Dışavurumculuk, Fovizm ve Dada

Öğrenme hedefi

1905 ile 1920'lerin başı arasında rengi ve biçimi duygunun hizmetine sokan akımların, Birinci Dünya Savaşı'nın yıkımıyla nasıl dönüştüğünü açıklayabileceksin. Fovizmin rengi özgürleştirmesini Almanya'daki Dışavurumcu grupların iç dünyayı dışa vuran resmiyle karşılaştırabilecek; Köprü grubunun ve Mavi Süvari çevresinin farklı amaçlarını anlatabilecek; savaşın sanatçıların hayatını ve resimlerini nasıl değiştirdiğini örneklerle gösterebilecek; Dada'nın sanatın bütün kurallarıyla neden alay ettiğini tanıyabilecek ve Nazi rejiminin 1937'de bu sanatı nasıl «yozlaşmış» diye damgaladığını, bu damganın ırkçı dayanaklarıyla birlikte tartışabileceksin.

Kanca

Savaş sanatı nasıl değiştirdi?

1913'te Münih yakınlarında çalışan genç bir Alman ressam, yanan bir ormanda kaçışan geyikleri, atları, domuzları ve kuşları gösteren büyük bir tuval boyadı. Ağaçlar kırılıyor, ışık kırmızı ve sarı mızraklar gibi sahneyi kesiyor, hayvanlar korku içinde bir o yana bir bu yana savruluyordu. Bir yıl sonra savaş başladı. Ressam cepheye gitti ve oradan karısına yazdığı bir mektupta, bu resmin sanki savaşın bir önsezisi gibi olduğunu, korkunç ve sarsıcı olduğunu yazdı. İki yıl sonra kendisi de savaşta öldü. Bazı sanatçılar savaşı önceden hissetti, bazıları onu cephede yaşadı, bazıları da onun ardından sanatın kendisine inancını yitirdi. Savaş, resmi nasıl değiştirdi?

Bağlam

İsviçre'deki Basel Sanat Müzesi'nde, 195 × 268 santimetrelik bir tuval durur: Franz Marc'ın 1913 tarihli Hayvanların Kaderi. Marc resmin arkasına «bütün varlık alev alev bir acıdır» diye yazmıştı; resme başlangıçta verdiği ad «Ağaçlar halkalarını, hayvanlar damarlarını gösterdi» idi. Bugünkü adı, dostu ressam Paul Klee'nin önerisiyle verildi. Resimde, merkezde başını geriye atmış mavi bir geyik, solda kırmızı ve kahverengi bir domuz sürüsü, sağda yeşil atlar ve bütün sahneyi çapraz kesen devrilen ağaçlar ve ışık hüzmeleri vardır. Hayvanlar gerçekçi değil, keyfi renklerle ve kırılmış, Kübizmden ve Fütürizmden etkilenmiş düzlemlerle boyanmıştır.

Marc 1916'da Verdun Muharebesi sırasında, bir keşif görevinde bir mermi parçasıyla öldü. Aynı yıl, resmin sergilendiği bir depoda çıkan yangın tuvalin sağ tarafının üçte birini yaktı. Klee, eski fotoğraflara bakarak yanan bölümü yeniden boyadı; ama bu bölümü bilerek Marc'ın parlak renkleriyle değil, soluk bir kahverengiyle doldurdu. Bugün resme bakan biri, bir yanda Marc'ın yangınlı renklerini, öbür yanda bir dostun kaybı ve bir savaşın izi gibi duran sessiz bir yarayı birlikte görür. Bu tuval, bir resmin savaşı hem önceden hissedebileceğini hem de onun yıkımını kendi yüzeyinde taşıyabileceğini gösterir.

Ana anlatım

Renk nasıl özgürleşti?

1905 sonbaharında Paris'teki Sonbahar Salonu'nda Matisse ve arkadaşlarının saf, parlak, doğadan bağımsız renkleri eleştirmenleri öfkelendirdi. Matisse ve Fovizm dersinde incelediğin gibi, Louis Vauxcelles bu ressamları «vahşi hayvanlar» diye adlandırdı ve Fovizm adı buradan doğdu. Fovlar için renk bir nesnenin gerçek rengini değil, bir sıcaklığı, bir ışığı ve bir duyguyu taşıyordu; bir yüz yeşil, bir ağaç kırmızı, bir gökyüzü sarı olabilirdi. Fovizm kısa ömürlü bir grup hareketiydi; birkaç yıl içinde ressamlarının çoğu başka yollara saptı. Ama rengi betimlemenin zincirinden kurtarması, Avrupa'nın başka köşelerindeki ressamları derinden etkiledi.

Aynı yıl, 1905'te, Almanya'nın Dresden kentinde dört mimarlık öğrencisi, Ernst Ludwig Kirchner, Fritz Bleyl, Erich Heckel ve Karl Schmidt-Rottluff, bir sanatçı topluluğu kurdu. Köprü grubu (Die Brücke), 1905'te Dresden'de kurulan, keskin konturlu, sert ve keyfi renkli, kaba biçimli resimleri ve güçlü ağaç baskılarıyla kentin kaygısını, bedenin doğallığını ve akademik kurallara başkaldırıyı dile getiren Alman Dışavurumcu topluluğudur. Adı, geçmiş ile gelecek arasında bir köprü olma isteğinden geliyordu. Köprü ressamları çıplak modellerle göllerin kıyısında çalıştı, Berlin'in kalabalık sokaklarını sivri, gergin figürlerle boyadı. Kaynaklara göre Kirchner, Dresden'deki etnografya müzesinde Pasifik'teki Palau adalarından getirilmiş oymalı ev kirişlerini inceledi; Gauguin'le başlayan ilkelcilik tartışması, Avrupa dışı nesnelerin bağlamından koparılarak kullanılması sorusu, bu grubun hikâyesinde de sürer.

Mavi Süvari neyi arıyordu?

Mavi Süvari (Der Blaue Reiter), 1911'de Münih'te Wassily Kandinsky ve Franz Marc'ın çevresinde toplanan, rengi ve biçimi ruhsal bir anlamın taşıyıcısı olarak gören ve 1912'de aynı adlı bir yıllık yayımlayan ressamlar çevresidir. Köprü grubu kentin sinirli hayatına yönelirken, Mavi Süvari ressamları doğaya, hayvanlara, müziğe ve renklerin iç yankısına yöneldi. Marc için mavi erkeksi ve ruhsal, sarı dişil ve yumuşak, kırmızı ise ağır ve maddeseldi; hayvanları insan uygarlığının bozmadığı bir saflığın simgesi olarak görüyordu. Kandinsky ise 1911'de yayımladığı Sanatta Manevi Olan Üzerine adlı kitabında renkleri müzik sesleri gibi düşündü ve kısa süre sonra tanınabilir konuları tamamen bırakarak soyut resmin öncülerinden biri oldu. Soyutlama nedir dersinde onun bu yolunu görmüştün.

Çevrenin içinde başka ressamlar da vardı. Gabriele Münter, Kandinsky'nin yıllarca yol arkadaşı olan ve güçlü konturlu, düz renkli manzaralarıyla kendi yolunu çizen bir ressamdı; savaş yıllarında ve Nazi döneminde çevresinin birçok eserini evinde saklayarak korudu. August Macke, parlak renklerle kent parklarını, vitrinleri ve Tunus yolculuğunun ışığını boyadı. Savaş başladığında Macke ve Marc askere alındı. Macke, Eylül 1914'te, savaşın ilk haftalarında, yirmi yedi yaşında öldü. Marc'ın Verdun'daki ölümüyle birlikte Mavi Süvari'nin en umut verici iki sesi savaşta sustu.

Savaş sanatçıları nasıl değiştirdi?

Birinci Dünya Savaşı, sanatçıların bir kuşağını cepheye gönderdi ve onları ölümle, sakatlıkla ve siperlerin anlatılamaz korkusuyla yüz yüze getirdi. Kirchner askere alındıktan kısa süre sonra ruhsal bir çöküş yaşadı; 1915'te yaptığı bir otoportrede kendini üniforma içinde, sağ eli kesilmiş olarak gösterdi, oysa gerçekte eli yaralanmamıştı. Bu kesik el, resim yapamama korkusunun ve savaşın bir sanatçıya yaptığının imgesiydi.

Bazı sanatçılar savaşın etkisini daha dolaysız gösterdi. Alman sanatçı Käthe Kollwitz, oğlu Peter'i savaşın ilk aylarında, Ekim 1914'te kaybetti. Bütünlüklü bir seri dersinde tanıdığın Kollwitz, yıllar boyunca yas tutan anneleri, açlık çeken çocukları ve savaşın sivillere yaşattıklarını gösteren baskılar ve heykeller yaptı; oğlunun gömüldüğü Belçika'daki mezarlığa kendisini ve eşini diz çökmüş, yas tutan anne ve baba olarak gösteren iki taş heykel koydu. Savaştan dönen başka ressamlar da, örneğin Otto Dix ve George Grosz, yaralı askerleri, yüzleri parçalanmış gazileri, savaş vurguncularını ve sokakta dilenen sakatları sert, keskin ve karikatürü andıran bir gerçekçilikle gösterdi. Savaş, Dışavurumculuğun iç çığlığını bir toplum eleştirisine dönüştürdü.

Dada (Dada), Birinci Dünya Savaşı sırasında ortaya çıkan, savaşı doğuran akla, milliyetçiliğe ve burjuva kültürüne duyulan öfkeyle sanatın bütün kurallarını, güzellik ölçütlerini ve anlamı alaya alan, rastlantıyı, saçmayı, gösteriyi ve hazır malzemeleri kullanan uluslararası sanat hareketidir. Dada, 5 Şubat 1916'da tarafsız İsviçre'nin Zürih kentinde, Alman yazar Hugo Ball ile şair ve sahne sanatçısı Emmy Hennings'in açtığı Cabaret Voltaire adlı küçük bir sahnede doğdu. Savaştan kaçan genç sanatçılar burada anlamsız seslerden oluşan şiirler okudu, maskelerle dans etti, aynı anda birkaç dilde bağırarak şiir söyledi. Adın kendisi de, kaynaklara göre, bir sözlükten rastgele seçilmiş bir kelimeydi. Dada, kısa sürede Berlin'e, Paris'e, Köln'e ve New York'a yayıldı. Postmodernizm ve çağdaş sanat dersinde tanıdığın Duchamp'ın hazır nesnesi de bu ortamın içinde doğdu.

Fotomontaj (photomontage), gazetelerden, dergilerden ve fotoğraflardan kesilmiş görüntü parçalarının yeni ve çoğu zaman eleştirel ya da alaycı bir anlam oluşturacak biçimde bir araya getirilmesidir. Berlin'deki Dada sanatçıları bu tekniği siyasi bir silaha dönüştürdü. Hannah Höch, 1919–1920'de yaptığı büyük bir fotomontajda, Weimar Almanyası'nın politikacılarını, askerlerini, makinelerini ve kalabalıklarını, dönemin «yeni kadın»larının imgeleriyle kesip birleştirdi. Höch, Berlin Dada çevresindeki az sayıdaki kadından biriydi ve erkek meslektaşlarının onu çoğu zaman ciddiye almadığını sonradan anlattı.

Nazi rejimi bu sanata neden saldırdı?

Yozlaşmış Sanat sergisi (Entartete Kunst), Nazi rejiminin 1937'de Münih'te açtığı, Alman müzelerinden el konulan modern eserleri, bu sanatın akıl hastalığının, ahlaki çöküşün ve rejimin ırkçı ideolojisine göre «aşağı ırkların» etkisinin ürünü olduğunu iddia eden aşağılayıcı yazılarla, bilerek dağınık ve alaycı biçimde sergilediği propaganda sergisidir. Sergi 19 Temmuz 1937'de açıldı ve birkaç ay içinde iki milyonu aşkın ziyaretçi çekti. Duvarlarda Kirchner'in, Marc'ın, Kandinsky'nin, Dix'in, Kollwitz'in ve daha pek çok sanatçının eserleri, eğri asılmış, yanlarına alay eden sloganlar yazılmış hâlde duruyordu.

Bu saldırının arkasındaki düşünce, Dışavurumcuların renkleri ve biçimleri serbestçe kullanmasını ve Afrika ve Okyanusya sanatından yararlanmasını, rejimin ırk ve «sağlıklı beden» anlayışına karşı bir tehdit olarak görmesiydi. Yahudi sanatçılar ve rejime karşı çıkanlar özellikle hedef alındı. Ama tablo basit değildi: Dışavurumcu ressam Emil Nolde Nazi partisinin üyesiydi ve rejime bağlılığını dile getirmişti; buna rağmen yüzlerce eserine el konuldu ve resim yapması yasaklandı. Kirchner, eserlerinin toplatılmasından ve derin bir bunalımdan sonra, 1938'de İsviçre'de kendi hayatına son verdi. El konulan eserlerin bir kısmı yurt dışında satıldı, bir kısmı yok edildi. Yozlaşmış Sanat sergisi, bir rejimin renkleri, bedenleri ve yüzleri nasıl bir ideolojinin düşmanı ilan edebileceğini gösteren karanlık bir örnektir.

Uygulama

Bu iki çalışma, duyguyu renk ve biçimle dışa vurmanın ve gerçek dünyadan alınmış parçaları yan yana getirerek bir eleştiri kurmanın ne kadar farklı iki yol olduğunu deneyerek ayırt etmene yardım edecek.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Savaş sanatı nasıl değiştirdi? Fovlar ve Dışavurumcular rengi ve biçimi betimlemenin zincirinden kurtardı; Köprü grubu kentin kaygısını, Mavi Süvari ruhsal bir anlamı aradı. Franz Marc'ın Hayvanların Kaderi savaşı adeta önceden sezdi; Marc ve Macke cephede öldü, tuvalin yanan bölümünü ise Klee soluk bir kahverengiyle onardı. Savaş Kirchner'e kesik bir el, Kollwitz'e yas tutan anneler, Dix'e ve Grosz'a yaralı gaziler bıraktı; Zürih'teki Cabaret Voltaire'de doğan Dada ise sanatın bütün kurallarıyla alay ederek, Höch'ün fotomontajları gibi yeni eleştiri araçları kurdu. 1937'de Nazi rejimi bu sanatı «yozlaşmış» diye damgalayarak, renklerin ve bedenlerin bir ideolojinin hedefi olabileceğini gösterdi. Ödevde bu akımlardan birine ait bir eseri seçip, duyguyu renk, çizgi ya da montajla nasıl kurduğunu kısa ve kanıta dayalı bir çözümlemeyle göstereceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bu dönemden bir eser seç ve 5 cümlelik biçimsel analiz yaz.

1. 1905 ile 1925 arasında yapılmış Fovist, Dışavurumcu ya da Dada bir eser seç; eserin görüntüsünü ve künyesini, onu elinde tutan müzenin ya da arşivin çevrimiçi kaydından edin.
2. Eserin savaştan önce mi, savaş sırasında mı, yoksa sonrasında mı yapıldığını ve sanatçının o sırada nerede yaşadığını kaynaktan aktar; eser 1937'de el konulanlar arasındaysa bunu da belirt.
3. Analizin beş cümlesinde, renklerin doğadaki karşılıklarından ne kadar uzaklaştığını, konturların ve biçimlerin sertliğini, kompozisyonun gerilimini ve varsa figürlerin teninin hangi duyguyu taşımak için dönüştürüldüğünü incele.
4. Son cümlende, bu eserin kendi döneminin bir olayına ya da korkusuna nasıl cevap verdiğini, kaynakların desteklediği ölçüde tartış.

Kendini değerlendir

• Kenar ve Ayrıntı: Konturların sertliğini, biçimlerin nasıl abartıldığını ya da kesildiğini gözlemledin mi?
• Kompozisyon: Çaprazların, kırılmaların ve boşlukların eserde nasıl bir gerilim kurduğunu tarif ettin mi?
• Teknik ve Malzeme: Eserin boya, ağaç baskı ya da fotomontaj olduğunu ve bunun etkisini kaynağa bakarak yazdın mı?
• Son cümlen, eseri dönemin bir olayına bağlarken kaynağın söylemediği bir şey eklemedi mi?

Kendini sına

1. Franz Marc'ın Hayvanların Kaderi'nin sağ bölümü neden soluk bir kahverengiyle boyanmıştır?

• A) Marc resmi bitiremediği için.
• B) Resim sonradan temizlenirken renkler solduğu için.
• C) 1916'da bir yangında yanan bölümü Paul Klee eski fotoğraflara bakarak bilerek soluk renklerle onardığı için.
• D) Marc sağ tarafı bilerek kahverengi bıraktığı için.

2. Köprü grubu nerede ve ne zaman kuruldu?

• A) 1905'te Dresden'de, dört mimarlık öğrencisi tarafından.
• B) 1911'de Münih'te.
• C) 1916'da Zürih'te.
• D) 1937'de Berlin'de.

3. Dada hareketi hangi ortamda doğdu?

• A) Paris'teki resmî Salon'da.
• B) Birinci Dünya Savaşı sırasında tarafsız İsviçre'nin Zürih kentindeki Cabaret Voltaire'de.
• C) Bir üniversitenin resim bölümünde.
• D) Bir hükümet kararıyla.

4. Fotomontaj nedir?

• A) Tek bir fotoğrafın büyütülmesi.
• B) Bir fotoğrafın elle boyanması.
• C) Bir resmin fotoğrafının çekilmesi.
• D) Kesilmiş görüntü parçalarının yeni ve çoğu zaman eleştirel bir anlam oluşturacak biçimde birleştirilmesi.

5. Emil Nolde'nin öyküsü Yozlaşmış Sanat kampanyası hakkında neyi gösterir?

• A) Nazi partisi üyesi olmasına rağmen eserlerine el konulduğunu ve baskının yalnızca rejim karşıtlarını hedeflemediğini.
• B) Rejimin bütün Dışavurumcuları ödüllendirdiğini.
• C) Nolde'nin sergiyi düzenlediğini.
• D) Serginin hiç ziyaretçi çekmediğini.

Cevaplar

1. C — Bugün resim hem Marc'ın renklerini hem de bir kaybın izi gibi duran sessiz bir bölümü taşır.
2. A — Kirchner, Bleyl, Heckel ve Schmidt-Rottluff geçmişle gelecek arasında bir köprü olmak istiyordu.
3. B — Hugo Ball ve Emmy Hennings bu sahneyi 5 Şubat 1916'da açtı.
4. D — Hannah Höch bu tekniği Weimar Almanyası'nı eleştirmek için kullandı.
5. A — Nolde'nin yüzlerce eserine el konuldu ve resim yapması yasaklandı.

Referans görseller

• Özgün animasyon: 1905 Paris ve Dresden'den 1911 Münih'e, 1916 Zürih'e ve Verdun'a, 1937 Münih'e uzanan bir harita ve zaman çizgisi.
• Özgün animasyon: Hayvanların Kaderi'nin sağ bölümünün yanması ve Klee'nin soluk kahverengiyle onarması.
• Özgün animasyon: Cabaret Voltaire sahnesi, ses şiirleri ve maskeler; kesilmiş gazete parçalarından bir fotomontajın kurulması.

Sonraki derse köprü

Dada savaşı doğuran akla ve düzene karşı rastlantıyı ve saçmayı savundu. Savaştan sonra Paris'teki bazı Dadacılar bu isyanı başka bir yöne çevirdi: aklın denetiminden kaçan düşleri, bilinçdışının imgelerini ve serbest çağrışımları resmin asıl kaynağı yapmak istediler. Sonraki derste Sürrealizmi, düşlerin nasıl resme dönüştürüldüğünü ve bu akımın hem kadın sanatçıları hem de Avrupa dışından gelen şairleri ve ressamları nasıl etkilediğini ele alıyoruz.