Zaman yönetimi

Öğrenme hedefi

Bir yetenek sınavında sürenin neden çoğu adaya yetmediğini, planlama yanılgısı ve ayrıntı tuzağı gibi nedenlerle açıklayabileceksin. Sınavın toplam süresini bakış, yerleştirme, büyük kütleler, işleme ve son kontrol aşamalarına bölen bir süre bütçesi kurabilecek, bu bütçeyi kontrol noktalarıyla denetleyebileceksin. Salona saat sokmanın bile yasak olabileceğini bilerek bir iç saat geliştirmek için evde süreli denemeler yapabileceksin. Ayrıca süre daraldığında figürlerin tenlerinin ve yerel değerlerinin yarım kalmasının bir kâğıtta nasıl yanlış okunduğunu fark edip tenleri büyük kütleler aşamasında, erken kurmayı planlayabileceksin.

Kanca

Sınavda süre neden hep yetmez?

Taş bir nişin içinde, bir rafın üstünde duran bir kafatası. Onun üstünde, nişin kemerinin altında, havada asılı, iri ve saydam bir sabun köpüğü; yüzeyinde pencerelerin ve çevredeki nesnelerin küçük yansımaları. Solda, ince bir vazoda tek bir lale; sağda, başka bir vazodan ince bir duman yükseliyor. Rafın önüne bir sıra madenî para dizilmiş. Hepsi aynı şeyi söylüyor: zaman geçiyor, köpük her an patlayabilir, çiçek solacak, duman dağılacak. Bir sınav salonunda da her şey bu duygu altında olur. Kâğıt bomboşken süre bitmeyecekmiş gibi gelir; sonra bir anda son on dakikaya gelinir ve kâğıdın yarısı hâlâ boştur. Bu neden hep böyle olur?

Bağlam

Bu ahşap panoyu Jacques de Gheyn II 1603'te boyadı; Vanitas Natürmortu adıyla Metropolitan'ın koleksiyonuna kayıtlıdır ve yaklaşık 82,6 × 54 santimetredir. Vanitas, Latincede «boşluk, geçicilik» anlamına gelen sözcükten adını alan ve hayatın geçiciliğini kafatası, sönen mum, solan çiçek ve kum saati gibi nesnelerle anlatan natürmort türüdür. Kaynaklara göre bu pano, bu türün bilinen en erken tarihli örneklerinden biri sayılır. Natürmort modülündeki vanitas projesinde bu sembolleri ayrıntılı gördük; burada onun asıl konusuna, geçen zamana bakıyoruz.

Önceki dersin sonunda bir soru açık kalmıştı: bütün o aşamalar aynı kâğıda nasıl sığacak? Bu derste o aşamaların her birine ne kadar süre ayıracağımıza bakıyoruz.

Ana anlatım

Süre neden hep yetmez?

Bunun ilk nedeni, insan zihninin bir işin ne kadar süreceğini sistemli biçimde eksik tahmin etmesidir. Planlama yanılgısı (planning fallacy), kişinin bir işi bitirmek için gereken süreyi, benzer işlerde geçmişte yaşadığı gecikmeleri bilse bile, iyimser biçimde düşük tahmin etmesidir; kaynaklara göre bu kavram psikologlar Daniel Kahneman ve Amos Tversky tarafından tanımlanmıştır. Sınavda bu, «yerleştirmeyi beş dakikada bitiririm» diye düşünüp on beş dakika harcamak biçiminde görülür.

İkinci neden ayrıntı tuzağıdır. Ayrıntı tuzağı (detail trap), bir bölümün küçük ayrıntılarına dalarak kâğıdın geri kalanını unutma eğilimidir. Bir gözü, bir elin parmaklarını ya da bir kumaş kıvrımını tamamlamak, insana bir şey bitirmiş olmanın hazzını verir; ama bu haz, kâğıdın bütününün pahasına alınır. Yarım saat bir yüzün üstünde çalışan aday, figürün geri kalanını son on dakikaya sıkıştırır.

Üçüncü neden düzeltme döngüsüdür. Bir oranı ya da bir yerleşimi beğenmeyip silmek, yeniden çizmek, yine beğenmeyip yine silmek, sürenin fark edilmeden erimesine yol açar. Önceki derslerde gördüğümüz gibi, ilk dakikalarda verilen kararlar sağlam olduğunda bu döngü kısalır; ama hiçbir zaman tamamen yok olmaz. Bu yüzden zaman yönetimi, yalnızca hızlı çalışmak değil, hangi kararı ne zaman vereceğini önceden bilmektir.

Süre nasıl bütçelenir?

Süre bütçesi (time budget), sınavın toplam süresinin aşamalara önceden ve oranla dağıtılmasıdır. Kesin bir formül yoktur, ama birçok aday için işe yarayan bir başlangıç dağılımı şöyledir: sürenin yaklaşık onda biri bakışa ve fikre, yaklaşık yedide biri yerleştirmeye ve hareket ile oranların kurulmasına, üçte birinden biraz fazlası aydınlık ve karanlık alanların kurulmasına, yaklaşık üçte biri işlemeye ve ayrıntıya, kalan onda biri de son kontrole ayrılır. Doksan dakikalık bir sınavda bu, kabaca dokuz dakika bakış, on üç dakika yerleştirme, otuz iki dakika büyük kütleler, yirmi yedi dakika işleme ve dokuz dakika son kontrol eder. Yüz yirmi dakikalık bir hayalden kompozisyon sınavında ise bakış ve fikir aşaması daha uzun tutulur, çünkü yorum ve küçük taslaklar orada yapılır.

Bu oranlar kesin değil, bir iskelettir. Önemli olan, kendi çalışma hızını tanıyarak bu iskeleti kendine uyarlamaktır. Bunun yolu da evde yapılan süreli denemelerdir: her denemeden sonra hangi aşamada süreyi aştığını not etmek, birkaç denemede kendi kişisel bütçeni ortaya çıkarır.

Kontrol noktası (checkpoint), süre bütçesinde her aşamanın bitmesi gereken an ile kâğıdın o anda ulaşmış olması gereken durumdur. Örneğin doksan dakikalık bir sınavda yirminci dakikada figür yerleşmiş ve hareketi kurulmuş olmalı, ellinci dakikada bütün kâğıt büyük kütlelerle kaplanmış olmalıdır. Bir kontrol noktasında geride olduğunu fark edersen, o aşamanın kalanını hızlandırırsın; bir sonraki aşamaya geçmeyi ertelemezsin.

Salonda zaman nasıl takip edilir?

Sınav salonu, evdeki gibi bir saat ya da telefonla süre tutmana izin vermeyebilir. İstanbul'daki MSGSÜ'nün yetenek sınavı kılavuzu örneğin cep telefonunun, saatin ve her türlü elektronik ya da mekanik cihazın sınav salonlarına sokulmasını kesinlikle yasaklar; bu araçlarla salona girildiğinin belirlenmesi durumunda adayın sınavı sonlandırılır. Aynı kılavuz, adayların sınav sırasında birbirleriyle kalem ya da silgi alışverişi yapmasını da yasaklar; bu da yedek malzemenin, kırılan bir kalemin yerine hemen bir başkasını koyabilmenin, zamandan tasarruf etmek için önemli olduğunu gösterir.

Salonda bir duvar saati olup olmayacağını önceden bilemeyebilirsin. Bu yüzden iç saat (internal clock), yani bir saate bakmadan sürenin ne kadar geçtiğini kabaca hissedebilme, sınav hazırlığının bir parçasıdır. Evde süreli denemeler yaparken bir zamanlayıcıyı yalnızca kontrol noktalarında çalacak biçimde kur ve araya bakma. Her zil çaldığında kâğıdının o anki durumunu bütçenle karşılaştır. Birkaç denemeden sonra, bir aşamanın ne kadar sürdüğünü saatsiz de sezmeye başlarsın. Salonda bir saat varsa, onu yalnızca kontrol noktalarında kontrol et; sürekli saate bakmak, hem dikkatini böler hem de kaygıyı artırır.

Süre daralınca ten neden yanlış okunur?

Zaman yönetiminin, figürlerin nasıl göründüğüne doğrudan bir etkisi vardır. Birçok aday yüzü ve elleri en sona, «en önemli yer» diye ayrıntıyla bitirmek üzere bırakır; ama süre daraldığında bu bölgeler, çevresi tonlanmış bir kâğıdın ortasında kontur çizgileriyle çevrili beyaz boşluklar olarak kalır. Bu boşluk, yalnızca yarım kalmış bir çizim değildir; figürün tenini de yanlış söyler. Kâğıdın beyazında kalmış bir yüz, model esmer ya da buğday tenli olsa bile, kâğıtta çok açık tenli bir yüz gibi okunur; yerel değeri olmayan bir el, gövdesinden kopuk görünür.

Bunu önlemenin yolu, tenleri büyük kütleler aşamasında, kâğıdın geri kalanıyla birlikte kurmaktır. Yüzün ve ellerin yerel değerini, gölge kütlesiyle birlikte erken ve sade bir tonla koy; ayrıntıyı sonraya bırak. Böylece son dakikalar ne getirirse getirsin, figürün teni doğru değerde durur. Model esmerse bu ilk ton yüzün bütününü kâğıttan belirgin biçimde koyulaştırır; model çok soluk tenliyse aydınlık taraf neredeyse kâğıt kadar beyaz kalabilir, ama gölgeli yarısı yine bu ilk turda yerine oturtulmalıdır. İki durumda da tenin değeri, ayrıntının değil kütlenin işidir ve kütleler zamanında kurulmalıdır.

Uygulama

Bu alıştırmada kendi çalışma hızını ölçerek kişisel süre bütçeni çıkaracaksın. Bir natürmort ya da bir arkadaşın model olarak, sınavda kullanacağın kâğıt ve kalemler, bir de yalnızca belirli anlarda çalacak bir zamanlayıcı yeterli.

1. Toplam süreyi hedef okulunun sınav süresine göre belirle ve bu derste önerilen oranlarla kendi süre bütçeni bir kâğıda yaz; her aşamanın biteceği dakikayı kontrol noktası olarak işaretle.
2. Zamanlayıcıyı yalnızca kontrol noktalarında çalacak biçimde kur ve araya hiç bakmadan çalışmaya başla.
3. Her zil çaldığında kâğıdın o anki durumunu bütçenle karşılaştır ve geride olduğun aşamayı bir kelimeyle not et; sonra hemen devam et.
4. Büyük kütleler aşamasında, figür ya da yüz varsa, tenin yerel değerini gölge kütlesiyle birlikte kur; ayrıntıyı işleme aşamasına bırak.
5. Süre bittiğinde, notlarına bakarak hangi aşamanın bütçeyi en çok aştığını bul ve bir sonraki deneme için o aşamanın süresini yeniden ayarla.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Sınavda süre neden hep yetmez? Çünkü zihin bir işin süresini iyimser biçimde düşük tahmin eder, ayrıntıların cazibesi kâğıdın geri kalanını unutturur ve düzeltme döngüleri süreyi fark edilmeden eritir. Bunun karşısında bir süre bütçesi ve kontrol noktaları vardır: sınavın toplam süresi bakışa, yerleştirmeye, büyük kütlelere, işlemeye ve son kontrole önceden dağıtılır ve her kontrol noktasında kâğıdın durumu bütçeyle karşılaştırılır. Salona saat sokmak bile yasak olabileceği için, evde süreli denemelerle bir iç saat geliştirmek gerekir. De Gheyn'in köpüğü, kafatası ve dumanı, zamanın geçtiğini hatırlatır; sınav salonunda da her aşama zamanın içinde planlanmalıdır. Figürlerin tenleri ise, süre bittiğinde beyaz bir boşluk olarak kalmasın diye, ayrıntıya değil büyük kütlelere bağlanarak erken kurulur. Ödevde bir sınav simülasyonunu zaman tutarak yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir sınav simülasyonunu zaman tutarak yap.

1. Hedef okulunun sınav türüne en yakın konuyu seç; gözlem sınavıysa bir model ya da natürmort, kompozisyon sınavıysa bir arkadaşının kapalı kâğıtta verdiği bir konu.
2. Uygulamada çıkardığın süre bütçesini kullanarak, saat görmeden, yalnızca kontrol noktalarında çalan bir zamanlayıcıyla sınavın tam süresi boyunca çalış.
3. Her kontrol noktasında kâğıdın fotoğrafını çek ve bütçenin önünde mi, gerisinde mi olduğunu yaz.
4. Fotoğrafları sırayla yan yana koy ve sürenin en çok nerede kaybolduğunu, bir sonraki simülasyonda bunu önlemek için neyi değiştireceğini iki cümleyle açıkla.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Simülasyonu saat görmeden, yalnızca kontrol noktalarına dayanarak tamamlayabildin mi?
• Kompozisyon: Zil son kez çaldığında kâğıt tek parça hâlinde okunuyor muydu, yoksa bazı bölümler boş mu kaldı?
• Değer: Figürlerin tenleri büyük kütleler aşamasında kurulmuş muydu?
• Gözlem: Kontrol noktası fotoğraflarına bakarak sürenin nerede kaybolduğunu somut olarak gösterebildin mi?

Kendini sına

1. Planlama yanılgısı nedir?

• A) Bir işin süresini bilerek uzun tutmak.
• B) Bir işi bitirmek için gereken süreyi, geçmiş gecikmeler bilinse bile iyimser biçimde düşük tahmin etmek.
• C) Sınav tarihini unutmak.
• D) Kâğıdı yanlış yere koymak.

2. Ayrıntı tuzağı neye yol açar?

• A) Kâğıdın geri kalanının son dakikalara sıkışmasına.
• B) Daha hızlı çalışmaya.
• C) Kâğıdın daha dengeli dolmasına.
• D) Süre bütçesinin kısalmasına.

3. MSGSÜ kılavuzunda saatle ilgili kural nedir?

• A) Adaylar akıllı saat takabilir.
• B) Saat yalnızca masaya konabilir.
• C) Cep telefonu, saat ve her türlü elektronik ya da mekanik cihazın salona sokulması yasaktır.
• D) Saat görevliye teslim edilir.

4. Kontrol noktası ne işe yarar?

• A) Kâğıdı silmeye.
• B) Bir aşamanın bitmesi gereken anda kâğıdın durumunu bütçeyle karşılaştırmaya.
• C) Modelin pozunu değiştirmeye.
• D) Malzemeyi saymaya.

5. Süre daraldığında yüzleri en sona bırakmanın sakıncası nedir?

• A) Yüzler daha ayrıntılı olur.
• B) Kâğıt daha temiz kalır.
• C) Ten daha koyu okunur.
• D) Kâğıdın beyazında kalan bir yüz, tenini yanlış söyler ve modeli olduğundan açık gösterir.

Cevaplar

1. B — Kavram, kaynaklara göre Kahneman ve Tversky tarafından tanımlanmıştır.
2. A — Bir gözü bitirmenin hazzı, kâğıdın bütününün pahasına alınır.
3. C — Bu araçlarla salona girildiği belirlenirse adayın sınavı sonlandırılır.
4. B — Geride olduğunu fark edersen o aşamayı hızlandırırsın, ertelemezsin.
5. D — Tenin yerel değeri, ayrıntının değil büyük kütlelerin aşamasında kurulmalıdır.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: doksan dakikalık bir sınavın süre bütçesinin bir şerit üzerinde aşamalara bölünmesi; kontrol noktalarında kâğıdın durumu.
• Gerçek el çekimi: yalnızca kontrol noktalarında çalan bir zamanlayıcıyla yapılan bir denemenin hızlandırılmış görüntüsü.
• Özgün animasyon: süre biterken yüzü kâğıdın beyazında kalmış bir figür ile ten değeri büyük kütlelerle erken kurulmuş bir figürün yan yana gösterilmesi; esmer ve çok açık tenli iki modelde.

Sonraki derse köprü

Süre bütçesi ne kadar iyi kurulsa da, kırılan bir kalem, kuruyan bir boya, kâğıda uymayan bir silgi ya da evde unutulan bir altlık bütün planı bozabilir. Sınava girerken yanında ne olması gerektiği, bazen kılavuzda açıkça yazar, bazen de deneyimle öğrenilir. Sonraki derste sınav malzemesine, kâğıda ve sınav çantasına bakıyoruz.