Barok

Öğrenme hedefi

On yedinci yüzyıl Avrupa resmini, onu doğuran dinî, siyasi ve ekonomik koşullarla birlikte açıklayabileceksin. Katolik Kilisesi'nin Protestan Reformu'na verdiği cevabın resme nasıl yansıdığını anlatabilecek; Caravaggio'nun ışığının İtalya'dan Utrecht'e, Napoli'den Sevilla'ya nasıl yayıldığını izleyebilecek; tavanları gökyüzüne açan illüzyonist resimlerle sarayların gösterişini tanıyabilecek; Protestan Hollanda'da kilise yerine pazar için çalışan ressamların nasıl yeni konular bulduğunu karşılaştırabilecek ve Artemisia Gentileschi'den Rembrandt'a bu dönemin ressamlarının farklı tenleri güçlü ışık ile karanlık arasında nasıl boyadığını tartışabileceksin.

Kanca

Işık ve drama çağı nasıl doğdu?

On altıncı yüzyılın sonlarında Roma'daki bir kiliseye giren biri, sunağın üstünde sakin, dengeli, her parçası eşit ışıkla aydınlanmış bir resim görmeyi beklerdi. Birkaç on yıl içinde bu beklenti altüst oldu. Figürler zifiri bir karanlığın içinden, tek bir yandan gelen sert bir ışıkla fırlamaya başladı. Bir havari, bir aziz ya da bir kahraman, en dramatik anında, sanki izleyicinin önünde, kolunu uzatınca dokunabileceği bir yerde yakalandı. Kilise tavanları açıldı, bulutlar ve melekler içeri doldu. Bu değişim bir ressamın kişisel zevkinden mi doğdu, yoksa resmin çevresindeki dünya mı bu kadar hızlı değişiyordu?

Bağlam

Floransa'daki Uffizi Galerisi'nde, yaklaşık 1620'ye tarihlenen, 146,5 × 108 santimetrelik bir tuval durur: Artemisia Gentileschi'nin Holofernes'in Başını Kesen Judith'i. Eski Ahit'in apokrif kitaplarından birinde anlatılan öyküde, dul Judith, kentini kuşatan Asur komutanı Holofernes'in çadırına girer, onu sarhoş eder ve hizmetçisiyle birlikte başını keser. Artemisia sahneyi en şiddetli anında gösterir. Holofernes yatakta sırtüstü yatar; Judith bir eliyle onun saçını kavramış, öbür eliyle kılıcı boynuna bastırmıştır; hizmetçi Abra, adamın kollarını bastırır. Kan beyaz çarşafa ve Judith'in elbisesine sıçrar. Sahne karanlık bir fonun önünde, soldan gelen güçlü bir ışıkla aydınlanır.

Resmi, Floransa'nın hükümdarı Büyük Dük II. Cosimo de' Medici ısmarladı. Uffizi'nin aktarımına göre Artemisia, dük 1621'de öldükten sonra ücretini ancak büyük güçlükle ve dostu Galileo Galilei'nin yardımıyla, gecikmeli olarak alabildi. Artemisia 1593'te Roma'da doğmuş, ressam babası Orazio Gentileschi'nin atölyesinde yetişmişti ve Floransa'daki Resim Sanatı Akademisi'ne üye olarak kabul edilen ilk kadındı. Aynı konuyu yıllar önce Napoli'deki Capodimonte Müzesi'nde bulunan bir resimde de işlemişti. Bu resim, Barok'un neredeyse bütün özelliklerini bir araya getirir: karanlıktan çıkan güçlü ışık, çapraz çizgilerle kurulan hareketli bir kompozisyon, bir öykünün doruk anı ve izleyiciyi sahnenin içine çeken fiziksel bir yakınlık.

Ana anlatım

Kilise resmi neden değişti?

Barok (Baroque), kabaca 1600 ile 1750 arasında Avrupa'da ve Avrupa'nın sömürge kurduğu bölgelerde gelişen, güçlü ışık karşıtlıklarını, hareketi, duygusal yoğunluğu ve izleyiciyi etkileme isteğini öne çıkaran sanat dönemidir. Kelimenin kökeni tartışmalıdır; en yaygın açıklamaya göre düzensiz biçimli bir inciyi anlatan Portekizce bir sözcükten gelir ve başlangıçta küçümseyici bir anlam taşıyordu.

Karşı Reform (Counter-Reformation), Katolik Kilisesi'nin on altıncı yüzyılda Protestan Reformu'na karşı kendi öğretisini ve kurumlarını yeniden düzenleme ve savunma çabasıdır. Bu çabanın merkezinde, 1545 ile 1563 arasında aralıklarla toplanan Trento Konsili vardı. Konsil, Aralık 1563'teki son oturumunda kutsal imgeler üzerine bir karar aldı. Bu karara göre resimlerde gösterilen kurtuluş öyküleri, halkın inancını öğretmek ve güçlendirmek için kullanılmalıydı; imgeler açık, anlaşılır ve uygunsuzluktan arınmış olmalıydı. Protestanların bir kısmı kiliselerdeki resimleri ve heykelleri kaldırırken, Katolik Kilisesi resmi bir öğretme ve etkileme aracı olarak daha da güçlü biçimde kullanmaya yöneldi.

Bu ortamda, bir önceki kuşağın karmaşık, uzun boyunlu ve bilerek dengesi bozulmuş figürlerle dolu yapmacık resmi, birçok din adamının ve ressamın gözünde fazla soğuk ve anlaşılmaz görünmeye başladı. Bologna'da Carracci ailesinden üç ressam, Ludovico, Agostino ve Annibale, 1582'de canlı modelden çizime dayanan bir akademi kurdu ve doğaya, gözleme ve Rönesans ustalarının açıklığına dönmeyi savundu. Annibale Carracci daha sonra Roma'da, Farnese Sarayı'nın galerisinin tavanını antik mitolojiden sahnelerle doldurdu. Aynı yıllarda Caravaggio ise Roma kiliselerinde bambaşka bir yol açtı. Caravaggio ve chiaroscuro dersinde incelediğin gibi, azizleri ve havarileri sokaktan gelmiş gibi görünen modellerle, kirli ayaklarıyla, sert bir ışığın altında boyadı. İki yol da, farklı biçimlerde, izleyiciyi doğrudan etkileyen ve kolayca anlaşılan bir resim arıyordu.

Caravaggio'nun ışığı nasıl yayıldı?

Karavaggiocular (Caravaggisti), Caravaggio'nun güçlü ışık ile karanlık arasındaki karşıtlığını, gündelik tipteki modellerini ve dramatik kompozisyonlarını benimseyen, on yedinci yüzyılın ilk yarısında Avrupa'nın dört bir yanından gelen ressamlara verilen addır. Caravaggio 1610'da öldüğünde, onun yolu çoktan Roma'nın sınırlarını aşmıştı. Orazio ve Artemisia Gentileschi Roma'da ve Floransa'da, Jusepe de Ribera Napoli'de, Hollandalı Gerrit van Honthorst ve Hendrick ter Brugghen Roma'da öğrendiklerini Utrecht'e taşıyarak, Fransız Georges de La Tour ise mum ışığıyla aydınlanan sakin sahnelerinde bu ışığı kendi dillerine çevirdiler. Işıkta ve gölgede sıcaklık dersinde La Tour'un mum ışığını, parlaklık etkisi dersinde Honthorst'un gece sahnelerini tanıdın.

Artemisia'nın Judith'i bu mirasın hem devamı hem de dönüşümüdür. Caravaggio da aynı konuyu Roma'da işlemişti; ama onun Judith'i kılıcı kolunu uzatarak, biraz geri çekilmiş, tereddütlü bir genç kadındır. Artemisia'nın Judith'i ise kollarını güçle kullanan, bütün bedenini işe katan, olgun bir kadındır; hizmetçi de izleyici değil, eylemin bir ortağıdır. Pek çok sanat tarihçisi bu farkı Artemisia'nın kendi yaşamıyla, özellikle gençliğinde yaşadığı cinsel saldırı ve ardından açılan davayla ilişkilendirmiştir; başkaları ise resmin yalnızca biyografiyle açıklanmasının onun ustalığını gölgelediğini ve Artemisia'nın bir ressam olarak yaptığı seçimlerin öne çıkarılması gerektiğini vurgular.

Karanlık fonun önünde güçlü bir yan ışıkla boyanan tenler, bir ressam için özel bir sorun yaratır. Işık açık teni hızla parlak bir yüzeye dönüştürürken, koyu ten fonla kolayca kaynaşabilir. Başarılı Barok ressamları bu sorunu yansıyan ışıkla, ten ile fon arasındaki ince sıcaklık farklarıyla ve gölge içinde kaybolmayan küçük parlaklıklarla çözdüler. Rembrandt dersinde tanıdığın İki Afrikalı Adam (1661), Amsterdam'da yaşayan iki adamın yüzlerini, kahverengi ve siyahın ince ton farklarıyla, karanlık bir fonun önünde kaybolmadan gösterir. Velázquez dersinde gördüğün Juan de Pareja portresi de koyu bir teni aynı özen ve saygıyla boyar.

Tavanlar ve saraylar ne gösteriyordu?

Barok yalnızca karanlık ve ışığın dili değildi; aynı zamanda gösterişin, büyüklüğün ve yanılsamanın diliydi. Quadratura (quadratura), duvarları ve tavanları boyanmış mimari öğelerle, sütunlarla, balkonlarla ve kornişlerle uzatarak, yapının gerçek mimarisinin yukarıda gökyüzüne doğru devam ediyormuş gibi görünmesini sağlayan illüzyonist resim tekniğidir. Üç noktalı perspektif dersinde incelediğin Andrea Pozzo'nun Roma'daki Sant'Ignazio kilisesinin tavanı bu tekniğin en ünlü örneklerindendir. Bu tür tavanlarda izleyici başını kaldırdığında azizlerin ve meleklerin sonsuz bir gökyüzüne yükseldiğini görür; kilisenin taştan sınırı ile göğün sınırsız ışığı arasındaki çizgi silinir.

Bu gösteriş kilisenin yanı sıra sarayların da diliydi. Fransa'da XIV. Louis'nin Versailles Sarayı, Madrid'de İspanya kralının sarayı ve Avrupa'nın başka hükümdar aileleri, gücü görünür kılmak için büyük boyutlu resimler, tavan süslemeleri ve portreler ısmarladı. Flaman ressam Peter Paul Rubens, hem Katolik kiliseleri hem de kraliyet aileleri için çalıştı; Fransız kraliçesi Marie de' Medici'nin yaşamını anlatan yirmi dört büyük tuvallik bir diziyi atölyesiyle birlikte yaptı. Rubens'in büyük atölyesinde işler bölünürdü: usta kompozisyonu tasarlar, yardımcılar büyük alanları boyar, usta son dokunuşları ve yüzleri kendisi yapardı.

Barok yalnızca Avrupa'da kalmadı. İspanyol ve Portekiz sömürge yönetimi altındaki Amerika'da, Katolik misyonerler ve kilise, Avrupa'dan gelen gravürleri ve resimleri örnek olarak kullanarak yerel atölyeler kurdu. Bugünkü Peru'da, eski İnka başkenti Cusco'da gelişen ve Cusco okulu diye anılan resim geleneğinde, yerli ve melez ressamlar Avrupa'dan gelen kalıpları kendi çevrelerinin bitkileri, kuşları, giysileri ve yüzleriyle birleştirdi; bu ressamlardan biri olan Diego Quispe Tito, And bölgesinin yerli halkından gelen bir ressam olarak tanınır. Bu resimler, Barok'un parlak altınlarını ve hareketli figürlerini taşırken, sömürge düzeninin zorlamalarıyla yerel geleneklerin nasıl iç içe geçtiğini de gösterir. Bu eserleri yalnızca Avrupa resminin bir kopyası olarak değil, kendi toplumlarının içinden yeni bir resim dili olarak okumak gerekir.

Hollanda'da resim kimin içindi?

Aynı yüzyılda, İspanya'ya karşı bağımsızlık savaşı veren Protestan Hollanda Cumhuriyeti'nde durum bambaşkaydı. Kalvinist kiliseler iç mekânlarında dinî resimlere yer vermiyordu ve büyük sunak siparişleri neredeyse ortadan kalkmıştı. Ressamlar bir hamiye değil, bir pazara çalışmaya başladı. Açık sanat pazarı (open art market), ressamların eserlerini önceden belirlenmiş bir sipariş olmadan üretip bu eserleri pazarlarda, dükkânlarda, satıcılar ya da açık artırmalar aracılığıyla alıcılara sattığı düzendir.

Bu pazar, Hollanda'da tüccarların, zanaatkârların ve kentlilerin evlerinin duvarlarını resimlerle doldurmasını sağladı. Alıcılar büyük tarih ve din sahnelerinden çok, evlerine sığan ve kendi dünyalarını gösteren resimler istiyordu: gündelik hayatı gösteren sahneler, manzaralar, deniz resimleri, natürmortlar ve portreler. Ressamlar da bu talebe göre uzmanlaştı. Bir ressam yalnızca çiçek, bir başkası yalnızca deniz savaşları, bir başkası kilise içleri boyardı. Vermeer dersinde gördüğün sessiz iç mekânlar, Judith Leyster'in neşeli sahneleri ve Rembrandt'ın portreleri bu pazarın içinde doğdu. Pazar ressamlara özgürlük kadar güvencesizlik de getirdi; Rembrandt ve Vermeer dahil pek çok ressam hayatlarının bir döneminde ciddi mali sıkıntılar yaşadı.

Uygulama

Bu deneme, Barok ressamlarının güçlü ışık ile karanlığı nasıl kullandığını ve her tende, özellikle koyu tende, gölgedeki formun kaybolmaması için yansıyan ışığın ne kadar önemli olduğunu kendi elinle görmeni sağlayacak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Işık ve drama çağı nasıl doğdu? Tek bir ressamın zevkinden değil, değişen bir dünyadan. Trento Konsili, resmin inancı öğretmesini ve güçlendirmesini istedi; Carracci'ler gözleme ve açıklığa döndü, Caravaggio azizleri sert bir ışığın altında sokağın insanları olarak boyadı ve onun ışığı Karavaggiocularla bütün Avrupa'ya yayıldı. Artemisia Gentileschi'nin Uffizi'deki Judith'i bu ışığı bir öykünün en şiddetli anına ve güçlü bir kadın bedenine taşıdı. Aynı dönemde quadratura tavanları göğe açtı, saraylar gücü büyük tuvallerle gösterdi, Protestan Hollanda'da ise açık sanat pazarı ressamları evlerin duvarlarına ve gündelik hayata yöneltti. Ödevde bu yüzyıldan bir tabloyu ışığın yönünden kompozisyonun çaprazlarına kadar izleyip beş cümlede çözümleyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bu dönemden bir eser seç ve 5 cümlelik biçimsel analiz yaz.

1. On yedinci yüzyıldan İtalya, İspanya, Flandre, Fransa ya da Hollanda'da yapılmış bir resim seç; ayrıntıları büyütüp inceleyebileceğin kalitede bir görüntüsünü, resmin sahibi olan kurumun kendi yayınından bul.
2. Resmin bir kilise, bir saray ya da açık pazar için mi yapıldığını, kaynağın bu konuda ne söylediğini kaydet.
3. Beş cümlelik analizinde ışığın nereden geldiğini, karanlığın ne kadar yer kapladığını, kompozisyonun ana çizgilerini, öykünün hangi anının seçildiğini ve tenlerin ışıkla gölge arasında nasıl boyandığını tek tek ele al.
4. Analizine, bu resmin izleyicisini nasıl etkilemek istediğine dair bir cümle kur; yorumunu resimde parmağınla gösterebileceğin bir ipucuna dayandır.

Kendini değerlendir

• Değer (Ton): Işıklı alanlarla karanlık alanların oranını ve geçişlerini gözlemledin mi?
• Kompozisyon: Resmin ana çizgilerini, çaprazları ve hareketi tarif edebildin mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Gölgede kaybolan ve ışıkta keskinleşen kenarları ayırt ettin mi?
• İzleyiciyi etkileme amacına dair yorumun, resimde gösterebildiğin bir ipucuna dayanıyor mu?

Kendini sına

1. Trento Konsili'nin kutsal imgeler üzerine aldığı karara göre dinî resimlerin başlıca işlevi neydi?

• A) Yalnızca kiliseleri süslemek.
• B) Halkın inancını öğretmek ve güçlendirmek.
• C) Ressamların ünlü olmasını sağlamak.
• D) Resimleri kiliselerden kaldırmak.

2. Karavaggiocular kimlerdir?

• A) Caravaggio'nun ışığını ve dramatik kompozisyonlarını benimseyen ressamlar.
• B) Caravaggio'nun hamileri.
• C) Hollanda'daki sanat satıcıları.
• D) Yalnızca tavan resmi yapan ressamlar.

3. Quadratura tekniği neyi amaçlar?

• A) Resimleri küçültmeyi.
• B) Yalnızca portre yapmayı.
• C) Boyalı mimari öğelerle tavanın ve duvarın gökyüzüne doğru devam ediyormuş gibi görünmesini.
• D) Renkleri soldurmayı.

4. Protestan Hollanda'da ressamların yeni konulara yönelmesinin başlıca nedeni neydi?

• A) Kiliselerin büyük sunak resimleri ısmarlaması.
• B) Resmin yasaklanması.
• C) Yalnızca kralların resim satın alması.
• D) Kalvinist kiliselerin dinî resimlere yer vermemesi ve ressamların açık bir pazara çalışmaya başlaması.

5. Güçlü yan ışıkta koyu bir teni boyarken gölgedeki formun kaybolmaması için ne yapılabilir?

• A) Teni fonla tamamen aynı tonda boyamak.
• B) Yansıyan ışığı ve ten ile fon arasındaki küçük sıcaklık ve parlaklık farklarını korumak.
• C) Yüzü tamamen beyazla boyamak.
• D) Gölgeyi hiç göstermemek.

Cevaplar

1. B — Karar imgelerin açık, anlaşılır ve uygunsuzluktan arınmış olmasını istiyordu.
2. A — Gentileschi'ler, Ribera, Honthorst ve La Tour bu ışığı kendi dillerine çevirdi.
3. C — Pozzo'nun Sant'Ignazio tavanı bu tekniğin en ünlü örneklerindendir.
4. D — Alıcılar evlerine sığan manzaralar, natürmortlar ve gündelik sahneler istiyordu.
5. B — Rembrandt'ın İki Afrikalı Adam'ı koyu fonun önünde bu ince farklarla kurulur.

Referans görseller

• Özgün animasyon: Trento Konsili, Carracci akademisi ve Caravaggio'nun Roma kiliselerinden başlayan ışığın Avrupa haritasında Utrecht, Napoli, Floransa ve Lorraine'e yayılması.
• Özgün animasyon: bir kilise tavanının quadratura ile gökyüzüne açılması ve izleyicinin başını kaldırdığı nokta.
• Özgün animasyon: güçlü yan ışıkta bir yüzün ışıklı, gölgeli ve yansıyan ışık alanları; açık ve koyu tenlerde fonla ilişki.

Sonraki derse köprü

Barok'un ağır karanlığı, dev tuvalleri ve kilise tavanları on sekizinci yüzyılın başında Fransız aristokrasisinin salonlarında yerini hafif pastel renklere, zarif kıvrımlara ve bahçelerdeki eğlencelere bıraktı. Birkaç on yıl sonra ise bu zarafet, antik Roma'nın sert erdemlerini ve devrimci bir ciddiyeti savunan bir resimle karşı karşıya geldi. Sonraki derste Rokoko ve Neoklasisizmi ve beğeninin bu kadar kısa sürede nasıl iki kez yön değiştirdiğini ele alıyoruz.