride kaldığını fark edebilirsin. Bu fotoğraflar, bitmiş kâğıdın gösteremediği bir şeyi, sürecin kendisini gösterir; ve sınavda puanı belirleyen kâğıt, bu sürecin sonucudur.

Deneme döngüsü nasıl kurulur ve neden çeşitlenmelidir?

Deneme döngüsü (practice cycle), deneme, değerlendirme ve düzeltme adımlarının belirli aralıklarla tekrarlandığı hazırlık düzenidir. Sınavdan birkaç ay önce başlayarak, örneğin iki haftada bir tam bir deneme yapmak ve aradaki günlerde hata günlüğündeki tekrarlayan hatalara yönelik kısa alıştırmalar çalışmak, hazırlığa bir ritim kazandırır. Sınava yaklaştıkça denemeleri sıklaştırmak, iç saatini ve sınav dayanıklılığını güçlendirir.

Döngünün en sık gözden kaçan yanı çeşitliliktir. Her denemede aynı modeli, aynı pozu ve aynı ışığı kullanan bir aday, bu koşullarda iyileşir; ama sınav salonunda karşısına bambaşka bir model, bambaşka bir ışık çıktığında hazırlıksız yakalanır. Her denemede en az bir değişkeni değiştir: bir kez oturan, bir kez ayakta duran bir model; bir kez yandan, bir kez tepeden gelen bir ışık; bir kez figür, bir kez natürmort.

Modellerin tenleri de bu değişkenlerden biri olmalıdır. Hep aynı tende, çoğu zaman kendi ailesinden ya da kendi teninden insanları çizen bir adayın eli, o tenin değer aralığına alışır. Sınavda esmer bir model karşısında yüzü fazla açık, çok açık tenli bir model karşısında ise gölgeleri fazla sert kurabilir. Denemelerini planlarken, çevrendeki insanlardan farklı tenlerden modellerle çalışmaya özen göster. Her denemeden önce, deneme kâğıdından ayrı küçük bir kâğıtta, modelin teni için kısa bir değer şeridi çiz: ışık alan yüzey, gölge ve en açık parlama. Bu şerit, kâğıda ilgisiz işaret koymadan, o modelin değer aralığını zihninde netleştirir. Gerçek sınavda bu şeridi çizemezsin; ama birkaç denemeden sonra onu bakarak, kafanda kurmaya başlarsın.

Uygulama

Bu projede, hedeflediğin okulun kurallarına göre, baştan sona bir desen deneme sınavı yapacaksın. Tek bir sınav kâğıdı, kılavuzun izin verdiği malzeme, bir model ya da bir natürmort, yalnız ara duraklarda ses veren bir zamanlayıcı ve mümkünse gözetmenlik yapacak bir arkadaş yeterli.

1. Hedef okulunun kılavuzundan bir kural listesi çıkar: süre, kâğıt boyutu, izin verilen malzeme, saat ve işaret kuralları; deneme ortamını bu listeye göre hazırla.
2. Modeli ya da natürmortu tek bir yandan aydınlat; modelle çalışıyorsan pozun yerini bantla işaretle ve dinlenme aralarını önceden belirle.
3. Deneme kâğıdından ayrı küçük bir kâğıtta modelin teni için kısa bir değer şeridi çiz; sonra bu kâğıdı bir kenara koy.
4. Zamanlayıcıyı kontrol noktalarına kur ve başla: ilk aşamada bakış ve kırpım kararı, ardından hareket ve oranlar, ardından büyük kütleler, ardından işleme ve son kontrol.
5. Her ara durakta kâğıda bir saniye uzaktan bak, planın gerisindeysen hangi turda kaldığını aklında tut ve hiç durmadan sürdür.
6. Süre bittiğinde kalemi bırak; kâğıdın fotoğrafını çek ve bir gün dinlendir.
7. Ertesi gün kâğıdı jüri ölçütleriyle puanla, hata günlüğüne en az üç satır yaz ve aynı kâğıdı bir başkasına da puanlat.
8. İki puanı karşılaştır ve bir sonraki denemede değiştireceğin tek bir şeyi, örneğin modeli, ışığı ya da süre bütçesindeki bir aşamayı belirle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Salonun kurallarıyla yapılmış bir desen provası, sınavın bütün parçalarını tek bir provada bir araya getirir. Deneme, hedef okulun kılavuzundaki süreyi, kâğıdı, malzemeyi ve kuralları kopyalayarak kurulur; saatsiz bir zamanlayıcı ve mümkünse bir gözetmenle yürütülür. Doksan dakikalık bir denemede ilk dakikalar bakışa ve kırpım kararına, sonra hareket ve oranlara, büyük kütlelere, odak bölgesindeki işlemeye ve son kontrole ayrılır. Değerlendirme, kâğıt bir gün dinlendikten sonra jüri ölçütleriyle yapılır ve bir hata günlüğüne yazılır; bir başkasının puanı, kendi gözünün kaçırdıklarını gösterir. Degas'nın kemancısı, neyin bitirilip neyin büyük kütlelerle bırakılacağına baştan karar vermenin bir kâğıdı nasıl kurduğunu gösterir. Deneme döngüsü ise farklı modellerle, farklı ışıklarla ve farklı tenlerle çeşitlendirildiğinde, sınav salonunun sürprizlerine hazırlar. Ödevde deneme sınavını tamamlayıp yükleyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Deneme sınavını tamamla ve yükle.

1. Uygulamadaki sekiz adımı izleyerek hedef okulunun kurallarına uygun bir desen deneme sınavını baştan sona tamamla.
2. Bitmiş kâğıdın, ışığı eşit ve yansımasız biçimde, tam karşıdan çekilmiş bir fotoğrafını hazırla; her kontrol noktasında çektiğin ara fotoğrafları da yanına ekle.
3. Fotoğrafları, jüri ölçütleriyle verdiğin puanları ve hata günlüğündeki satırları bir araya getirerek tek bir dosyada yükle.
4. Dosyanın sonuna, bir sonraki denemede değiştireceğin tek şeyi ve bu denemede kullandığın modelin, ışığın ve tenin ne olduğunu kısaca yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Kırpım kararın figürü kâğıda dengeli yerleştirdi mi, baş ya da ayaklar kâğıttan taşmadı mı?
• Değer: Büyük kütleler ellinci dakikada kâğıdın tamamını kaplıyor muydu ve modelin teni kendi değerinde mi kuruldu?
• Kenar ve Ayrıntı: En keskin çizgiler yüzde, ellerde ve nesnede mi, yoksa kâğıdın her yerine dağılmış mı?
• Gözlem: Hata günlüğündeki her satır, kâğıttaki somut bir yere ve bir nedene dayanıyor mu?

Kendini sına

1. Bir deneme sınavının değeri neye bağlıdır?

• A) Kaç kâğıt kullanıldığına.
• B) Gerçek sınavın süresini, kurallarını ve koşullarını ne kadar kopyaladığına.
• C) Ne kadar pahalı malzeme kullanıldığına.
• D) Denemenin kaç kez yarıda kesildiğine.

2. Kırpım kararı nedir?

• A) Figürün kâğıtta ne kadarının, hangi sınırlarla gösterileceğine dair verilen karar.
• B) Kâğıdı makasla kesmek.
• C) Kalemi sivriltmek.
• D) Gölgeleri silmek.

3. Deneme bittikten sonra değerlendirme ne zaman yapılmalıdır?

• A) Hemen, yorgunken.
• B) Hiç yapılmamalıdır.
• C) Kâğıt bir gün dinlendikten sonra, taze bir gözle.
• D) Sınav gününden sonra.

4. Hata günlüğünde bir satır neleri içermelidir?

• A) Yalnızca puanı.
• B) Yalnızca tarihi.
• C) Modelin adını.
• D) Hatanın ne olduğunu, ne zaman ve neden olduğunu ve bir dahaki sefere ne yapılacağını.

5. Deneme döngüsünde modellerin tenlerini çeşitlendirmek neden önemlidir?

• A) Tek bir tene alışmış el, sınavda farklı bir modelin değer aralığında yanılabileceği için.
• B) Çünkü jüri yalnızca renkli çizimlere bakar.
• C) Çünkü aynı modeli iki kez çizmek yasaktır.
• D) Çünkü çeşitlilik denemeyi kısaltır.

Cevaplar

1. B — Ara verip telefona bakarak yapılan bir çalışma alıştırmadır, deneme değildir.
2. A — Degas'nın kemancısında figür dizlerin biraz altından kesilmiş, yüz ve keman öne çıkarılmıştır.
3. C — Yorgun bir gözle yapılan değerlendirme ya fazla sert ya da fazla yumuşak olur.
4. D — Birkaç denemeden sonra günlük, tekrarlayan hataları açıkça gösterir.
5. A — Esmer bir model karşısında yüz fazla açık, çok açık tenli bir modelde gölgeler fazla sert kurulabilir.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: deneme ortamının kurulması; kural listesi, tek kâğıt, saatsiz zamanlayıcı ve gözetmen.
• Gerçek el çekimi: bir buçuk saatlik bir provanın ara duraklarda çekilmiş kareleri, kırpım kararından son göz gezdirmeye hızlandırılmış.
• Özgün animasyon: deneme kâğıdından ayrı bir kâğıtta, esmerden en soluğa uzanan üç ayrı modelin kısa değer şeritleri; aynı modelin farklı ışıklarda değişen değerleri.

Sonraki derse köprü

Desen denemesi gözlemi ve ölçüyü sınar; bazı sınavlarda ise önünde ne model ne nesne vardır; tek bir cümleden bir sahne kurman beklenir. Orada süre bütçesi farklıdır, değerlendirmenin ölçütleri de: yorum, anlatı ve kurgulama öne çıkar. Sonraki derste aynı yöntemle, gerçek sınav koşullarında bir kompozisyon denemesi yapıyoruz.