Desen sınavı: Figür ve canlı model

Öğrenme hedefi

Modelden çizim yapılan bir sınavda, model yerini aldıktan sonraki ilk on dakikayı bir plana göre kullanabileceksin. Önce çizmeden bakarak pozun yükünü hangi ayağın taşıdığını, omuz ve kalça eğimlerini ve figürün genel hareketini okuyabilecek; figürü kâğıda doğru büyüklükte ve dengede yerleştirmek için üst ve alt sınırları işaretleyebileceksin. Kalemle ölçü alarak baş birimi, dikey ve yatay hizalar ve negatif boşluklarla oranları denetleyebilecek; ilk dakikalarda ayrıntıya değil büyük kütlelere yatırım yapmanın neden kâğıdın geri kalanını taşıdığını açıklayabileceksin. Sınav kurallarının, örneğin tek kâğıt verilmesinin ya da kâğıda konuyla ilgisiz işaret konmamasının çalışma biçimini nasıl etkilediğini bilecek; ayrıca salonun ışığına ve modelin tenine göre ilk gölge kütlesini hangi değerle koyacağına karar verebileceksin.

Kanca

Sınavda model karşısında ilk 10 dakika nasıl kullanılır?

Kâğıdın neredeyse tamamını dolduran, oturan genç bir kadın. Başını omzunun üstünden yana çevirmiş, aşağıya bakıyor; bir eli göğsünde, öbür kolu kucağının üstünden uzanmış. Geniş eteği dizlerinden aşağı, kâğıdın alt kenarına kadar uzun, dik kıvrımlarla dökülüyor. Yüz ve eller kırmızı tebeşirle, kumaşın derin kıvrımları siyahla, ışığın değdiği yerler birkaç beyaz dokunuşla verilmiş. Baş kâğıdın üst kenarına yakın, eteğin ucu alt kenarda; figür kâğıtta ne sıkışmış ne de kaybolmuş. Bu yerleşim, çizimin ilk dakikalarında, tek bir ayrıntı bile çizilmeden önce verilmiş bir kararın sonucudur. Bir sınav salonunda, saat işlerken, o kararı nasıl verirsin?

Bağlam

Metropolitan Sanat Müzesi'nin Robert Lehman Koleksiyonu'ndaki bu çizim, Antoine Watteau'nun 1716–1717 yıllarına tarihlenen Oturan Kadınıdır; müze kaydına göre siyah, kırmızı ve beyaz tebeşirle yapılmıştır ve yaklaşık 24 × 13,8 santimetredir. Watteau, kaynaklara göre figürlerini çoğu zaman canlı modellerden hızlı çalışmalarla toplar, bu çalışmaları sonradan resimlerinde kullanırdı; üç renk tebeşirle yapılan bu tür çizimler onun en bilinen çalışma biçimlerinden biridir. Bu küçük kâğıt, sınırlı bir süre içinde bir figürün hareketini, oranlarını ve kumaşın ağırlığını yakalamanın bir örneğidir.

Önceki derste jürinin neye baktığını gördük: kâğıda yerleştirme, oran, değer, çizgi ve gözlem. Bu derste bu ölçütlerin, canlı modelli bir sınavın ilk on dakikasında nasıl kurulduğuna bakıyoruz. Canlı modelin kullanılıp kullanılmadığı, modelin giyinik olup olmadığı ve sınavın süresi okuldan okula değişir; hedef okulunun kılavuzunu mutlaka oku.

Ana anlatım

Sınav salonunun kuralları çalışma biçimini nasıl değiştirir?

Bir sınav salonu, evdeki çalışma masandan birkaç önemli yönden farklıdır. İstanbul'daki MSGSÜ'nün güzel sanatlar fakültesi için 2024'te yayımladığı kılavuz örneğin, sınav kâğıtlarının üniversite tarafından sağlandığını ve her adaya yalnızca tek bir kâğıt verildiğini, ikinci bir kâğıdın kesinlikle verilmediğini yazar. Aynı kılavuz, sınav kâğıdında soruda istenen konuyla ilgisi olmayan her türlü yazı, rakam, anlamlı işaret ya da çizimin kâğıdı geçersiz kılacağını, soruların okunmasından sonraki altmış dakika içinde hiçbir adayın salondan çıkamayacağını da belirtir.

Bu kuralların çizim için doğrudan sonuçları vardır. Tek kâğıt, baştan başlama şansının olmadığı anlamına gelir: kâğıdın üst köşesine sıkıştırdığın bir figürü silip yeniden yerleştirmek, kâğıdı kirletir ve zaman kaybettirir. Bu yüzden ilk çizgileri hafif, kolay silinebilir bir baskıyla atmak ve yerleştirme kesinleşmeden koyu çizgiye geçmemek gerekir. İlgisiz işaret yasağı ise, evde alışkanlık hâline getirdiğin bazı yardımcıları sınavda kullanamayabileceğin anlamına gelir: ölçüleri kâğıdın kenarına rakamla not etmek ya da figürün yanına kontrol işaretleri koymak, kılavuzun kapsamına girebilir. Ölçüleri kafanda ya da çizginin kendisinde, örneğin figürün içine düşen hafif bir yardımcı çizgiyle tut ve sonunda bu çizgileri desenin parçası olacak biçimde yumuşat.

Uzun süreli sınavlarda modelin arada dinlenmesi ve aynı poza yeniden oturması gerekebilir; dönüşte poz birkaç santimetre kayabilir. Bu da ilk dakikalarda pozun izini sağlam kurmanın bir başka nedenidir: ağırlığın hangi ayakta olduğunu, başın eğimini ve kolların yerini erken ve açık bir biçimde kâğıda koyarsan, model döndüğünde onu bu ize göre düzeltebilirsin.

İlk on dakika nasıl bölünür?

İlk iki dakikayı çizmeden geçir. Bu, en zor ama en verimli iki dakikadır. Modelin etrafında gözünü gezdir ve şu sorulara cevap ara: ağırlığın çoğunu hangi ayak taşıyor? Ağırlık ayağı (weight-bearing leg), ayakta duran bir figürde bedenin yükünü taşıyan bacaktır; o yandaki kalça yukarı kalkar, omuz ise çoğu zaman aşağı iner. Oturan bir figürde ise yük kalçalara ve oturulan yüzeye dağılır; o zaman gövdenin hangi yöne eğildiğine ve başın gövdeye göre nereye döndüğüne bak. Watteau'nun kadınında başın omuz çizgisinin üstünden yana döndüğünü, gövdenin ise hafifçe öne eğildiğini fark etmek, çizimin bütün hareketini belirler.

Sonraki üç dakikada figürü kâğıda yerleştir. Başın üst ucunu ve figürün en alt noktasını, örneğin ayakları ya da eteğin ucunu, kâğıtta iki hafif yatay işaretle belirle; figürün en geniş noktasının sağ ve sol sınırlarını da işaretle. Kâğıdın kenarlarına nefes alacak bir pay bırak, ama figürü küçültüp ortada yüzen bir lekeye çevirme. Çekül çizgisi (plumb line), boyun çukurundan ya da yük taşıyan ayağın topuğundan aşağı inen hayalî dikey çizgidir; bir figürün dengede görünüp görünmediğini bu çizgiyle denetlersin. Ayakta duran bir modelde boyun çukurundan inen çekül çoğu zaman ağırlık ayağının yakınına düşer; bu ilişki kâğıtta bozulursa figür devriliyor gibi görünür.

Son beş dakikada hareketi ve büyük biçimleri kur. Başın yumurta biçimini, omuz ve kalça eğimlerini gösteren iki eğik çizgiyi, gövdenin eğilişini ve kolların, bacakların yönünü birkaç uzun, hafif çizgiyle at. Bu aşamada tek bir parmak, tek bir göz ya da bir kumaş kıvrımı çizme. On dakikanın sonunda kâğıtta ayrıntısız ama doğru büyüklükte, doğru yerde ve doğru hareketle duran bir figür iskeleti olmalı.

Ölçü nasıl alınır ve nasıl denetlenir?

Ölçü almanın en sade aracı elindeki kalemdir. Kolunu tam uzat, dirseğini kilitle, bir gözünü kapat ve kalemin ucunu modelin bir noktasına, başparmağını öbür noktasına getir. Kolun her ölçümde aynı uzunlukta kalması, ölçülerin birbirine göre doğru olmasını sağlar. Baş birimi (head unit), başın tepesinden çene ucuna kadar olan yüksekliğin, figürün öbür ölçülerini karşılaştırmak için birim olarak kullanılmasıdır. Ayakta duran bir yetişkin figür çoğu zaman yedi ile sekiz baş arasında ölçülür; ama bu bir ortalamadır, kural değildir. Önemli olan, karşındaki modelin kendi ölçüsüdür: bacakları uzun, gövdesi kısa ya da başı görece büyük bir modeli ortalama orana uydurmak, gözlemi değil ezberi gösterir.

Ölçünün yanında hizalar da çok şey söyler. Kalemi dik ya da yatay tutarak modelde hangi noktaların aynı dikey ya da yatay çizgi üzerinde durduğuna bak: sağ dirsek ile sol kalça aynı yükseklikte mi, burun ucu yük taşıyan ayağın tam üstünde mi? Bu hizaları kâğıtta da kur. Negatif boşluk (negative space), figürün parçaları arasında ya da figür ile çevresi arasında kalan boş alanlardır; örneğin bir kolun gövdeyle oluşturduğu üçgen boşluk. Göz, bildiği bir kolun biçimini çarpıtabilir, ama bu boşluğun biçimine dair bir ön yargısı yoktur; o yüzden negatif boşluğu doğru çizmek, kolu da doğru çizdirir.

Ölçü almak sınav boyunca sürer, yalnızca başta yapılmaz. Her yeni aşamaya geçmeden, örneğin gölgelere başlamadan önce, birkaç ana ölçüyü yeniden denetle. Hatalı bir oranı erken fark etmek, kâğıdı kirletmeden düzeltmenin tek yoludur. Denetimi kolaylaştırmak için ara ara iki adım geri çekil ve kâğıdı modelle aynı anda görebileceğin bir yerden bak; yakından bakıldığında doğru görünen bir kol, bütünün içinde kısa ya da uzun kalabilir. Gözünü kısarak bakmak da ayrıntıları siler ve yalnızca büyük biçimleri bırakır; bu, oran hatalarını daha görünür kılar.

İlk gölge kütlesi hangi değerle konur?

On dakikanın sonunda, büyük ışık ve gölge kütlelerine geçmeye hazırsın. Büyük kütle (big shape), bir figürde ışık ve gölgenin oluşturduğu, ayrıntılardan önce kurulan geniş alanlardır. Önce ışığın nereden geldiğine bak. Sınav salonlarının ışığı her zaman ideal değildir; yüksek pencerelerden gelen bir gün ışığı belirgin gölgeler verirken, tavandan gelen yaygın bir ışık biçimleri düzleştirebilir ve gölgeleri zayıflatabilir. Bu durumda gölge kütlesini, yüzeyin ışığa dönmediği yerlere, yani gözlerin çukurlarına, burnun altına, çenenin altına ve gövdenin yanlarına bakarak bulursun.

Bu ilk tonun koyuluğunu belirleyen iki şey vardır: ışığın gücü ve modelin kendi teni. Önce kâğıdın beyazını bir ölçek olarak düşün ve kendine sor: modelin en aydınlık yüzeyi, örneğin alın ya da omuz, kâğıdın beyazıyla aynı mı, ondan bir adım mı, iki adım mı koyu? Pembeye çalan, çok açık bir tende bu yüzey çoğu zaman beyaza yakındır ve ilk gölge tonu, orta griden koyu olmak zorunda değildir. Esmer bir modelin karşısında durum değişir: en aydınlık yüzey bile kâğıttan belirgin biçimde koyudur, bu yüzden teni önce kâğıdın üstüne yayılan soluk bir zeminle kurup gölgeyi bu zeminin bir iki adım altına indirmek gerekir. Buğday renkli bir tende iki değer arasındaki mesafe, ışık güçlendikçe açılır, yaygınlaştıkça kapanır.

Esmer bir modelde biçimin asıl taşıyıcısı çoğu zaman gölge sınırı değil, parlamalardır. Tavandan gelen yaygın bir ışık, alnın, elmacık kemiklerinin ve burun sırtının üst yüzlerinde küçük, parlak yansımalar bırakır; gölgenin içinde de çevredeki açık yüzeylerden geri dönen serin bir yansıma görülür. İlk ton konurken bu noktaları boş bırakmak, sonradan silgiyle açmaktan daha temiz bir sonuç verir. Pembemsi, soluk bir yüzde tersine, yaygın ışık yüzü düzleştirir ve biçimi okumak için gölgenin en koyu çekirdeğini, yani ışık ile gölgenin birleştiği yerdeki koyu bandı, aramak gerekir.

Her durumda kural aynıdır: ilk gölge kütlesini tek ve düz bir tonla koy, ayrıntıyı ve geçişleri sonraya bırak. Watteau'nun kadınında da kumaşın derin kıvrımları ve gölgeler önce birkaç güçlü siyah tebeşir darbesiyle, yüz ve eller ise kırmızı tebeşirle konmuş; beyaz yalnızca en sonda, ışığın en çok değdiği birkaç yere eklenmiştir.

Uygulama

Bu çalışmada bir arkadaşını ya da bir aile üyeni model alarak, ilk on dakikayı bir saatle bölüp sınav koşullarında bir figür deseni yapacaksın. 35 × 50 santimetre ya da ona yakın tek bir kâğıt, bir altlık, birkaç yumuşaklıkta kurşun kalem ya da karakalem, bir hamur silgi ve bir saat yeterli; modelin oturabileceği bir sandalye ve tek bir yandan gelen bir ışık hazırla.

1. Modelini ya ayakta, ağırlığı tek ayağa vermiş olarak ya da bir sandalyede hafifçe yana dönmüş olarak yerleştir; saati başlat ve ilk iki dakika hiç çizmeden pozu incele.
2. İkinci dakikadan beşinciye kadar başın üst ucunu, figürün en alt noktasını ve en geniş yerinin sınırlarını hafif işaretlerle kâğıda koy; çekül çizgisiyle dengeyi denetle.
3. Beşinci dakikadan onuncuya kadar baş, omuz ve kalça eğimleri, gövdenin yönü, kollar ve bacaklar için birkaç uzun, hafif çizgi at; ayrıntıya girme.
4. Onuncu dakikada dur ve kalemle üç ölçü al: baş birimiyle toplam boy, bir dikey hiza ve bir negatif boşluk; gerekirse düzelt.
5. Işığın yönünü belirle ve ilk gölge kütlesini modelin tenine uygun tek bir düz tonla koy; parlak noktaları boş bırak.
6. Kalan süreyi büyük kütlelerden ayrıntıya doğru kullan ve sonunda kâğıtta konuyla ilgisi olmayan bir işaret kalmadığını kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Sınavda model karşısında ilk on dakika, kâğıdın geri kalanını taşıyacak kararlara ayrılır. İlk iki dakika çizmeden bakılır: ağırlığın hangi ayakta olduğu, omuz ve kalça eğimleri, başın dönüşü okunur. Sonraki dakikalarda figür kâğıda doğru büyüklükte ve dengede yerleştirilir, çekül çizgisiyle denge denetlenir, ardından hareket ve büyük biçimler hafif çizgilerle kurulur. Kalemle alınan ölçüler, baş birimi, hizalar ve negatif boşluklar oranları denetler; ama ölçüt, ortalama oran değil karşındaki modeldir. Tek kâğıt ve ilgisiz işaret yasağı gibi kurallar, hafif ve temiz çalışmayı zorunlu kılar. Watteau'nun oturan kadını, bir figürün kâğıda ilk dakikalardaki doğru bir kararla nasıl yerleştiğini gösterir. İlk gölge kütlesi ise modelin tenine ve salonun ışığına göre seçilen tek bir tonla konur. Ödevde süreli bir figür deseni çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Süreli bir figür deseni çiz.

1. Bir modelden, hedef okulunun kılavuzunda yazan süreye, yoksa doksan dakikaya bağlı kalarak tek bir kâğıtta bir figür deseni yap; saati baştan sona görünür bir yerde tut.
2. İlk on dakikanın sonunda kâğıdın bir fotoğrafını çek; bu fotoğraf, yerleştirme ve hareket kararlarını ayrıntılar başlamadan önce gösterecek.
3. Sınav bittiğinde ikinci bir fotoğraf çek ve iki fotoğrafı yan yana koyarak, ilk on dakikada verdiğin kararlardan hangilerinin sonuna kadar taşındığını, hangilerinin değiştiğini yaz.
4. Önceki derste kurduğun jüri ölçütleri çizelgesiyle bitmiş deseni puanla ve en düşük puanlı ölçüt için bir sonraki denemede uygulayacağın tek bir değişikliği belirle.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: On dakikanın sonunda figür kâğıtta doğru büyüklükte, kenarlara nefes payı bırakarak yerleşmiş miydi?
• Gözlem: Modelin kendi oranlarını ortalama bir orana uydurmadan, ölçerek çizdin mi?
• Değer: İlk gölge kütlesini modelin tenine uygun tek bir tonla koyup parlak noktaları korudun mu?
• Kenar ve Ayrıntı: İlk çizgiler hafif kaldı mı ve sonunda kâğıtta konuyla ilgisiz bir işaret kalmadı mı?

Kendini sına

1. Sınavda model yerini aldıktan sonraki ilk iki dakika nasıl kullanılmalıdır?

• A) Yüzün ayrıntılarını çizerek.
• B) Hiç çizmeden pozu inceleyerek; ağırlık ayağını, eğimleri ve başın dönüşünü okuyarak.
• C) Arka planı tonlayarak.
• D) Kâğıdın kenarına ölçüleri yazarak.

2. MSGSÜ'nün 2024 kılavuzuna göre sınav kâğıdıyla ilgili kural nedir?

• A) Her adaya yalnızca tek bir kâğıt verilir ve konuyla ilgisiz yazı, rakam ya da işaret kâğıdı geçersiz kılar.
• B) Adaylar istediği kadar kâğıt alabilir.
• C) Kâğıdı adaylar kendileri getirir.
• D) Ölçüler kâğıdın kenarına yazılmalıdır.

3. Çekül çizgisi ne işe yarar?

• A) Kâğıdı ortadan ikiye bölmeye.
• B) Gölgeleri tonlamaya.
• C) Figürün dengede görünüp görünmediğini denetlemeye.
• D) Saçı çizmeye.

4. Negatif boşluğu çizmek neden oranlara yardımcı olur?

• A) Çünkü negatif boşluk her zaman üçgendir.
• B) Çünkü negatif boşluk renklidir.
• C) Çünkü jüri yalnızca boşluklara bakar.
• D) Çünkü göz bildiği bir kolun biçimini çarpıtabilir, ama boşluğun biçimine dair ön yargısı yoktur.

5. Koyu tenli bir modelde ilk gölge kütlesi konurken neye dikkat edilmelidir?

• A) Bütün yüzü tek bir siyahla kapatmaya.
• B) Biçimi taşıyan parlak noktaları ve yansıyan ışığı boş bırakmaya.
• C) Gölgeyi hiç koymamaya.
• D) Teni kâğıdın beyazında bırakmaya.

Cevaplar

1. B — Watteau'nun kadınında başın omuz çizgisinin üstünden yana dönüşü bütün hareketi belirler.
2. A — Tek kâğıt baştan başlama şansı vermez; ilk çizgiler bu yüzden hafif atılır.
3. C — Boyun çukurundan inen çekül çoğu zaman ağırlık ayağının yakınına düşer.
4. D — Bir kolun gövdeyle oluşturduğu üçgen boşluğu doğru çizmek, kolu da doğru çizdirir.
5. B — Tavandan yaygın bir ışıkta bu parlamalar alnın ve elmacık kemiklerinin üstünde belirginleşir.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: bir saatle bölünmüş ilk on dakika; iki dakika bakış, üç dakika yerleştirme, beş dakika hareket ve büyük biçimler.
• Gerçek el çekimi: kalemle ölçü alma; baş birimi, dikey hiza ve bir kolun gövdeyle oluşturduğu negatif boşluk.
• Özgün animasyon: üç ayrı modelde, pembemsi soluk bir yüzden buğday renkli ve esmer yüzlere, yan pencere ışığında ve tavandan yaygın ışıkta ilk gölge kütlesinin değeri; koyu tende parlak noktaların boş bırakılması.

Sonraki derse köprü

Canlı modelin yerine bir masaya dizilmiş nesneler konduğunda sınavın kuralları değişmez, ama tuzaklar değişir. Bir şişenin simetrisi, bir tabağın elipsi, bir kumaşın kıvrımı ve nesnelerin birbirine göre büyüklükleri, adayların en sık yanıldığı yerlerdir. Sonraki derste natürmort desen sınavına ve bu sınavda en sık yapılan hatalara bakıyoruz.