Desen sınavı: Natürmort

Öğrenme hedefi

Bir sınav natürmortunda adayların en sık düştüğü hataları tanıyıp önleyebileceksin. Nesnelerin birbirine göre büyüklüğünü ve göz hizanı baştan okuyup grubu kâğıda doğru yerleştirebilecek; bir şişenin ya da testinin iki yanını bir simetri eksenine göre kurabilecek, tabakların, ağızların ve diplerin elipslerini göz hizasına göre doğru açıklıkta ve yuvarlak uçlu çizebileceksin. Nesneleri masaya temas gölgesiyle oturtabilecek, kumaşın büyük kıvrımlarını ayrıntılarından önce kurabilecek ve kâğıdın bütününü eşit hızda ilerletebileceksin. Mat ve parlak yüzeyleri değer ve kenar farkıyla ayırabilecek; ayrıca bu okumanın bir tende, yağlı ya da nemli bir derinin parlamaları ile mat bir derinin yumuşak geçişleri arasında nasıl karşılık bulduğunu değerlendirebileceksin.

Kanca

Sınav natürmortunda en sık yapılan hatalar nelerdir?

Koyu bir zeminin önünde, uzun ve dar bir rafın üstünde, dört kap yan yana dizilmiş. En solda, kalaydan bir tabağın üstünde duran, yaldızlı küçük bir kadeh. Yanında, ağzı dalgalı kesilmiş, iki kulplu, beyaz bir testi. Ortada, boynu halka halka yükselen, iki küçük kulplu, kırmızı topraktan bir şişe. En sağda, gövdesi eğik oluklarla kabartılmış, iki kulplu, beyaz bir çömlek; o da bir kalay tabağın üstünde. Işık soldan geliyor, her kap rafa kendi gölgesini bırakıyor. Hiçbir meyve, hiçbir süs yok; yalnızca biçim, yüzey ve ışık. Bir sınav salonunda önüne buna benzer bir grup kondu ve saat başladı. Hangi hatalar seni en çok zorlar?

Bağlam

Madrid'deki Museo del Prado'da bulunan bu tuval, Francisco de Zurbarán'ın yaklaşık 1650 tarihli Kaplarla Natürmortudur; müze kaydına göre 46 × 84 santimetredir ve 1940'ta koleksiyoncu Francesc Cambó'nun bağışıyla müzeye girmiştir. Kaynaklara göre resimdeki kaplar, o dönemde gündelik hayatta su koymak için kullanılan sıradan nesnelerdir: iki beyaz su testisi, kırmızı topraktan bir şişe, yaldızlı gümüşten bir kadeh ve iki parlak kalay tabak. Müze, açık renkli nesnelerin koyu zeminin önünde, soldan gelen bir ışıkla aydınlatılarak kabartma gibi öne çıktığını belirtir. Barselona'daki Katalonya Ulusal Sanat Müzesi'nde ise neredeyse aynı ikinci bir versiyonu bulunur.

Önceki derste karşımızda bir insan vardı. Bu derste onun yerini kaplar, meyveler ve kumaş alıyor; sınavın kuralları değişmiyor, ama kâğıdı bozan hatalar başkalaşıyor.

Ana anlatım

Grup kâğıda nasıl yerleşir ve göreli büyüklük nasıl korunur?

Sınav natürmortlarında genellikle birkaç gündelik nesne, örneğin bir şişe, bir sürahi, bir tabak, birkaç meyve ve bir kumaş, bir masanın ya da bir sehpanın üstüne kurulur. Adayların ilk hatası, grubu bir bütün olarak görmeden tek tek nesnelere girişmektir. Önce grubun kâğıttaki toplam biçimine bak: en yüksek nokta neresi, en geniş yer neresi, grup yatay bir şerit mi, bir üçgen mi, dağınık bir küme mi? Zurbarán'ın rafında grup uzun, yatay bir şerittir; dört kabın tepeleri ortada yükselip kenarlarda alçalır. Bu toplam biçimi kâğıda hafif işaretlerle yerleştirmeden hiçbir nesneye başlama.

İkinci sık hata göreli büyüklüktür. Nesneleri tek tek çizen bir aday, çoğu zaman en ilgi çekici bulduğunu büyütür, sıkıcı bulduğunu küçültür; sonunda bir şişe sürahiden, bir elma tabaktan büyük olur. Kalemle ölçü al ve her nesneyi grubun bir birimine, örneğin en büyük kabın yüksekliğine göre karşılaştır. Zurbarán'ın kırmızı şişesinin, yanındaki beyaz testiden belirgin biçimde kısa olduğunu, ama boynunun ince ve uzun olduğu için ilk bakışta daha uzun sanılabileceğini fark etmek, bu ölçünün değerini gösterir.

Göz hizası da baştan belirlenmelidir. Masaya yukarıdan mı, karşıdan mı bakıyorsun? Göz hizan yüksekse masanın üst yüzeyi geniş görünür, tabaklar daha açık elipslerle çizilir; göz hizan masaya yakınsa masa ince bir şeride, tabaklar ince elipslere döner. Zurbarán'ın bakış noktası rafın biraz üstündedir: rafın üst yüzü ince bir şerit olarak görünür ve tabakların elipsleri oldukça basıktır.

Simetri ve elips hataları nasıl önlenir?

Simetri ekseni (axis of symmetry), bir şişe, testi ya da bardak gibi dönerek biçimlenmiş bir nesnenin ortasından geçen ve iki yanını birbirinin aynası yapan hayalî çizgidir. Sınavda en çok göze batan hatalardan biri, bir şişenin iki yanının birbirini tutmamasıdır: bir omuz daha yüksek, bir yan daha şişkin. Bunu önlemek için önce ekseni hafif bir dikey çizgiyle at, sonra her yükseklikte eksenden sağa ve sola eşit uzaklıkta birer işaret koyarak nesnenin iki yanını birlikte kur. Nesne hafifçe eğikse eksen de eğik olur; ama yine de iki yan ona göre eşittir.

Elips (ellipse), daire biçimli bir ağzın, dibin ya da tabağın bir açıdan bakıldığında aldığı yassı biçimdir. Sınavda en sık yapılan elips hataları üçtür. Birincisi, elipsin iki ucunu sivri çizmektir; elipsin uçları her zaman yuvarlaktır, göz bir köşe gördüğünde nesne düzleşir. İkincisi, bir nesnenin ağzı ile dibini aynı açıklıkta çizmektir; göz hizasından uzaklaştıkça elips açılır, bu yüzden göz hizasının altındaki bir bardağın dibi ağzından daha açık bir elipstir. Üçüncüsü, elipsin önünü ve arkasını farklı kalınlıkta, kopuk çizmektir; elipsin görünmeyen arkasını da hafifçe çizip bütün olarak kurmak, biçimi tutarlı kılar.

Zurbarán'ın kaplarında bu üç ilke açıkça görülür. Tabakların elipsleri yuvarlak uçludur; kadehin ağzı, çömleğin ağzı ve tabakların kenarları farklı yüksekliklerde durdukları için, aynı göz hizasından bakıldığında farklı açıklıkta elipsler oluşturur. Bu farkı kendi gözünle sınamak için bir bardağı masaya koyup başını yavaşça alçaltıp yükselt: ağzın elipsi göz hizasına yaklaştıkça incelir, uzaklaştıkça açılır. Kulpların ise iki yanda simetrik olarak, aynı yükseklikten çıkıp aynı yükseklikte gövdeye bağlandığına dikkat et.

Nesneler masaya nasıl oturtulur ve kâğıt nasıl ilerletilir?

Temas gölgesi (contact shadow), bir nesnenin masaya değdiği çizgide oluşan, en koyu ve en dar gölgedir. Bu gölge eksik kaldığında nesne masanın üstünde yüzer; adayların kâğıtlarında sık görülen «havada duran şişe» hatası budur. Nesnenin döktüğü gölgeyi çizmeden önce, masaya değdiği yerde ince ve koyu bir temas çizgisi kur; dökülen gölge bu çizgiden başlayıp ışığın tersi yönüne doğru açılır ve uzaklaştıkça yumuşar. Zurbarán'ın rafında her kabın altında bu koyu temas çizgisi, sonra sağa doğru uzanan daha yumuşak bir gölge vardır.

Kumaş, sınav natürmortlarının en çok zaman yiyen öğesidir. Adaylar küçük kırışıklıklara takılıp büyük kıvrımları kaybeder. Önce kumaşın asıldığı ya da serildiği noktaları, sonra iki üç büyük kıvrımı, yani kumaşın ana yönlerini kur; küçük kırışıklıklar en son ve seçerek eklenir. Kumaşın masa kenarından sarktığı yerde biçim değişir; yatay yüzeyde yumuşak dalgalar, düşey yüzeyde dik borular oluşur.

Eşit ilerleme (even progression), kâğıdın bütününü aynı anda, aşama aşama ilerletmektir: önce bütün nesnelerin yerleşimi, sonra hepsinin büyük ışık ve gölge kütleleri, sonra hepsinin ara tonları ve en son ayrıntılar. Bir nesneyi bitirip ötekine geçen aday, süre dolduğunda yarısı bitmiş, yarısı boş bir kâğıt teslim eder. Eşit ilerleyen bir kâğıt ise süre hangi noktada biterse bitsin bütün olarak okunur. Bunu sınamanın kolay bir yolu, kendine her yarım saatte bir şu soruyu sormaktır: süre şimdi bitse, bu kâğıt bir bütün olarak teslim edilebilir mi? Cevap hayırsa, en geride kalan nesneye dön ve onu ötekilerin aşamasına getirmeden yeni bir ayrıntıya başlama. Bu disiplin, özellikle son yarım saatte panikle küçük ayrıntılara dalma eğilimini de frenler.

Mat ve parlak yüzey nasıl ayrılır ve bu okuma tende nasıl karşılık bulur?

Yüzey niteliği (surface quality), bir nesnenin ışığı nasıl yansıttığına göre mat, yarı parlak ya da parlak görünmesidir. Zurbarán'ın rafında bu fark çok açıktır. Kırmızı toprak şişe ve beyaz testiler mattır: ışık yüzeylerine yumuşakça yayılır, gölgeye geçiş geniş ve yumuşaktır, parlak nokta ya hiç yoktur ya da çok yaygındır. Kalay tabaklar ve yaldızlı kadeh ise parlaktır: ışığı küçük, keskin, neredeyse beyaz noktalar hâlinde yansıtır, hemen yanlarında da çevrenin koyu yansımalarını taşır. Karakalemde bu fark iki araçla verilir: parlak yüzeyde keskin kenarlı, en açık değerde parlamalar ve onlara bitişik güçlü koyular; mat yüzeyde ise yumuşak kenarlı, geniş geçişler.

Bir sınavda renkli nesneleri karakaleme çevirmek de bir değer okumasıdır. Kırmızı toprak şişe, beyaz testilerden belirgin biçimde koyudur; bu yüzden aynı ışık altında bile şişenin ışık alan yüzü, testinin gölgesindeki bir yere yakın bir değerde durabilir. Adayların sık hatası, renkli bir nesneyi beyaz kâğıtta beyaz nesnelerle aynı açıklıkta bırakmaktır.

Bu iki okuma, yani yüzey niteliği ve yerel değer, bir yüzde de aynen işler. Deri tek bir yüzey değildir: alın, burun sırtı ve elmacık kemikleri çoğu zaman daha yağlı ve nemlidir ve ışığı tabağın kenarı gibi küçük, keskin parlamalarla yansıtabilir; yanaklar ve boyun ise daha mattır ve ışığı testi gibi yumuşakça dağıtır. Bu fark her tende vardır, ama değeri farklı okunur. Esmer, koyu bir tende parlamalar, çevrelerindeki koyu değerle güçlü bir karşıtlık kurar ve yüzün biçimini en çok onlar taşır; tıpkı koyu zeminin önündeki kalay tabağın parlaması gibi. Pembemsi, açık bir tende aynı parlamalar zaten açık olan yüzeyin içinde kaybolmaya yakındır; burada mat yanak ile parlak alın arasındaki fark, değerden çok kenarın keskinliğiyle verilir. Buğday tonlu bir tende ise iki okuma birlikte işler: parlamalar belirgin ama yumuşak, mat yüzeyler geniş ara tonlarla. Natürmortta mat toprağı ve parlak metali ayırmayı öğrenmek, bir portrede bu farkları görmenin en kısa yoludur.

Uygulama

Bu çalışmada evdeki bir masayı sınav sehpasına çeviriyorsun. Mutfaktan bir şişe, toprak bir saksı ya da kâse, çelik bir cezve ya da cam bir bardak, iki üç meyve ve bir örtü topla; hepsini pencerenin yanına ya da tek bir masa lambasının altına diz. Çizim için sınavda verilecek boyda bir yaprak, sert bir zemin, farklı sertlikte kalemler, yoğrulabilen bir silgi ve süreyi gösteren bir saat yeterli.

1. İlk iki dakika grubu çizmeden incele: toplam biçimi, en yüksek ve en geniş noktaları, göz hizanı ve nesnelerin birbirine göre büyüklüklerini belirle.
2. Grubun toplam biçimini kâğıda hafif işaretlerle yerleştir; en büyük nesnenin yüksekliğini birim alarak öbür nesnelerin büyüklüğünü kalemle ölç.
3. Her dönerek biçimlenmiş nesnenin simetri eksenini çiz, iki yanını eksene göre birlikte kur; bütün ağız, dip ve tabak elipslerini yuvarlak uçlu ve göz hizasına göre doğru açıklıkta, arkalarıyla birlikte çiz.
4. Her nesnenin masaya değdiği temas çizgisini koyulaştır, dökülen gölgeleri ışığın tersi yönünde kur; kumaşın önce büyük kıvrımlarını yerleştir.
5. Kâğıdın bütününü eşit ilerlet: önce bütün büyük ışık ve gölge kütleleri, sonra ara tonlar; mat yüzeylerde yumuşak geçişler, parlak yüzeylerde keskin parlamalar ve bitişik koyular kur.
6. Son on dakikada küçük ayrıntıları seçerek ekle, iki adım geri çekilip simetri ve elipsleri yeniden denetle ve kâğıtta konuyla ilgisi olmayan işaret kalmadığını kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Sınav natürmortunda en sık yapılan hatalar, grubu bir bütün olarak görmeden tek tek nesnelere girişmekten başlar. Göreli büyüklük kalemle ölçülür, göz hizası baştan belirlenir. Şişe ve testilerin iki yanı bir simetri eksenine göre birlikte kurulur; elipsler yuvarlak uçlu, göz hizasına göre doğru açıklıkta ve arkalarıyla birlikte çizilir. Nesneler masaya temas gölgesiyle oturtulur, kumaşın önce büyük kıvrımları kurulur ve kâğıdın bütünü eşit hızda ilerletilir. Mat ve parlak yüzeyler, kenarın keskinliği ve parlamaların değeriyle ayrılır; renkli nesneler de doğru değerlerine çevrilir. Zurbarán'ın rafındaki dört kap, bu ilkelerin hepsini tek bir sırada gösterir. Aynı yüzey okuması bir yüzde, yağlı alnın keskin parlaması ile mat yanağın yumuşak geçişi arasında da işler. Ödevde süreli bir natürmort deseni çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Süreli bir natürmort deseni çiz.

1. Uygulamada kurduğun gruba bir değişiklik ekle: nesnelerden birini yatır ya da örtüyü masanın kenarından sarkıt ve ışığı öbür yana al.
2. Sınavda karşılaşacağın süreyi esas al, bilmiyorsan bir buçuk saat ver; deseni bu sürede bitir ve yarım saatte bir kâğıdın o anki hâlini fotoğrafla.
3. Bitmiş desende her dönerek biçimlenmiş nesnenin eksenini ve elipslerini, kâğıdın üstüne koyduğun bir aydınger kâğıdında kırmızı kalemle denetle ve hataları işaretle.
4. İki ara fotoğraf ile bitmiş deseni yan yana koy ve kâğıdın eşit ilerleyip ilerlemediğini, hangi nesnenin geride kaldığını iki cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Gözlem: Nesnelerin birbirine göre büyüklüklerini ölçerek mi, tahminle mi kurdun?
• Kenar ve Ayrıntı: Elipslerin uçları yuvarlak mı, şişelerin iki yanı eksene göre eşit mi?
• Değer: Renkli nesneler doğru değerlerine çevrildi mi, mat ve parlak yüzeyler birbirinden ayrılıyor mu?
• Kompozisyon: Ara fotoğraflarda kâğıdın bütünü eşit ilerlemiş mi, yoksa bazı nesneler bitmiş, bazıları boş mu?

Kendini sına

1. Bir elipsin uçları nasıl çizilmelidir?

• A) Sivri.
• B) Yuvarlak.
• C) Düz kesik.
• D) Kalın ve koyu.

2. Göz hizasının altındaki bir bardağın dibi ağzına göre nasıl görünür?

• A) Aynı açıklıkta.
• B) Daha basık.
• C) Daha açık bir elips olarak.
• D) Tamamen düz bir çizgi olarak.

3. Temas gölgesi eksik kaldığında ne olur?

• A) Nesne daha parlak görünür.
• B) Nesne daha büyük görünür.
• C) Nesne şeffaf görünür.
• D) Nesne masanın üstünde yüzüyormuş gibi görünür.

4. Eşit ilerleme neden önemlidir?

• A) Süre hangi noktada biterse bitsin kâğıt bütün olarak okunsun diye.
• B) Çünkü jüri yalnızca bir nesneye bakar.
• C) Çünkü kâğıt daha temiz kalır.
• D) Çünkü elipsler kendiliğinden düzelir.

5. Parlak ve mat yüzey ayrımı bir yüzde nasıl karşılık bulur?

• A) Yüzde hiçbir yüzey farkı yoktur.
• B) Yağlı alın ve burun sırtı keskin parlamalar, mat yanaklar yumuşak geçişler gösterir; esmer bir tende parlamalar güçlü karşıtlıkla biçimi taşır.
• C) Bütün yüz aynı parlaklıktadır.
• D) Parlamalar yalnızca açık tende görülür.

Cevaplar

1. B — Göz bir köşe gördüğünde dönerek biçimlenmiş nesne düzleşir.
2. C — Göz hizasından uzaklaştıkça elips açılır, dip ağızdan daha aşağıda durur.
3. D — Dökülen gölge, masaya değen ince koyu çizgiden başlayıp açılır.
4. A — Bir nesneyi bitirip ötekine geçen aday yarısı boş bir kâğıt teslim edebilir.
5. B — Pembemsi açık bir tende bu fark değerden çok kenarın keskinliğiyle verilir.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: bir şişenin simetri ekseniyle kurulması; ağız ve dip elipslerinin göz hizasına göre farklı açıklıkta, arkalarıyla birlikte çizilmesi.
• Gerçek el çekimi: temas gölgesi ve dökülen gölge; kumaşın büyük kıvrımlarının küçüklerden önce kurulması; aynı kâğıdın eşit ilerleme ile ilerletilmesi.
• Özgün animasyon: mat bir toprak kap ile parlak bir metal tabağın karakalemde ayrılması; aynı ayrımın esmer, buğday tonlu ve pembemsi üç yüzde, yağlı alın ile mat yanak arasında gösterilmesi.

Sonraki derse köprü

Gözlemden çizilen bir natürmort, önündeki nesneleri doğru görmeyi ister. Bazı sınavlar ise karşına hiçbir nesne koymaz; yalnızca bir konu verir ve o konuyu hafızandan ve hayal gücünden bir kompozisyona dönüştürmeni bekler. Burada ilk dakikalarda verilecek kararlar başkadır: konuyu nasıl yorumlayacağın, hangi anı seçeceğin ve neyi kâğıda koymayacağın. Sonraki derste hafızadan ve hayalden kompozisyona ve konu verilip süre başladığında ne yapılacağına bakıyoruz.