Renkli kompozisyon

Öğrenme hedefi

Bir sınavda renkli çalışma istendiğinde ya da renge izin verildiğinde, rengi kâğıdı süsleyen bir katman olarak değil, düzeni taşıyan bir karar olarak kullanabileceksin. Renkli bir kompozisyonu önce değerle kurup rengi bu düzenin üstüne yerleştirebilecek; sınırlı bir paletle, bir baskın renk ve birkaç aksanla çalışabilecek, sıcak ve soğuk renklerin karşıtlığıyla gözü bir odağa yöneltebileceksin. Kılavuzlarda geçen renkli sınav türlerini, örneğin bir tasarımı renklendirmeyi ya da bir eserin eksik bölümünü renk eşleştirerek tamamlamayı tanıyabilecek, malzemeyi ve süreyi buna göre planlayabileceksin. Ayrıca sınava götürdüğün sınırlı boyalarla farklı tenleri, kara boyayla kirletmeden ve beyazla tebeşirleştirmeden karıştırabileceksin.

Kanca

Sınavda renk nasıl avantaja çevrilir?

Ortada, kâğıdın bir ucundan öbür ucuna uzanan okra ve turuncu bir sur; üstünde beyaz ve sarı kubbeler, sağ yanda yeşil konturlu, yüksek bir minare. Gökyüzü, birbirinin yanına dikine sürülmüş mavi, gri ve yeşil lekelerden kurulmuş. Surun önünde, açık bir düzlükte, mavi, kahverengi ve siyah deve siluetleri ve iki koyu, sivri ağaç. Önde, kahverengi beneklerle kaplanmış bir tarla, mavimsi gri bir yamaç ve onları ayıran koyu, kıvrık bir çizgi; sağda bir tepenin üstünde siyah bir deve. Sayısız renk yok; okra, turuncu, mavi, gri, birkaç yeşil ve koyu kahverengi. Yine de kent, ışık ve sıcaklık hemen okunuyor. Bir sınavda önünde bir kutu boya ve sınırlı bir süre varken, rengi seni yavaşlatan değil, öne çıkaran bir araca nasıl çevirirsin?

Bağlam

Münih'teki Bavyera Devlet Resim Koleksiyonları'nda bulunan bu suluboya, August Macke'nin 1914 tarihli Kairouan I'idir. Kaynaklara göre Macke, Nisan 1914'te ressam arkadaşları Paul Klee ve Louis Moilliet ile Tunus'a gitti ve bu yolculuk, son dönem işlerinin ışıklı, renkçi yaklaşımı için belirleyici oldu; yolculuk sırasında Kayrevan kentini gösteren bir dizi suluboya yaptı. Bu küçük işler hızla, yerinde yapılmış çalışmalardır: Macke, kentin bütün ayrıntılarını değil, renk alanlarının birbirine karşı nasıl durduğunu kaydetmiştir.

Önceki derste hafızadan ve hayalden bir kompozisyonu açık ve koyuyla kurmayı gördük. Bu derste o kompozisyona renk ekliyoruz.

Ana anlatım

Sınavlarda renk nerede ve nasıl istenir?

Her özel yetenek sınavı renk istemez; birçoğu karakalem üzerinedir. Ama bazı bölümler ve bazı aşamalar renkli çalışma ister. Kocaeli'de sahne dekoru ve kostümü bölümünün ikinci aşamasında adaylardan bir metin üzerinden renklendirilmiş bir tasarım yapmaları istenir ve kılavuz, çalışma renkli olacağı için adayların suluboya, kuru boya gibi malzemeler getirmesi gerektiğini belirtir. İstanbul'daki MSGSÜ'nün kılavuzunda ise sanat eserlerinin konservasyonu ve restorasyonu bölümünün baraj sınavında, adaylara bir eserin yarısı renkli basılmış bir kâğıt verilir; bu renkli yarıda boş bırakılmış bir ya da iki alanı guaj boyayla, çevresindeki renklere uygun biçimde tamamlamaları istenir ve bu bölüm puanın yarısını oluşturur. Kılavuza göre sınavda sorulabilecek beş eser ve getirilmesi gereken malzeme listesi sınavdan on beş gün önce ilan edilir.

Bu iki örnek, renkli sınavların birbirinden çok farklı beceriler ölçebildiğini gösterir. Birinde hayal gücü ve renk tasarımı, öbüründe bir rengi gözle doğru okuyup karıştırarak eşleştirme becerisi ön plandadır. Bu yüzden hedeflediğin okulun kılavuzunda renkle ilgili ne istendiğini, hangi malzemenin serbest olduğunu ve kâğıdın türünü önceden öğrenmek, hazırlığının yönünü belirler.

Renk eşleştirme isteyen bir sınavda başarının sırrı, rengi doğrudan kâğıda değil önce bir deneme kâğıdına sürmektir. Karıştırdığın rengi küçük bir kâğıt parçasına sür, kurumasını bekle ve onu eşleştireceğin rengin hemen yanına tutarak karşılaştır. Guaj ve suluboya gibi su bazlı boyaların tonu kuruyunca çoğu zaman biraz değişir; ıslakken doğru görünen bir renk, kuruduğunda bir adım açık ya da koyu kalabilir. Bir rengi okurken üç soruyu sırayla sor: daha açık mı, daha koyu mu? Daha sıcak mı, daha soğuk mu? Daha doygun mu, daha gri mi? Bu üç ayrımı tek tek düzeltmek, rastgele renk eklemekten çok daha hızlı sonuç verir.

Renk değerin üstüne nasıl kurulur?

Renkli bir kompozisyonda en sık yapılan hata, rengi değerden ayrı düşünmektir. Aday güzel bulduğu renkleri yan yana koyar, ama bu renklerin açıklıkları birbirine çok yakın olduğu için kâğıt uzaktan gri, düz bir leke gibi görünür. Rengin altında her zaman bir değer düzeni vardır; önceki derslerde kurduğun açık, orta ve koyu grupları renkli bir kompozisyonda da geçerlidir. Bir renk taslağına başlamadan önce kompozisyonu üç değerle küçük bir taslakta kurmak, renkleri bu değer gruplarına göre seçmeni sağlar.

Macke'nin suluboyasında bu düzen açıktır. Kentin suru ve kubbeler açık ve sıcak bir orta değerde, gökyüzü onun üstünde biraz daha koyu ve soğuk bir bant, ön plandaki tarla ve develer ise koyu lekelerle kurulmuştur. Renkleri gri tonlara çevirdiğinde bile kent, gök ve ön plan birbirinden ayrılır. Renk taslağı (color study), büyük bir renkli çalışmadan önce, küçük bir boyutta ve hızla yapılan, yalnızca renk alanlarının birbiriyle ilişkisini deneyen çalışmadır; Macke'nin bu küçük suluboyaları da bir anlamda böyle çalışmalardır.

Sınırlı palet ve baskın renk nasıl kullanılır?

Sınırlı palet (limited palette), bir çalışmada bilinçli olarak az sayıda renkle yetinmektir. Sınavda bunun iki büyük yararı vardır: süre kazandırır ve renklerin birbirine uyumunu kolaylaştırır. Kutuda on iki renk olabilir, ama bir kompozisyonu dört beş renkle kurmak, her rengin birbirine karışarak ortak bir hava yaratmasını sağlar. Macke'nin Kayrevan'ı da okra, turuncu, mavi, gri, birkaç yeşil ve koyu bir kahverengiden fazlasını kullanmaz.

Baskın renk (dominant color), bir kompozisyonda en geniş alanı kaplayan ve havayı belirleyen renktir. Renkli bir kâğıtta bütün renklerin eşit alanlar kaplaması, gözü kararsız bırakır. Bir rengi baskın yapıp, öbürlerini ona eşlik eden ya da onunla karşıtlık kuran küçük alanlar olarak kullanmak, kompozisyonu bir arada tutar. Macke'nin suluboyasında okra ve turuncu, surda ve tarlada yayılarak baskın sıcaklığı kurar; mavi ve gri, gökte ve yamaçta bu sıcaklığı dengeler.

Sıcak-soğuk karşıtlığı (warm–cool contrast), sarı, turuncu ve kırmızı gibi sıcak renklerle mavi, yeşil ve mor gibi soğuk renklerin yan yana gelerek birbirini güçlendirmesidir. Renk odağı (color focal point), bir kompozisyonda gözü kendine çeken, çevresinden en çok ayrılan renk lekesidir. Soğuk renklerin hâkim olduğu bir kâğıtta küçük, sıcak bir leke ya da sıcak bir alanın ortasında küçük, soğuk bir leke, değer karşıtlığı kadar güçlü bir odak kurar. Kayrevan'da sağdaki minarenin yeşil konturu, sıcak surun içinde böyle bir soğuk vurgudur. Sınavda odağı yalnızca değer karşıtlığıyla değil, renk karşıtlığıyla da kurmak, kâğıdı öbürlerinden ayırır.

Sınav boyasıyla tenler nasıl karıştırılır?

Renkli bir kompozisyonda insan figürleri varsa, tenleri sınava götürdüğün sınırlı boyalarla karıştırman gerekir. Hazır bir «ten rengi» tüpüne ya da kalemine güvenmek, bütün figürleri aynı tona indirger ve çoğu zaman kirli ya da yapay bir sonuç verir. Bunun yerine, sınav kutusundaki birkaç temel renkten, örneğin bir sarı okra, bir sıcak kırmızı, bir mavi, bir toprak kahverengi ve beyazdan, farklı tenleri kurmayı önceden çalışmak gerekir.

Esmer ve koyu bir teni kurarken en sık hata, rengi koyulaştırmak için siyah eklemektir. Siyah, tenin sıcaklığını öldürür ve onu çamurlu, gri bir lekeye çevirir. Bunun yerine toprak kahverengiyi biraz kırmızı ve biraz mavi ile koyulaştırmak, hem derinlik hem sıcaklık verir; ışık alan yüzeylere de biraz okra ya da turuncu eklenir. Çok açık ve pembemsi bir teni kurarken ise sık hata, kırmızıya fazla beyaz katmaktır; bu, teni tebeşir gibi, cansız bir pembeye çevirir. Az bir okra ve çok az kırmızıyla kurulmuş ışık alan yüzeyler, gölgede ise biraz mavi ya da yeşil kırılmış bir ton, teni daha canlı kılar. Buğday ve zeytin tonlarındaki tenlerde okra ile kahverengi ana karışımı oluşturur; zeytin tona doğru, gölgelere çok az yeşil eklemek alt tonu verir. Sınavdan önce aynı boyalarla bu üç teni küçük karelerde denemek ve sonuçları bir kenara not etmek, sınav günü zaman kazandırır. Bir kompozisyonda bu tenler, sıcak notalar olarak soğuk alanların içinde renk odağı da kurabilir.

Uygulama

Bu alıştırmada küçük ölçekte iki aşamalı çalışacaksın: önce açık koyu, sonra renk. Sınavda kullanmayı düşündüğün boya türünü seç; guaj, suluboya ya da kuru boya olabilir. Kutudan yalnızca dört beş renk ayır.

1. Bir konu seç ve kartpostal boyunda bir dikdörtgene, renksiz olarak, açık, orta ve koyu üç tonla bir taslak yap.
2. Aynı boyutta iki renk taslağı yap: birinde sıcak renkleri, öbüründe soğuk renkleri baskın kıl; ikisinde de değer düzenini birinci taslaktaki gibi koru.
3. İki renk taslağını gri tonlu bir fotoğrafla ya da gözlerini kısarak kontrol et ve değer düzeninin korunup korunmadığına bak.
4. Daha iyi işleyen taslağı seç ve bir renk odağı belirle: baskın rengin ortasında küçük, karşıt bir leke.
5. Kompozisyonda figür varsa, ayırdığın renklerle üç farklı ten karışımını küçük karelerde dene; siyah ve fazla beyaz kullanmadan.
6. Seçtiğin taslağı daha büyük bir kâğıda taşı ve sürenin son bölümünü yalnızca odağın çevresindeki ayrıntılara ayır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Sınavda renk nasıl avantaja çevrilir? Önce renkli bir sınavın ne istediğini bilmekle: bazı sınavlar bir tasarımı renklendirmeyi, bazıları bir eserin eksik bölümünü renk eşleştirerek tamamlamayı ister; hangi malzemenin serbest olduğu kılavuzda yazar. Sonra rengi değerin üstüne kurmakla: açık, orta ve koyu düzen renkli kâğıtta da geçerlidir. Sınırlı bir palet süre kazandırır ve uyumu kolaylaştırır; bir baskın renk havayı belirler, sıcak-soğuk karşıtlığı ve küçük bir karşıt leke renk odağını kurar. Macke'nin Kayrevan suluboyası, birkaç renkle bir kentin ışığını ve sıcaklığını nasıl verdiğini gösterir. Figürlerin tenleri ise, siyahla kirletilmeden ve beyazla tebeşirleştirilmeden, sınav kutusundaki sınırlı renklerden önceden çalışılmış karışımlarla kurulur. Ödevde süreli bir renkli kompozisyon yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Süreli bir renkli kompozisyon yap.

1. Bir arkadaşından kapalı bir kâğıtta bir konu iste ve sınavda kullanacağın boyalardan yalnızca dört beş renk ayırarak işe başla.
2. Toplam süreyi önceden belirle; ilk bölümde bir değer taslağı ve iki renk taslağı yap, en iyisini seç.
3. Seçtiğin taslağı büyük kâğıda taşı, baskın rengi ve renk odağını koruyarak kompozisyonu süre içinde tamamla.
4. Bitmiş çalışmanın gri tonlu bir fotoğrafını çek ve değer düzeninin okunup okunmadığını, renk odağının nerede durduğunu iki cümleyle yaz; kompozisyonda figür varsa tenleri hangi karışımlarla kurduğunu da not et.

Kendini değerlendir

• Değer: Renkli çalışmanın gri tonlu fotoğrafında kompozisyon hâlâ açık, orta ve koyu gruplarla okunuyor mu?
• Kompozisyon: Bir baskın renk ve belirgin bir renk odağı var mı?
• Teknik ve Malzeme: Seçtiğin dört beş rengin dışına çıkmadan kompozisyonu kurabildin mi?
• Gözlem: Tenleri ve renkli nesneleri, gözlemlediğin ya da önceden denediğin karışımlara dayanarak mı kurdun?

Kendini sına

1. Kılavuzlarda geçen renkli sınavlara bir örnek hangisidir?

• A) Yalnızca karakalem desen.
• B) Bir eserin renkli yarısındaki boş alanı guaj boyayla, çevresindeki renklere uygun biçimde tamamlamak.
• C) Yazılı bir kompozisyon.
• D) Fotoğraf çekimi.

2. Renkli bir kompozisyonda en sık yapılan hata nedir?

• A) Rengi değerden ayrı düşünmek ve açıklıkları birbirine yakın renkler kullanmak.
• B) Değer taslağı yapmak.
• C) Sınırlı bir palet kullanmak.
• D) Bir baskın renk seçmek.

3. Sınırlı paletin sınavda yararı nedir?

• A) Renklerin hiç karışmamasını sağlamak.
• B) Kâğıdı daha beyaz göstermek.
• C) Değeri gereksiz kılmak.
• D) Süre kazandırmak ve renklerin uyumunu kolaylaştırmak.

4. Renk odağı nasıl kurulabilir?

• A) Bütün renklere eşit alan vererek.
• B) Yalnızca siyah kullanarak.
• C) Baskın rengin ortasına küçük, karşıt bir renk lekesi koyarak.
• D) Kâğıdın kenarlarını boyamayarak.

5. Koyu bir ten sınav boyalarıyla nasıl karıştırılmalıdır?

• A) Siyah ekleyerek.
• B) Yalnızca beyazla.
• C) Hazır bir ten rengi tüpüyle.
• D) Toprak kahverengiyi biraz kırmızı ve maviyle koyulaştırarak, ışık alan yerlere okra ya da turuncu ekleyerek.

Cevaplar

1. B — Mimar Sinan'ın 2024 kılavuzunda bu bölüm, baraj sınavı puanının yarısını oluşturur.
2. A — Rengi gri tonlara çevirdiğinde kompozisyon hâlâ açık, orta ve koyu gruplarla okunmalıdır.
3. D — Macke'nin Kayrevan'ı da birkaç renkten fazlasını kullanmadan bir kenti anlatır.
4. C — Kayrevan'da sıcak surun içindeki yeşil minare konturu böyle bir vurgudur.
5. D — Siyah, tenin sıcaklığını öldürür ve onu çamurlu, gri bir lekeye çevirir.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: aynı konunun önce üç değerli bir taslakta, sonra sıcak ve soğuk baskın iki renk taslağında kurulması; gri tonlu fotoğrafla değer denetimi.
• Gerçek el çekimi: baskın rengin ortasına küçük, karşıt bir lekeyle renk odağı kurulması.
• Özgün animasyon: dört beş sınav boyasından üç ayrı tenin, esmerden zeytin tonluya ve çok soluğa, karıştırılması; siyah eklenmiş ve fazla beyazlanmış karışımlarla karşılaştırılması.

Sonraki derse köprü

Değer taslağı, renk taslağı, yerleştirme, büyük kütleler, ayrıntı: her aşama zaman ister ve sınavda saat hiçbir aşamayı beklemez. Birçok aday, sürenin sonunda yarım kalmış bir kâğıtla salondan çıkar; çoğu zaman da sorun yetenekte değil, sürenin nasıl bölündüğündedir. Sonraki derste zaman yönetimine ve sınavda sürenin neden hep yetmediğine bakıyoruz.