Realizm

Öğrenme hedefi

On dokuzuncu yüzyılın ortasında sıradan insanların, köylülerin, işçilerin ve taşra kasabalarının, önceden tanrılara, krallara ve tarihî kahramanlara ayrılan büyük tuvallere nasıl taşındığını açıklayabileceksin. Realizmi doğuran siyasi ve toplumsal değişimleri anlatabilecek; Courbet'nin, Millet'nin, Daumier'nin ve Rosa Bonheur'ün farklı yollarını karşılaştırabilecek; Barbizon ressamlarının doğaya ve köy hayatına bakışını tanıyabilecek; Realizmin Fransa'dan Rusya'ya ve Amerika'ya nasıl yayıldığını izleyebilecek ve bu resimlerin emekçi bedenleri ve farklı tenleri kalıplara karşı nasıl gösterdiğini değerlendirebileceksin.

Kanca

Sıradan insanlar tuvale nasıl çıktı?

Yüzyıllar boyunca bir resmin boyutu, konusunun önemini gösterdi. Duvarı kaplayan dev tuvaller savaşlara, tanrılara, azizlere ve krallara ayrılmıştı; bir köylü, bir işçi ya da bir kasaba esnafı resme girecekse, çoğu zaman küçük bir tabloda, gülünç ya da sevimli bir sahnenin parçası olarak girerdi. 1850'de Paris'te açılan bir sergide ziyaretçiler, altı buçuk metreyi aşan bir tuvalin önünde durup şaşkınlıkla baktı. Tuvalde hiçbir kahraman, hiçbir mucize, hiçbir tarihî olay yoktu. Bir taşra kasabasında, gri bir gökyüzü altında, sıradan insanlar bir cenazeye katılıyordu. Bir cenaze resmi insanları nasıl bu denli öfkelendirebildi?

Bağlam

Paris'teki Orsay Müzesi'nde, 315 × 668 santimetrelik dev bir tuval durur: Gustave Courbet'nin 1849–1850'de boyadığı Ornans'ta Bir Cenaze. Courbet, İsviçre sınırına yakın doğduğu küçük kasaba Ornans'taki bir cenaze törenini, neredeyse insan boyunda elliye yakın figürle gösterdi. Açılmış bir mezarın çevresinde rahip, mihraptaki çocuklar, tabut taşıyıcıları, siyah giysili kasabalılar, yaslı kadınlar ve bir köpek toplanmıştır. Arkada, kasabanın çevresindeki kireçtaşı kayalıklar yükselir. Figürler tek bir sıra hâlinde, neredeyse bir fotoğraf karesi gibi yan yana dizilir; hiçbiri öne çıkarılmaz, hiçbir ilahi ışık sahneyi aydınlatmaz.

Courbet bu figürlerin çoğunu Ornans'ın gerçek sakinlerinden, akrabalarından ve komşularından tek tek poz aldırarak boyadı. Tuval 1850–1851 Salonu'nda sergilendiğinde, eleştirmenlerin bir kısmı onu «kaba bir çirkinlik» ve «iğrenç bir sıradanlığın yüceltilmesi» olarak suçladı. Orsay Müzesi, bu tepkilerin taşraya ve emekçi sınıflara karşı duyulan güvensizliği de yansıttığını belirtir. Sorun yalnızca konunun sıradan olması değildi; sıradan bir konunun, tarih resmine ayrılmış bir boyutta ve ciddiyetle gösterilmesiydi. Böylece resim, kimin büyük bir tuvali hak ettiği sorusunu açıkça sordu.

Ana anlatım

Realizm neden bu dönemde doğdu?

Realizm (Realism), on dokuzuncu yüzyılın ortasında Fransa'da ortaya çıkan ve oradan Avrupa'ya ve Amerika'ya yayılan, idealleştirilmiş tarih, mitoloji ve din konuları yerine sanatçının kendi çağını, gündelik hayatı, emekçileri ve sıradan insanları gözleme dayanarak, süslemeden gösterme amacını taşıyan sanat akımıdır. Courbet'ye atfedilen ve kaynaklarda farklı biçimlerde aktarılan bir söz bu tavrı özetler: melek boyamasını isteyenlere, hiç melek görmediğini, kendisine bir melek gösterilirse onu boyayacağını söylediği anlatılır.

Kökleri resmin dışındaki bir dönüşümdeydi. Sanayi devrimi kentleri büyüttü, köylerden fabrikalara göçü hızlandırdı ve yeni bir işçi sınıfı yarattı. 1848'de Paris'te ve Avrupa'nın pek çok kentinde patlayan devrimler, oy hakkını, çalışma koşullarını ve yoksulluğu siyasetin merkezine taşıdı. Aynı yıllarda romancılar da gündelik hayatı ve taşra insanlarını roman kahramanı yapmaya başlamıştı. Ressamlar için soru şuydu: görünür hâle gelen bu insanlar resimde neden hâlâ görünmüyordu?

Tür resmi (genre painting), gündelik hayattan sahneleri, sıradan insanları ev işlerinde, pazarda, meyhanede ya da tarlada gösteren resim türüdür. Türler hiyerarşisi dersinde gördüğün sıralamada tür resmi, tarih resminin çok altında, küçük boyutlu ve daha az saygın bir alan sayılırdı. Realistlerin cüretkârlığı, tür resminin konularını tarih resminin boyutuna ve ciddiyetine taşımaktı. Courbet'nin Taş Kıranlar'ı, yol yapımında taş kıran yaşlı bir adamla genç bir oğlanı yüzlerini göstermeden, yıpranmış giysileri ve yorgun bedenleriyle gösterir; bu resim Dresden'deki bir sığınağa taşınmış olduğu hâlde Şubat 1945'te kentin bombalanması sırasında yandı ve bugün yalnızca fotoğraflarından biliniyor. Ressamın atölyesi dersinde incelediğin 1855 pavyonu da, Courbet'nin bu resimleri resmî sergilerin dışında, kendi koşullarıyla göstermek için kurduğu bir alandı.

Köylüler ve doğa nasıl resmedildi?

Barbizon okulu (Barbizon school), 1830'lardan itibaren Paris yakınlarındaki Fontainebleau Ormanı'nın kıyısında, Barbizon köyünde yaşayan ve çalışan, doğayı ve köy hayatını doğrudan gözleme dayanarak resmeden bir grup Fransız ressama verilen addır. Théodore Rousseau, Charles-François Daubigny ve Jean-François Millet bu çevrenin önde gelen adlarıdır. Barbizon ressamları açık havada eskizler yaptı, ormanların, tarlaların ve bulutların değişen ışığını inceledi; manzarayı mitolojik bir sahnenin dekoru olarak değil, kendi başına bir konu olarak ele aldılar.

Millet'nin 1857 tarihli Başak Toplayanlar'ı, hasattan sonra tarlada kalan başakları toplamak için eğilmiş üç yoksul kadını gösterir. Arkada, uzakta, bol bir hasat yığılmış ve bir atlı gözetmen durmaktadır. Kadınların bedenleri ağır, yavaş ve anıtsal biçimde, neredeyse antik heykeller gibi boyanmıştır. Resim bazı eleştirmenlerde, yoksulluğun bu kadar büyük bir ciddiyetle gösterilmesinin tehlikeli bir siyasi mesaj taşıdığı kaygısını uyandırdı. Sosyal medya ve dijital varlık dersinde tanıdığın Akşam Duası da aynı ressamın, tarladaki bir çiftin dua ettiği sessiz bir anını gösterir. Millet'nin köylüleri, bir yanda emeğin ağırlığını, öte yanda bir tür kutsallık ve kalıcılık duygusunu birlikte taşır.

Rosa Bonheur ise Realizmin gözlem tutkusunu hayvanlara yöneltti. 1853 Salonu'nda büyük ilgi gören At Pazarı, Paris'teki bir at pazarında şaha kalkan, koşan ve binicilerince zapt edilmeye çalışılan onlarca atı beş metreyi aşan bir genişlikte gösterir; resim bugün Metropolitan Müzesi'nin koleksiyonundadır. Bonheur, hayvanları incelemek için at ve sığır pazarlarına, mezbahalara giderdi; kaynaklara göre bu ortamlarda rahat hareket edebilmek için Paris polisinden pantolon giymesine izin veren, altı ayda bir yenilenmesi gereken özel bir belge almıştı. Onun öyküsü, gözlem için sahaya çıkmanın bir kadın ressam için ne kadar zor olabildiğini gösterir.

Resim ve baskı toplumu nasıl eleştirdi?

Litografi (lithography), düzgün bir kireçtaşının yüzeyine yağlı bir kalemle ya da mürekkeple çizilen görüntünün, yağ ile suyun birbirini itmesinden yararlanılarak kâğıda basıldığı baskı tekniğidir. On dokuzuncu yüzyılda litografi, görüntülerin gazetelerde ve dergilerde ucuz ve hızlı biçimde çoğaltılmasını sağladı. Honoré Daumier, binlerce litografisiyle yargıçları, avukatları, milletvekillerini ve burjuvaziyi alaya aldı; kral Louis-Philippe'i açgözlü bir dev olarak gösteren bir karikatürü yüzünden 1832'de altı ay hapis yattı. Daumier'nin resimleri de, örneğin trenlerin üçüncü mevki vagonlarında sıkışık oturan yoksul yolcuları gösteren sahneleri, kent yoksulluğunu sessiz bir dikkatle gösterir. İnsan kalabalığı eskizi dersinde Daumier'nin kalabalıkları hızlı çizgilerle nasıl yakaladığını görmüştün.

Realizm Fransa'nın sınırlarında kalmadı. Rusya'da 1870'te kurulan Gezginler (Peredvizhniki), Sankt Petersburg'daki İmparatorluk Akademisi'nin kurallarına karşı çıkıp kendi sergilerini düzenleyen ve bu sergileri Rusya'nın farklı kentlerinde dolaştıran Realist ressamlar topluluğudur. İlya Repin'in Volga Kıyısında Mavnacılar'ı, bir mavnayı halatlarla nehrin kıyısı boyunca çeken, yorgunluktan bükülmüş on bir adamı gösterir; her yüz ayrı bir kişilik taşır.

Emekçi bedenleri ve tenler nasıl gösterildi?

Realist resimde ten, çoğu zaman güneşte yanmış, rüzgârda sertleşmiş, yıllarca açık havada çalışmanın izlerini taşıyan bir yüzey olarak boyandı. Courbet'nin ve Millet'nin köylülerinin yüzleri ve elleri kırmızımsı, kahverengi ve yer yer koyu tonlarla, çalışan bir bedenin gerçek koşullarını gösterir; Rokoko'nun pudralı teninden ve Neoklasik mermer idealinden çok uzaktır. Ama Realistlerin de kendi seçimleri vardı. Millet'nin köylüleri çoğu zaman yüzleri gölgede, bireysel olmaktan çok genel ve anıtsal figürler olarak gösterilir; bu, onları bir ideale dönüştürmenin başka bir yoludur.

Amerika'da, köleliğin kaldırılmasından yalnızca yirmi sekiz yıl sonra, Afrikalı Amerikalı ressam Henry Ossawa Tanner 1893'te Banjo Dersi'ni boyadı. Akademik eğitimin tarihi dersinde Paris yıllarını tanıdığın Tanner, bu resimde yaşlı bir adamın, belki torunu olan küçük bir çocuğa sade bir evin içinde banjo çalmayı öğrettiği sakin bir anı gösterir. O yıllarda Amerikan resminde ve popüler imgelerde banjo çalan siyah adamlar çoğu zaman aşağılayıcı ve gülünç kalıplarla gösteriliyordu. Tanner aynı çalgıyı bir bilgi aktarımının, sevginin ve dikkatin nesnesine dönüştürdü; iki figürün tenlerini de, pencereden ve ocaktan gelen iki ayrı ışığın sıcak ve serin yansımalarıyla, büyük bir özenle boyadı. Resim bugün Virginia'daki Hampton Üniversitesi Müzesi'ndedir. Realizmin asıl sorusu burada da aynıdır: kim görünür, nasıl görünür ve kimin gözüyle görünür?

Uygulama

Bu deneme, sıradan bir işi ve sıradan bir insanı dikkatle ve saygıyla resmetmenin, Realistlerin savunduğu gibi, büyük bir konu seçmekten daha az değerli olmadığını ve tenin bir kişinin yaşadığı hayatın izlerini de taşıdığını kendi elinle görmeni sağlayacak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Sıradan insanlar tuvale nasıl çıktı? Sanayi devriminin, 1848 devrimlerinin ve büyüyen kentlerin görünür kıldığı insanların, resimde de görünür olmayı hak ettiğini savunan ressamlar sayesinde. Courbet Ornans'ta Bir Cenaze'de bir taşra kasabasının insanlarını tarih resminin boyutunda gösterdi ve büyük bir öfke uyandırdı; Taş Kıranlar ise savaşta yandı ve bugün yalnızca fotoğraflarından biliniyor. Barbizon ressamları ve Millet köylüleri ve tarlaları, Rosa Bonheur at pazarlarını, Daumier kentin yoksullarını ve iktidarın gülünç yüzünü, Repin Volga'nın mavnacılarını, Tanner ise kalıplara karşı bir sevgi ve bilgi anını resmetti. Ödevde bu akımdan bir resim seçip, kimi hangi boyutta ve hangi bakışla gösterdiğini beş cümlede ortaya koyacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bu dönemden bir eser seç ve 5 cümlelik biçimsel analiz yaz.

1. On dokuzuncu yüzyılın ortasından ya da sonundan, gündelik hayatı ya da emekçileri gösteren Realist bir resim seç; resmin ayrıntılarına inebileceğin bir görüntüsünü, bulunduğu müzenin sitesinden edin.
2. Resmin boyutlarını ve ilk sergilendiği yeri kaydet; bu boyutun, gösterilen insanlar için ne anlama geldiğini düşün.
3. Beş cümlelik analizinde figürlerin dizilişini, yüzlerinin gösterilip gösterilmediğini, ışığın niteliğini, fırça darbelerini ve emekçi bedenlerin tenlerinin nasıl boyandığını ele al.
4. Son cümlende, ressamın bu insanları bireyler olarak mı yoksa bir türün temsilcileri olarak mı gösterdiğini tartış.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Figürlerin dizilişini ve tuvalin boyutunun etkisini tarif edebildin mi?
• Oran ve Çizim: Bedenlerin duruşunu ve çalışan ellerin biçimini gözlemledin mi?
• Teknik ve Malzeme: Boyanın yüzeyde kalın ve kaba mı, ince ve düzgün mü durduğunu yakından inceledin mi?
• Son cümlen, ressamın seçimlerini tarafsız bir kayıt gibi değil, bir bakış olarak ele alıyor mu?

Kendini sına

1. Courbet'nin Ornans'ta Bir Cenaze'si neden büyük bir tepki uyandırdı?

• A) Bir tanrıçayı gösterdiği için.
• B) Sıradan bir taşra cenazesini tarih resmine ayrılan dev bir boyutta ve ciddiyetle gösterdiği için.
• C) Çok küçük olduğu için.
• D) Yalnızca manzara gösterdiği için.

2. Tür resmi nedir?

• A) Gündelik hayattan sahneleri ve sıradan insanları gösteren resim türü.
• B) Yalnızca kral portreleri.
• C) Dinî sunak resimleri.
• D) Soyut geometrik kompozisyonlar.

3. Rosa Bonheur'ün Paris polisinden aldığı özel belge neye izin veriyordu?

• A) Salon'da resim satmasına.
• B) Akademide ders vermesine.
• C) At ve sığır pazarlarında rahat çalışabilmek için pantolon giymesine.
• D) Yurt dışına çıkmasına.

4. Daumier kral Louis-Philippe'i gösteren bir karikatürü yüzünden ne yaşadı?

• A) Ödül aldı.
• B) Akademiye kabul edildi.
• C) Sarayda ressam oldu.
• D) 1832'de altı ay hapis yattı.

5. Tanner'ın Banjo Dersi dönemin kalıplarına nasıl karşı çıkar?

• A) Banjo çalan siyah figürleri gülünç göstererek.
• B) Aynı çalgıyı yaşlı bir adamla bir çocuk arasında sevgi ve bilgi aktarımının nesnesine dönüştürüp figürleri özenle boyayarak.
• C) Figürleri hiç göstermeyerek.
• D) Sahneyi bir sarayda geçirerek.

Cevaplar

1. B — Eleştirmenlerin bir kısmı resmi kaba bir çirkinlik olarak suçladı.
2. A — Türler hiyerarşisinde tür resmi tarih resminin çok altında sayılırdı.
3. C — Kaynaklara göre bu belgenin her altı ayda bir polisçe yenilenmesi gerekiyordu.
4. D — Litografideki karikatür, kral Louis-Philippe'i halkı yutan açgözlü bir dev olarak gösteriyordu.
5. B — O yıllarda banjo çalan siyah figürler popüler imgelerde çoğu zaman aşağılayıcı kalıplarla gösteriliyordu.

Referans görseller

• Özgün animasyon: tarih resmi ile tür resminin boyutlarının karşılaştırılması; Ornans'ta Bir Cenaze'nin bir müze duvarında insan boyuyla ölçülmesi.
• Özgün animasyon: bir kireçtaşı üzerinde litografinin yapılışı; yağlı çizgi, su ve mürekkep.
• Özgün animasyon: Paris, Barbizon, Sankt Petersburg ve Philadelphia'yı birleştiren bir harita; Millet'nin, Repin'in ve Tanner'ın figürlerinin yan yana gelmesi.

Sonraki derse köprü

Realistler dünyayı olduğu gibi göstermeyi savunurken, aynı yıllarda bir makine bunu kendi yöntemiyle yapmaya başlamıştı: 1839'da duyurulan fotoğraf, bir yüzü, bir sokağı ya da bir manzarayı birkaç dakikada, hiçbir fırça darbesi olmadan kaydedebiliyordu. Sonraki derste fotoğrafın ressamları nasıl tehdit ettiğini, onlara hangi yeni araçları verdiğini ve resmin bu yeni rakip karşısında kendine nasıl yeni bir iş bulduğunu ele alıyoruz.