Orta Çağ el yazmaları

Öğrenme hedefi

Orta Çağ Avrupası'nda kitapların elle nasıl yazılıp resimlendiğini, bir hayvan derisinin boyalı ve altınlı bir sayfaya dönüşene kadar geçtiği aşamaları izleyerek açıklayabileceksin. Parşömenin hazırlanışını, pigmentlerin ve altının sayfaya nasıl uygulandığını anlatabilecek; bir hikâyeli baş harfi ve bir saatler kitabı sayfasını okuyabilecek; bu kitapları yalnızca keşişlerin değil, rahibelerin ve kent atölyelerindeki ustaların da yaptığını kanıtlarıyla gösterebilecek; Kells Kitabı'ndan Limbourg kardeşlerin Très Riches Heures'üne uzanan önemli örnekleri ve bu sayfalarda insan yüzünün ve teninin nasıl gösterildiğini tartışabileceksin.

Kanca

Keşişlerin mikroskobik şaheserleri nasıl yapıldı?

Dublin'deki Trinity College kütüphanesinde, yaklaşık 800 yılına tarihlenen bir kitabın bir sayfası neredeyse bütünüyle üç Yunan harfine ayrılmıştır: İsa'nın adının ilk iki harfi olan khi ve rho. Bu harflerin içi, birbirine dolanan sarmallar, düğümler, insan yüzleri, melekler ve hayvanlarla doludur. Sayfanın alt kenarında, iki kedinin önünde kutsanmış ekmeği kemiren iki fare vardır. Bazı ayrıntılar o kadar küçüktür ki, bugün onları büyüteçsiz seçmekte zorlanırız. Elektrik yoktu, gözlük henüz yaygın değildi, kâğıt Avrupa'da henüz bilinmiyordu. Bu sayfalar hangi yüzeye, hangi araçlarla ve kimlerin eliyle yapıldı?

Bağlam

Fransız kralının amcası Berry Dükü Jean, döneminin en tutkulu kitap koleksiyoncularından biriydi. 1411 dolaylarında, Nijmegen doğumlu üç kardeşe, Paul, Jean ve Herman Limbourg'a, kişisel dualarında kullanacağı bir saatler kitabı ısmarladı. Kitap bugün Très Riches Heures, yani «Çok Zengin Saatler» adıyla bilinir ve Chantilly'deki Condé Müzesi'nde, 65 numaralı el yazması olarak korunur. 1416'da hem dük hem de üç kardeş, belki bir veba salgınında, öldü ve kitap yarım kaldı. Onlarca yıl sonra başka ressamlar, 1440'larda muhtemelen Barthélemy d'Eyck ve 1485–1489 arasında Jean Colombe, eksik sayfaları tamamladı.

Kitabın en ünlü sayfaları, yılın on iki ayını gösteren takvim resimleridir. Ocak sayfasında, yaklaşık 22,5 × 13,6 santimetrelik bir alanda, dük sağda, mavi bir giysi ve kürk bir başlıkla, kalabalık bir sofranın başında oturur. Arkasındaki büyük şömine ısıyı ve düklüğün gücünü birlikte gösterir; duvardaki halıda bir savaş sahnesi, masada altın kaplar, köpekler ve konuklar vardır. Bir görevlinin başının üstündeki yazı, konukları yaklaşmaya çağırır. Sayfanın üstündeki yarım dairede, güneşin gökyüzündeki yolu ve burç işaretleri gösterilir. Minik bir yüzeyde, onlarca figür, yüz ve kumaş deseni tek tek seçilebilir.

Ana anlatım

Sayfa nasıl hazırlanırdı?

Parşömen (parchment), kireçli suda bekletilen, gerili bir çerçevede kurutulan ve kazınarak inceltilen hayvan derisinden elde edilen yazı ve resim yüzeyidir. Çoğu zaman buzağı, koyun ya da keçi derisi kullanılırdı; özellikle genç buzağı derisinden yapılan ince ve pürüzsüz parşömene velen (vellum) denir. Deri önce kıllarından ve etinden arındırılır, sonra bir çerçeveye gerilir ve yarım ay biçimli bir bıçakla kat kat kazınırdı. Kuruyan deri, ponza taşıyla ve tebeşirle düzeltilir, yazıya ve boyaya hazır hâle getirilirdi. Kells Kitabı kaynaklara göre 340 yapraktan oluşur; bu kadar sayfa için gereken deri, bir topluluğun büyük bir yatırım yapmasını gerektiriyordu.

Parşömenin kâğıttan farklı bir davranışı vardır. Yüzeyi mürekkebi emmez, onu üstünde tutar; bu yüzden hatalı bir harf, ince bir bıçakla kazınarak silinebilirdi. Derinin iki yüzü de birbirinden farklıdır: kıl yüzü biraz daha sarımsı ve dokulu, et yüzü daha beyaz ve düzdür. Kitap yapanlar, açık bir kitapta karşılıklı gelen sayfaların aynı yüzden olmasına dikkat ederdi. Önce kurşun ya da kuru bir uçla ince çizgiler çekilir, metin için yer ayrılır, sonra yazıcı kaz ya da kuğu tüyünden kalemiyle metni yazardı. Resimler çoğu zaman yazıdan sonra, kendilerine ayrılmış boşluklara eklenirdi; bazı kitaplarda bu boşluklar hiç doldurulmamış olarak kalmıştır.

Renk ve altın nasıl uygulanırdı?

Tezhip (illumination), bir el yazmasının sayfalarının altın, gümüş ve parlak renklerle süslenmesi ve resimlendirilmesidir. İngilizce karşılığı «aydınlatma» anlamına gelir; altın sayfaya dokunan ışığı yansıttığında sayfa gerçekten aydınlanmış gibi görünür. Altın iki biçimde kullanılırdı. Birincisinde sayfaya alçı ve yapıştırıcıdan oluşan hafif kabarık bir zemin sürülür, üstüne çok ince bir altın yaprak yapıştırılır ve bir hayvan dişi ya da akik taşıyla ovularak parlatılırdı; bu altın, sayfadan hafifçe kabarır ve ışığı keskin bir biçimde yansıtırdı. Öbüründe toz hâline getirilmiş altın bir bağlayıcıyla karıştırılıp fırçayla boya gibi sürülürdü. Altın her zaman renklerden önce uygulanırdı, çünkü parlatma işlemi çevresindeki boyaya zarar verebilirdi.

Renkler, ezilmiş pigmentlerin yumurta akı ya da Arap zamkı gibi bir bağlayıcıyla karıştırılmasıyla hazırlanırdı. Kırmızı için zincifre, yeşil için bakır yeşili, sarı için arsenikli bir mineral olan orpiment, beyaz için kurşun beyazı kullanılırdı. En değerli renk, Afganistan'daki madenlerden gelen lapis lazuliden elde edilen ultramarin maviydi; pigmentlerin tarihi dersinde bu mavinin neden altından pahalı olabildiğini görmüştük. Pigmentler çok ince katmanlar hâlinde sürülür, ayrıntılar son derece ince fırçalarla eklenirdi. Bu minik ayrıntıların nasıl yapıldığı sorusuna araştırmacıların verdiği cevap çoğunlukla basittir: iyi bir ışık, keskin bir göz, sabit bir el ve yıllarca süren çıraklık. Bazı araştırmacılar büyüteç kullanılmış olabileceğini sormuştur, ama erken dönem için bunu gösteren bir kanıt yoktur.

Hikâyeli baş harf (historiated initial), bir metnin ya da bölümün ilk harfinin büyütülüp içine bir sahne ya da figür yerleştirilmesidir. Bir mezmurun ilk harfinin içinde Davut arp çalar; bir bölümün başındaki harfin içinde bir aziz vaaz verir. Sayfaların kenarları da çoğu zaman yapraklar, kuşlar, tuhaf melez yaratıklar, maymunlar ve metinle hiçbir ilgisi yokmuş gibi görünen şakalarla doludur. Bu kenar resimleri, dualarla dolu bir sayfanın içinde bile gündelik hayatın ve mizahın yer bulduğunu gösterir.

Bu kitapları kimler yaptı?

«Keşişlerin şaheserleri» ifadesi yarı yarıya doğrudur. Erken Orta Çağ'da kitapların büyük bölümü manastırların yazı odalarında, keşişler ve rahibeler tarafından yapıldı. Ama bu işin içinde kadınların payı uzun süre görmezden gelindi. İspanya'da 975'te tamamlanan ve bugün Girona Katedrali'nde bulunan bir el yazmasının kolofonunda, resimleri yapan iki kişinin adı geçer: bir rahip olan Emeterius ve kendini kadın ressam olarak tanıtan Ende. Kolofon (colophon), bir el yazmasının sonuna yazılan ve kitabın kim tarafından, ne zaman, kimin için yapıldığını bildiren nottur. On ikinci yüzyılda Ren bölgesinde bir rahibe olan Guda, bir vaaz kitabının baş harflerinden birinin içine kendi küçük portresini çizdi ve yanına «günahkâr bir kadın olan Guda bu kitabı yazdı ve resimledi» diye yazdı.

2019'da Science Advances dergisinde yayımlanan bir araştırma bu tabloya beklenmedik bir kanıt ekledi. Almanya'daki Dalheim'da, bir kadın manastırına ait mezarlıkta, 1100 yılı dolaylarında gömülmüş orta yaşlı bir kadının diş taşında lapis lazuli parçacıkları bulundu. Araştırmacılar, bu kadının büyük olasılıkla ultramarinle çalışan bir ressam olduğunu ve fırçasının ucunu dudaklarıyla sivrilttiği sırada pigmenti yuttuğunu ileri sürdü. Yazılı kayıtlarda adı geçmeyen bir kadının mesleği, dişlerinde saklı kalmıştı.

On üçüncü yüzyıldan itibaren kitap yapımı giderek kentlere taşındı. Paris gibi üniversite kentlerinde parşömen satıcıları, yazıcılar, ressamlar ve ciltçiler ayrı meslekler hâline geldi; saatler kitabı (book of hours), gün boyunca belirli saatlerde okunacak duaları içeren ve varlıklı kişilerin özel kullanımı için yapılan kitap türü, bu atölyelerin en çok aranan ürünü oldu. Limbourg kardeşler de manastır keşişleri değil, bir dükün hizmetindeki profesyonel ressamlardı.

Yüzler ve tenler nasıl gösterildi?

El yazmalarındaki yüzler çoğu zaman küçük, açık tenli ve kalıplaşmıştır; birkaç ince çizgi ve yanaklarda bir parça kırmızıyla kurulur. Bu kalıp, Avrupalı ressamların çevresinde en sık gördüğü yüzleri ve kutsal kişileri hangi idealle hayal ettiklerini yansıtır. Ama Orta Çağ resmi tek renkli değildi. On dördüncü ve on beşinci yüzyıllarda, özellikle Kuzey Avrupa'da, İsa'yı ziyaret eden üç kraldan birinin, geleneksel olarak Balthazar'ın, koyu tenli bir Afrikalı kral olarak gösterilmesi yaygınlaştı; Los Angeles'taki Getty Müzesi 2019–2020'de bu imge üzerine bir sergi düzenledi. Aynı dönemde Aziz Mauritius gibi azizler de bazı eserlerde Afrikalı olarak gösterildi.

Bu örnekler, koyu tenin Orta Çağ sanatında yalnızca bir istisna ya da bir kalıp olarak değil, zaman zaman büyük bir özenle ve saygıyla boyandığını gösterir. Ama bu imgelerin bir kısmının kalıplaşmış ve egzotikleştirici olduğu da unutulmamalıdır. Bir el yazmasındaki yüze bakarken, ressamın o yüzü gözlemden mi, bir örnek kitabından mı, yoksa bir fikirden mi kurduğunu sormak, bu dönemin tenleri nasıl gösterdiğini anlamanın en iyi yoludur.

Uygulama

Bu deneme, birkaç santimetrelik bir alanda bir sahneyi ve bir yüzü kurmanın ne kadar sabır, ışık ve el kontrolü istediğini kendi elinle görmeni sağlayacak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Keşişlerin mikroskobik şaheserleri nasıl yapıldı? Kireçte bekletilip gerilen ve kazınan bir hayvan derisiyle, kaz tüyünden kalemlerle, yumurta akıyla bağlanmış pigmentlerle, dişle parlatılmış altın yapraklarla ve yıllarca süren çıraklığın kazandırdığı sabit bir elle. Ama bu şaheserleri yalnızca keşişler yapmadı: Ende gibi kadın ressamlar, Guda gibi kendini sayfaya çizen rahibeler, Dalheim'daki adsız kadın ve Limbourg kardeşler gibi kent ve saray ustaları da bu geleneğin parçasıydı. Kells Kitabı'nın sarmallarından Très Riches Heures'ün takvim sayfalarına kadar bu kitaplar, resmin bir avuç içine sığan bir dünyada da ne kadar derin olabileceğini gösterir. Ödevde bir el yazması sayfası seçip, harften kenar süslemesine kadar beş cümleyle inceleyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bu dönemden bir eser seç ve 5 cümlelik biçimsel analiz yaz.

1. Bir Orta Çağ el yazmasından tek bir sayfa seç; sayfanın yüksek çözünürlüklü görüntüsüne, el yazmasını saklayan kütüphanenin ya da müzenin dijital koleksiyonundan ulaş.
2. El yazmasının adını, yaklaşık tarihini, yaprak numarasını ve bugün hangi kütüphanede ya da müzede olduğunu yaz.
3. Beş cümlelik analizinde sayfanın düzenini, metinle resmin ilişkisini, baş harfi, kenar süslemelerini, altının ve renklerin nerede kullanıldığını ve yüzlerin tenini, görüntüyü büyüterek tek tek incele.
4. Analizine, bu sayfayı kimin yapmış olabileceğine dair kaynağın ne söylediğini ve ne söyleyemediğini anlatan bir cümle ekle.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Analizin metin bloklarının, resmin ve kenar süslemelerinin sayfayı nasıl paylaştığını gösteriyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Görüntüyü büyüterek en küçük ayrıntılara kadar inceledin mi?
• Teknik ve Malzeme: Parşömen, altın ve pigmentler hakkındaki bilgileri koleksiyon kaydıyla karşılaştırdın mı?
• Sayfayı kimin yaptığına dair cümlen, bilinmeyeni bilinen gibi yazmadan kurulmuş mu?

Kendini sına

1. Parşömen nasıl hazırlanırdı?

• A) Ağaç kabuğunun dövülmesiyle.
• B) Hayvan derisinin kireçte bekletilip gerilmesi ve kazınarak inceltilmesiyle.
• C) Pamuk liflerinin preslenmesiyle.
• D) Kilin fırında pişirilmesiyle.

2. Tezhipte altın neden renklerden önce uygulanırdı?

• A) Altın en ucuz malzeme olduğu için.
• B) Renklerin altının üstünde daha iyi göründüğü için.
• C) Parlatma işlemi çevresindeki boyaya zarar verebileceği için.
• D) Altın yalnızca kenarlara uygulandığı için.

3. Dalheim'da bulunan bir kadının diş taşındaki lapis lazuli neyi düşündürür?

• A) Kadının büyük olasılıkla ultramarinle çalışan bir el yazması ressamı olduğunu.
• B) Kadının lapis madeninde çalıştığını.
• C) Lapis lazulinin bir ilaç olarak kullanıldığını.
• D) Kadının Afganistan'da yaşadığını.

4. Kolofon nedir?

• A) Kitabın ilk sayfasındaki süslü başlık.
• B) Sayfanın kenarındaki süsleme.
• C) Bir altın parlatma aleti.
• D) El yazmasının sonunda kitabın kim tarafından, ne zaman ve kimin için yapıldığını bildiren not.

5. Très Riches Heures hakkında hangisi doğrudur?

• A) Limbourg kardeşlerin 1416'daki ölümüyle yarım kaldı ve sonraki ressamlarca tamamlandı.
• B) Bir manastırda keşişlerce yazıldı.
• C) Kâğıda basılmış bir kitaptır.
• D) Yalnızca metin içerir, hiç resim yoktur.

Cevaplar

1. B — Kıl ve et yüzleri farklı olduğu için karşılıklı sayfalarda aynı yüz eşleştirilirdi.
2. C — Parlatılan kabarık altın ışığı keskin bir biçimde yansıtırdı.
3. A — Araştırmacılar fırçanın ucunu dudaklarla sivriltirken pigmentin yutulduğunu ileri sürdü.
4. D — Girona'daki el yazmasının kolofonunda Ende'nin adı geçer.
5. A — Eksik sayfaları 1440'larda ve 1485–1489 arasında başka ressamlar tamamladı.

Referans görseller

• Özgün animasyon: bir hayvan derisinin kireçte bekletilmesi, çerçeveye gerilmesi, kazınması ve bir sayfaya dönüşmesi.
• Özgün animasyon: kabarık zemin üzerine altın yaprağın yapıştırılıp bir dişle parlatılması; lapis lazulinin ezilip yumurta akıyla karıştırılması.
• Özgün animasyon: Kells Kitabı'nın khi-rho sayfasında kedilerin ve farelerin büyütülerek bulunması; Dalheim'daki diş taşında mavi parçacıklar.

Sonraki derse köprü

Limbourg kardeşlerin takvim sayfalarında şatolar, tarlalar ve odalar giderek daha inandırıcı bir derinlik kazanır, ama bu derinlik hâlâ ustaların gözüne ve alışkanlığına dayanır. Aynı yıllarda Floransa'da mimarlar ve ressamlar, derinliği tek bir göz noktasına ve bir ufuk çizgisine bağlayan geometrik bir yöntem üzerinde çalışıyordu. Sonraki derste Rönesans'ı ve doğrusal perspektifin ortaya çıkışını ele alıyoruz.