Rokoko ve Neoklasisizm

Öğrenme hedefi

On sekizinci yüzyıl Fransız resminin, yarım yüzyıldan biraz fazla bir sürede, aristokrat salonların hafif ve oyunbaz zevkinden devrimci bir ciddiyete nasıl geçtiğini açıklayabileceksin. Rokoko resminin renklerini, konularını ve hamilerini tanıyabilecek; Watteau'nun şenlikli bahçe sahnelerinin akademide nasıl yeni bir tür olarak kabul edildiğini anlatabilecek; halka açık Salon sergilerinin ve eleştirmenlerin beğeniyi nasıl değiştirdiğini gösterebilecek; arkeolojik kazıların, Büyük Tur'un ve Winckelmann'ın yazılarının Neoklasisizmi nasıl beslediğini izleyebilecek ve iki dönemin ten idealini, gerçek insanları gösteren portrelerle karşılaştırarak tartışabileceksin.

Kanca

Salıncaktan devrime: Zevk neden bu kadar hızlı değişti?

1767 dolaylarında Paris'te bir ressam, pembe ipekler içinde bir salıncakta havaya uçan genç bir kadını boyadı; ayakkabısı ayağından fırlamış, bir heykelin başının üstünden uçmaktadır. Yaklaşık on sekiz yıl sonra, 1785'te, aynı kentte halka açık bir sergide ziyaretçiler bambaşka bir tuvalin önünde toplandı: sert bir taş salonda, kollarını ileri uzatmış üç Romalı kardeş, babalarının kaldırdığı kılıçlara yemin ediyordu. Birkaç yıl sonra ise Fransa bir devrimin içindeydi. Aynı kentte, aşağı yukarı aynı akademiden geçmiş ressamların elinde, resim neden bu kadar kısa sürede böylesine farklı iki yüz takındı?

Bağlam

Londra'daki Wallace Collection'da, 81 × 64,2 santimetrelik bir tuval durur: Jean-Honoré Fragonard'ın yaklaşık 1767 tarihli Salıncağın Mutlu Tesadüfleri, kısaca Salıncak. Yemyeşil, neredeyse bir sahne dekoru gibi gölgeli bir bahçenin ortasında, pembe elbiseli genç bir kadın salıncakta öne doğru savrulur. Arkada, gölgenin içinde, yaşlıca bir adam salıncağın iplerini çekmektedir. Önde, çalıların arasında yere uzanmış genç bir adam, eteklerin altına doğru bakarak kolunu kadına uzatır. Kadının terliği havaya fırlamıştır. Solda, parmağını dudaklarına götürmüş bir Aşk tanrısı heykeli, izleyiciden bu sırrı saklamasını ister gibidir.

Müzenin aktardığına göre, şair ve oyun yazarı Charles Collé günlüğünde, saraydan adı verilmeyen bir soylunun önce tarih ressamı Gabriel-François Doyen'e başvurduğunu ve genç sevgilisinin, bir piskoposun ittiği bir salıncakta, kendisinin de onun bacaklarını seyredebileceği bir yerden resmedilmesini istediğini yazmıştı. Doyen bu işi geri çevirdi; iş, bu tür oyunbaz ve açık saçık konularda ün kazanmış olan Fragonard'a geçti ve resimde kiliseye yapılan küstah gönderme kaldırıldı. Bu küçük tuval, dönemin zevkini, hamilerin isteklerini ve bir resmin bir mahrem şaka olarak nasıl ısmarlanabildiğini birlikte gösterir.

Ana anlatım

Rokoko nasıl bir dünyanın resmiydi?

Rokoko (Rococo), yaklaşık 1715 ile 1770 arasında Fransa'da doğan ve oradan Avrupa'ya yayılan, açık pastel renkleri, kıvrımlı ve asimetrik süslemeleri, aşkı, oyunu ve zarif eğlenceyi öne çıkaran sanat ve süsleme üslubudur. Adı, bahçe mağaralarını süsleyen deniz kabuğu ve kaya biçimli süslemeleri anlatan Fransızca bir kelimeden türetilmiştir. XIV. Louis 1715'te öldüğünde, Versailles'ın ağır ve törensel sarayından ayrılan soylular Paris'teki konaklarına döndü. Büyük tören salonlarının yerini daha küçük, samimi odalar, konuşmanın ve müziğin döndüğü salonlar aldı; bu odalar için de büyük dinî ve tarihî sahneler değil, hafif, zarif ve göze hoş gelen resimler istendi.

Fête galante (fête galante), Fransızcada «zarif şenlik» anlamına gelen ve şık giyimli genç kadın ve erkeklerin açık havada, bahçelerde ve korularda müzik, sohbet ve flört içinde gösterildiği resim türüdür. Antoine Watteau 1717'de Kraliyet Akademisi'ne üyelik eseri olarak Kythera Adası'na Yolculuk'u sunduğunda, akademi bu resmi mevcut türlerden hiçbirine yerleştiremedi ve onun için bu yeni türün adını kabul etti. Türler hiyerarşisi dersinde gördüğün katı sıralama, böylece zevkin değişen isteklerine ilk kez esnemek zorunda kaldı.

Watteau'dan sonra François Boucher, pembe tenli tanrıçaları, bulutları ve kurdeleleriyle Rokoko'nun en tanınmış ressamı oldu ve kralın gözdesi Madame de Pompadour'un korumasını gördü. Venedikli ressam Rosalba Carriera, 1720'lerin başında Paris'e geldiğinde pastel portreleriyle büyük bir ilgi gördü ve pasteli moda bir tekniğe dönüştürdü. Rokoko resmi, yumuşak geçişleri, hafif fırça darbeleri ve açık renkleriyle, büyük kilise duvarlarından çok bir konağın tavan kornişine, bir kapının üstüne ya da bir yatak odasının duvarına göre düşünülmüştü.

Beğeni neden değişti?

Salon (Salon), Paris'teki Kraliyet Resim ve Heykel Akademisi'nin üyelerinin eserlerini Louvre Sarayı'ndaki Salon Carré'de halka açık olarak sergilediği düzenli sergilerin adıdır. 1737'den itibaren bu sergiler düzenli aralıklarla açıldı ve ücretsiz olarak binlerce ziyaretçiyi çekti. Resim artık yalnızca bir hami ile ressam arasındaki özel bir anlaşma değildi; halkın önünde tartışılan bir konu hâline geldi. Salonlarla birlikte bir yeni yazı türü, sanat eleştirisi de doğdu. Filozof Denis Diderot, 1759'dan itibaren yazdığı Salon değerlendirmelerinde Boucher'nin resimlerini hafif, yapay ve ahlaktan yoksun bulduğunu yazdı; buna karşılık Jean-Baptiste Greuze'ün aile yaşamından ahlaki dersler veren sahnelerini ve Chardin'in sessiz natürmortlarını övdü. Yansıyan renk dersinde Chardin'in bu natürmortlarını tanıdın.

Beğenideki değişimi besleyen ikinci kaynak antik dünyaya duyulan yeni ilgiydi. Vezüv'ün küllerinin altındaki Herculaneum'da 1738'de, Pompeii'de 1748'de sistemli kazılar başladı; Vezüv'ün sakladığı boyalı duvarlar ve eşyalar gün ışığına çıktıkça, bunların gravürleri bütün Avrupa'ya yayıldı. Büyük Tur (Grand Tour), on yedinci yüzyılın sonlarından on dokuzuncu yüzyılın başlarına kadar varlıklı, çoğunlukla İngiliz ve Kuzey Avrupalı gençlerin eğitimlerini tamamlamak için İtalya'ya, özellikle Roma'ya, Floransa'ya, Venedik'e ve Napoli'ye yaptığı uzun gezilerin adıdır. Bu gezginler antik kalıntıları gördü, kopyalar ve resimler satın aldı ve eve döndüklerinde antik zevki yaydılar.

Alman sanat tarihçisi Johann Joachim Winckelmann, 1755'te yayımladığı bir denemede antik Yunan sanatının özünü «soylu bir yalınlık ve sessiz bir büyüklük» olarak tanımladı ve büyük olmanın tek yolunun eskileri taklit etmek olduğunu savundu. Neoklasisizm (Neoclassicism), on sekizinci yüzyılın ortalarından on dokuzuncu yüzyılın başlarına kadar antik Yunan ve Roma sanatını örnek alan, açık konturları, dengeli kompozisyonları, sade renkleri ve ahlaki ya da vatansever konuları öne çıkaran sanat akımıdır. Fransa'da kralın sanat işlerinden sorumlu yöneticisi Kont d'Angiviller de, 1770'lerden itibaren ahlaki ve vatansever konulara dönmeyi amaçlayan bir sipariş programı yürüttü.

Bir yemin tablosu nasıl bir çağın simgesi oldu?

Jacques-Louis David'in Horatiusların Yemini, 1783'te d'Angiviller'in programı kapsamında ısmarlandı. David resmi Roma'da boyadı ve 1785 Salonu'nda sergiledi; yaklaşık 330 × 425 santimetrelik tuval büyük bir ilgi gördü. Konu, antik Roma'nın erken dönemine ait bir öyküden alınmıştır: Horatius ailesinin üç oğlu, Roma adına rakip kent Alba Longa'nın üç savaşçısıyla dövüşmek üzere babalarına yemin eder. Sahne üç kemerli sade bir taş salonda geçer. Sol ve ortada, kardeşler ve baba sert, dik ve açılı çizgilerle, kaslı bacakları ve uzanmış kollarıyla, kılıçlarda birleşen bir üçgen oluşturur. Sağda ise aileden kadınlar, çünkü kardeşlerden birinin nişanlısı karşı tarafın ailesinden gelmektedir, yumuşak kıvrımlar hâlinde, yasa ve kedere çökmüş biçimde oturur.

Resim, Rokoko'nun kıvrımlı, pembe ve oyunbaz dünyasının neredeyse tam tersidir: renkler sade, kenarlar keskin, ışık berrak, mekân sığ bir sahne gibidir. Birçok yorumcuya göre resim, kişisel duygunun devlet ve vatan için feda edilmesini yücelten bir erdem çağrısıydı; ama David'in kendisi o yıllarda bir devrim resmi yaptığını düşünmüyordu. Resmin devrimle özdeşleşmesi sonradan, olayların akışıyla oldu. Fransız Devrimi başladığında David devrimci meclisin bir üyesi oldu, kralın idamı yönünde oy kullandı ve 1793'te öldürülen devrimci Marat'yı küvetinin içinde, bir aziz gibi ölü yatarken gösteren tabloyu yaptı. Devrimden sonra ise Napolyon'un ressamı oldu.

Aynı akademide kadın ressamlar da bu dönüşümün içindeydi, ama sınırlı sayıda. Élisabeth Vigée Le Brun ile Adélaïde Labille-Guiard 1783'te aynı gün Kraliyet Akademisi'ne kabul edildi; akademi aynı anda en fazla dört kadın üyeye izin veriyordu. Labille-Guiard daha sonra kadın öğrencilerin akademide daha fazla yer alması için mücadele etti. İsviçre doğumlu Angelika Kauffmann ise 1768'de Londra'da kurulan Kraliyet Akademisi'nin kurucu üyeleri arasındaydı ve Neoklasik tarih resimleri yaptı.

İki çağın teni nasıl boyandı?

Rokoko portrelerinde ve mitolojik sahnelerde ten, çoğu zaman sedef gibi pembe, açık ve pürüzsüz bir yüzey olarak boyandı. Bu ideal, sarayın modasını yansıtıyordu: kaynaklara göre, varlıklı kadınlar ve erkekler yüzlerini kurşun içeren beyaz pudralarla ağartıp yanaklarına parlak allık sürüyordu ve bu makyajın sağlığa zarar verdiği biliniyordu. Resimdeki pembe ve beyaz, bu yapay idealin bir yansımasıydı.

Neoklasisizm ise teni çoğu zaman mermer gibi pürüzsüz ve serin bir yüzey olarak gösterdi. Winckelmann'ın antik heykellerin beyaz mermerini güzelliğin ölçüsü olarak övmesi, sonraki yüzyılda bazı yazarların beyaz teni üstün gösteren düşüncelerine de dayanak olarak kullanıldı. Oysa Yunan ve Roma heykelleri yapıldıkları dönemde çoğu zaman boyalıydı; beyaz mermer ideali, boyası zamanla dökülmüş eserlere bakılarak kurulmuştu.

Aynı yılların resmi, bu ideali sorgulayan eserler de üretti. Değer skalası dersinde incelediğin Marie-Guillemine Benoist'in 1800 tarihli portresinde, kimliği 2019'da belirlenen, 1794'te Guadeloupe'tan Fransa'ya gelmiş ve büyük olasılıkla köleliği kaldıran kararla özgürlüğüne kavuşmuş Madeleine adlı siyah bir kadın, Neoklasik portrenin bütün sadeliği ve ağırbaşlılığıyla, tek bir göğsü açıkta, izleyiciye doğrudan bakarak gösterilir. Portre, Fransa'nın köleliği 1794'te kaldırmasından birkaç yıl sonra ve Napolyon'un 1802'de köleliği yeniden getirmesinden kısa süre önce yapıldı. Ten burada bir ideali değil, belirli bir insanı gösterir; ama o insanın adını ve öyküsünü bile ancak son yıllarda yapılan araştırmalardan öğrenebildik.

Uygulama

Bu deneme, bir dönemin beğenisinin bir yüzü ve bir teni nasıl kendi idealine doğru büktüğünü ve gözlemin bu bükülmeye karşı nasıl bir denge sağladığını kendi elinle görmeni sağlayacak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Salıncaktan devrime: Zevk neden bu kadar hızlı değişti? Çünkü resmin çevresindeki dünya değişti. Versailles'tan Paris konaklarına dönen soylular hafif ve samimi resimler istedi ve Fragonard'ın Salıncak'ı bu zevkin ve bu hamilerin en ünlü örneklerinden biri oldu. Sonra halka açık Salonlar, Diderot gibi eleştirmenler, Herculaneum ve Pompeii kazıları, Büyük Tur gezginleri ve Winckelmann'ın yazıları resmi ciddiyete, ahlaka ve antik dünyaya yöneltti. David'in Horatiusların Yemini bu yeni zevkin simgesi oldu ve olayların akışıyla bir devrimin imgesine dönüştü. Aynı dönemde Vigée Le Brun, Labille-Guiard ve Kauffmann akademilerde yer açtı, Benoist ise Madeleine'in portresiyle dönemin ten idealine gerçek bir insanın yüzüyle cevap verdi. Ödevde bu iki dönemden birinden bir tablo seçip, rengi, kenarları ve konusuyla beş cümlede inceleyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bu dönemden bir eser seç ve 5 cümlelik biçimsel analiz yaz.

1. On sekizinci yüzyıldan ya da on dokuzuncu yüzyılın ilk yıllarından, Rokoko ya da Neoklasik bir resim seç; yüksek kaliteli bir görüntüsüne, resmi elinde tutan müzenin yayımladığı katalog kaydı üzerinden ulaş.
2. Resmin kimin için, hangi sergi ya da mekân için yapıldığını ve hangi yıllarda tamamlandığını kaynaktan aktar.
3. Beş cümlelik analizinde renk paletini, kenarların yumuşak mı keskin mi olduğunu, kompozisyonun ana çizgilerini, konunun ne anlattığını ve figürlerin teninin bir ideale mi yoksa gözleme mi dayandığını ele al.
4. Analizini, bu resmin Rokoko ile Neoklasisizm arasındaki geçişte nerede durduğunu tartışan bir cümleyle bitir.

Kendini değerlendir

• Kenar ve Ayrıntı: Yumuşak ve keskin kenarları, resmin farklı bölgelerinde ayırt edebildin mi?
• Kompozisyon: Kıvrımlı ya da açılı ana çizgileri ve figürlerin dizilişini tarif ettin mi?
• Teknik ve Malzeme: Resmin yağlı boya mı, pastel mi olduğunu ve fırça izlerinin nasıl göründüğünü kaynağa bakarak yazdın mı?
• Ten hakkındaki cümlen, bir dönemin idealini gerçek bir tenin kaydıyla karıştırmadan kurulmuş mu?

Kendini sına

1. Fête galante türü nasıl bir resmi anlatır?

• A) Savaş sahnelerini.
• B) Şık giyimli gençlerin açık havada müzik, sohbet ve flört içinde gösterildiği sahneleri.
• C) Dinî sunak resimlerini.
• D) Deniz manzaralarını.

2. Paris Salonları resim dünyasını nasıl değiştirdi?

• A) Resimleri halka açık olarak sergileyip halkın ve eleştirmenlerin tartışmasına açtı.
• B) Resmi yasakladı.
• C) Yalnızca kralın resim görmesine izin verdi.
• D) Heykelleri sergilerden çıkardı.

3. Winckelmann antik Yunan sanatının özünü nasıl tanımladı?

• A) Karmaşık ve hareketli.
• B) Pembe ve oyunbaz.
• C) Karanlık ve dramatik.
• D) Soylu bir yalınlık ve sessiz bir büyüklük.

4. David'in Horatiusların Yemini hakkında hangisi doğrudur?

• A) Devrimciler tarafından ısmarlandı.
• B) Pastel tekniğiyle yapıldı.
• C) 1783'te kral adına ısmarlandı ve devrimle özdeşleşmesi sonradan oldu.
• D) Bir fête galante örneğidir.

5. Marie-Guillemine Benoist'in 1800 tarihli portresi dönemin ten idealini nasıl sorgular?

• A) Bir ideali değil, belirli bir siyah kadını Neoklasik portrenin ağırbaşlılığıyla göstererek.
• B) Teni mermer beyazı boyayarak.
• C) Yüzü hiç göstermeyerek.
• D) Rokoko pembesini kullanarak.

Cevaplar

1. B — Akademi Watteau'nun 1717'deki üyelik eseri için bu türün adını kabul etti.
2. A — Diderot gibi eleştirmenler Salon değerlendirmeleriyle beğeniyi etkiledi.
3. D — Ona göre büyük olmanın tek yolu eskileri taklit etmekti.
4. C — David devrim sırasında meclis üyesi oldu ve Marat'nın ölümünü resmetti.
5. A — Portre, Fransa'nın köleliği kaldırmasından birkaç yıl sonra yapıldı.

Referans görseller

• Özgün animasyon: Fragonard'ın Salıncak'ından David'in Horatiusların Yemini'ne geçiş; kıvrımlı çizgilerin açılı çizgilere, pastel renklerin sade renklere dönüşmesi.
• Özgün animasyon: Louvre'daki Salon Carré'nin duvardan duvara asılmış tablolarla dolu hâli ve kalabalık ziyaretçiler; Diderot'nun Salon yazılarından seçilmiş kısa ifadeler.
• Özgün animasyon: Herculaneum ve Pompeii kazılarından Roma'ya ve Paris'e uzanan bir Büyük Tur haritası; Rokoko'nun pembe teni, Neoklasik mermer teni ve Benoist'in gözlemle boyanmış teni yan yana.

Sonraki derse köprü

David'in resmi aklın, düzenin ve kamusal erdemin resmiydi. Ama onun öğrencilerinden ve çağdaşlarından bazıları bu berrak düzenin içinde bile başka bir şeyin, fırtınaların, felaketlerin, kâbusların ve bireyin karşı konulmaz duygularının resmini aramaya başladı. Sonraki derste Romantizmi ve duygunun, doğanın ve hayal gücünün resmin merkezine nasıl yerleştiğini ele alıyoruz.