Bizans ve ikon resmi

Öğrenme hedefi

Bizans resminin ve ikon geleneğinin nasıl bir inanç, devlet ve atölye düzeni içinde doğduğunu açıklayabileceksin. Bir ikonun sıradan bir tablodan hangi işleviyle ayrıldığını anlatabilecek; altın zeminin, ters perspektifin ve ön cepheden bakan figürlerin izleyiciyle nasıl bir ilişki kurduğunu gösterebilecek; imgelere karşı yürütülen ikonoklazma döneminin bu sanatı nasıl biçimlendirdiğini özetleyebilecek; ten renginin koyu bir alt katmandan açığa doğru katman katman kurulduğu tekniği tanıyabilecek ve Sina'dan İstanbul'a, Novgorod'dan Moskova'ya bu geleneğin önemli eserlerini ve adı bilinen ustalarını sayabileceksin.

Kanca

Altın arka plan neden bir penceredir?

Bir pencereye baktığında camın kendisini değil, arkasındaki manzarayı görürsün. Rönesans'tan sonra Batı'da bir tablo çoğu zaman böyle düşünüldü: çerçeve bir pencere, resim de onun arkasında uzanan bir oda ya da manzara. Bir Bizans ikonunun arka planında ise ne oda vardır ne manzara; yalnızca düz, parlak bir altın yüzey. Gözün derinliğe kaçamaz, yüzeye çarpıp geri döner. Ama ikonları yapanlara ve onlara dua edenlere göre, bu altın yüzey de bir pencereydi. Arkasında görünen yer yalnızca bambaşkaydı. Bu nasıl bir pencere?

Bağlam

Mısır'ın Sina Yarımadası'nda, Musa Dağı'nın eteğinde, altıncı yüzyılda İmparator Justinianus'un döneminde kurulan Azize Katerina Manastırı yüzyıllardır aralıksız ayakta duruyor. Manastırın koleksiyonunda, altıncı yüzyıla tarihlenen, yaklaşık 84 × 45,5 santimetrelik bir ahşap pano durur: Pantokrator İsa. Pantokrator, Yunancada «her şeye hükmeden» anlamına gelir. İsa ön cepheden bakar; bir elinde mücevherlerle süslü bir İncil tutar, öbür eliyle kutsar. Arkasında bir niş ve altın bir hale vardır.

İkon, balmumuna karıştırılmış pigmentlerle, yani enkaustik dersinde tanıdığın teknikle yapılmıştır. Kaynaklara göre yüz ve eller aşağı yukarı on üçüncü yüzyılda kaba bir biçimde yeniden boyanmıştı; 1962'de Atina'daki Bizans Müzesi'nin konservatörü Tasos Margaritoff ikonu temizleyince altıncı yüzyıldan kalma özgün yüzey ortaya çıktı. İkonun en çok konuşulan özelliği, yüzün iki yarısının birbirinden farklı olmasıdır: kaşlar, göz bebekleri ve ağzın köşeleri iki yanda aynı değildir. Pek çok yorumcu bu farkı, İsa'nın bir yanda yargıç, öbür yanda kurtarıcı olarak gösterilmesiyle açıklar; başkaları yalnızca canlılık kazandıran ustaca bir asimetri görür. Kesin olan, bu yüzün izleyiciyi tek bir ifadeyle değil, dikkatle bakılınca değişen bir bakışla karşıladığıdır.

Ana anlatım

İkon bir tablodan nasıl ayrılır?

İkon (icon), Yunancada «imge» anlamına gelen ve Doğu Hristiyan geleneğinde İsa'yı, Meryem'i, azizleri ya da kutsal olayları gösteren, dua ve saygı eylemlerinin bir parçası olarak kullanılan resimdir. Çoğu ahşap bir pano üzerine yapılır, ama duvar resmi, mozaik ya da fildişi de olabilir. Bir ikonu bir tablodan ayıran şey tekniği değil, işlevidir. Bir tablo seyredilir, beğenilir, tartışılır; bir ikonun önünde ise mum yakılır, dua edilir, ikon öpülür ve bayram günlerinde alaylarla taşınır.

Bu işlev, ikonun görünüşünü doğrudan etkiledi. Bizans'ta imgeleri savunan düşünürler, dördüncü yüzyılda Kayserili Basileios'a dayanan bir düşünceyi sık sık andı: imgeye gösterilen saygı, imgenin kendisine değil, gösterdiği asıl varlığa geçer. Bu bakışla ikon, bir kişinin kendine özgü bir portresi olmaktan çok, izleyiciyi o kişiyle karşılaştıran bir aracıdır. Figürler bu yüzden çoğu zaman ön cepheden, iri gözlerle, izleyiciye doğrudan bakarak gösterilir. İkonografinin kuralları da bu nedenle sıkıydı: Meryem'in hangi giysiyle, çocuk İsa'nın hangi duruşla, bir azizin hangi yüz özellikleriyle gösterileceği kuşaktan kuşağa aktarılan örneklerle belirlenirdi. Bir ikon ressamının amacı yeni bir yüz icat etmek değil, tanınmış bir yüzü doğru ve yaşayan bir biçimde yeniden sunmaktı.

İkonoklazma (iconoclasm), Yunancada «imge kırıcılığı» anlamına gelen ve Bizans'ta kutsal imgelerin yapılmasının ve saygı görmesinin yasaklandığı, imgelerin kaldırıldığı ya da yok edildiği dönemlerin adıdır. İlk dönem sekizinci yüzyılda başladı ve 787'de İznik'te toplanan konsülün imgelere saygıyı yeniden onaylamasıyla sona erdi; ikinci dönem dokuzuncu yüzyılın başında başladı ve 843'te kalıcı olarak kapandı. Bu dönemlerde yapılmış ya da korunmuş ikon çok azdır. Sina'daki Pantokrator'un günümüze ulaşmasının bir nedeni de manastırın, yedinci yüzyıldan itibaren Bizans'ın siyasi denetimi dışında, bu tartışmaların uzağında kalmasıdır.

Altın zemin ve ters perspektif neyi gösterir?

Altın zemin (gold ground), resmin arka planının, ince dövülmüş altın yapraklarla kaplanarak derinliği olan bir mekân yerine parlak ve düz bir ışık yüzeyine dönüştürülmesidir. Yumurta temperası dersinde Duccio'nun panosunda gördüğün altın fon, Bizans'tan İtalya'ya geçen bu geleneğin bir devamıdır. Altın, bir ufuk ya da gökyüzü göstermez; bir yeri değil, bir ışığı gösterir. Mum ve kandil ışığında, izleyici yer değiştirdikçe parlaklığı değişir ve figürler bu titreşen ışığın önünde, sanki kendi ışıklarının içindeymiş gibi durur.

Rus düşünür ve din adamı Pavel Florenski, 1920'lerin başında yazdığı İkonostas adlı metinde ikonu, ötedeki bir dünyaya açılan bir pencere olarak tanımladı. Kancadaki pencere buradan gelir. Rönesans penceresi izleyiciyi resmin içine, bir odaya ya da manzaraya çağırır; ikon penceresi ise ters yönde işler: kutsal figür pencereden izleyicinin dünyasına bakar. Göz seviyesi ve ufuk çizgisi dersinde kısaca andığımız ters perspektif (reverse perspective), bu yönü destekleyen bir düzendir: bir masanın, bir kitabın ya da bir tahtın arka kenarı ön kenarından daha geniş çizilir, yan yüzler birbirinden uzaklaşarak izleyiciye doğru açılır. Florenski bu terimi ayrı bir denemede tartıştı. Bazı sanat tarihçileri bu çizimleri bilinçli bir kuram olarak değil, birden çok görünüşü birleştirme alışkanlığı olarak okur; hangi açıklamanın ağır bastığı tartışmalıdır.

Mekânın bu biçimde kurulması, eski dünyadan tamamen kopmak anlamına gelmiyordu. Sina'daki Pantokrator'un arkasındaki niş hâlâ bir mimari derinlik ima eder; yüzün modellenişi de Roma döneminin Fayum portrelerini hatırlatan bir gözlem taşır. Sonraki yüzyıllarda bu mekân giderek incelip altına dönüştü, ama yüzler ve bedenler hacimlerini hiçbir zaman tümüyle yitirmedi.

Ten nasıl katman katman kurulur?

Proplazmos (proplasmos), ikon ressamlarının yüzü ve eli önce koyu, yeşilimsi ya da zeytin kahvesi bir alt katmanla boyadığı ve bu katmanın bitmiş resimde gölge olarak kaldığı tekniğin adıdır. Rus geleneğinde bu koyu katmana sankir denir. Ustalar bu katmanın üstüne, her seferinde biraz daha açık ve sıcak okr tonlarını giderek küçülen alanlara uygular; en sonunda alnın, burnun sırtının ve elmacık kemiklerinin üstüne ince, parlak beyaz çizgiler çekerler. Yüz, karanlıktan ışığa doğru, adım adım aydınlatılır. On sekizinci yüzyılda Fournalı Dionysios'un derlediği ressam el kitabı, bu katmanlar için kullanılacak karışımları ayrıntılı biçimde tarif eder; ama teknik çok daha eskidir.

Bu yöntemden bugünün ressamının alacağı bir ders var. Ten burada tek bir «ten rengi» ile değil, koyu ve soğuk bir temelden sıcak ve açık üst katmanlara uzanan bir değer dizisiyle kurulur; gölgeler, üstüne başka bir renk eklenerek değil, alt katmanın açık bırakılmasıyla oluşur. Bugün koyu tenleri boyayan ressamların çoğu, benzer bir mantıkla, siyahla koyulaştırılmış tek bir karışım yerine sıcak ve soğuk koyuların katmanlarıyla çalışır. İkonlardaki yüzlerin tenleri, belirli bir kişiyi değil ideal bir kutsal bedeni gösterdiği için uzlaşımsaldır, ama bu uzlaşım aynı zamanda ışığın tende nasıl dolaştığına dair incelikli bir gözlemi saklar. Etiyopya'daki ikon geleneğinde de kutsal figürler, o geleneğin kendi yüz ve ten anlayışıyla boyanmıştır; aynı inanç farklı topluluklarda farklı yüzlere büründü.

Ustalar kimlerdi?

Bizans ikonlarının çoğu imzasızdır ve manastırlarda ya da kent atölyelerinde çalışan ustaların eseridir. Yine de bazı adlar bilinir. İstanbul'daki Kariye'nin, yani eski Khora Manastırı kilisesinin mozaiklerini ve duvar resimlerini yaptıranın devlet adamı ve bilgin Theodoros Metokhites olduğu, işin 1315 ile 1321 arasında tamamlandığı bilinir; mozaiklerden birinde Metokhites kiliseyi İsa'ya sunarken gösterilir, ama ustaların adları kayıtlarda yoktur. Kariye, dört yıllık bir restorasyonun ardından 6 Mayıs 2024'te cami olarak yeniden ibadete ve ziyarete açıldı. Aynı kentte Ayasofya'nın galerisindeki büyük Deesis mozaiği, İsa'nın iki yanında Meryem ile Vaftizci Yahya'yı gösterir ve genellikle on üçüncü yüzyıla tarihlenir.

Gelenek, Bizans'ın sınırlarını aşarak Balkanlar'a ve Rusya'ya yayıldı. İstanbul'dan gelen ve Rus kaynaklarında Grek Theofanis diye anılan usta, on dördüncü yüzyılın sonlarında Novgorod'da ve Moskova'da hızlı, dışavurumcu fırça darbeleriyle çalıştı. Onunla birlikte çalıştığı aktarılan Andrey Rublev'in Kutsal Üçlü ikonu, bugün Moskova'daki Tretyakov Galerisi'nin koleksiyonundadır; Rublev bu ikonda Tevrat'taki bir öyküde İbrahim'i ziyaret eden üç meleği, bir masanın çevresinde, birbirine doğru eğilen, yumuşak bir çember oluşturan figürler olarak gösterir. Kurallar sıkı olsa bile, bir ustanın elinden çıkan çizgi, renk ve ritim onu hemen tanınır kılabiliyordu.

Uygulama

Bu deneme, bir yüzün koyudan açığa doğru nasıl inşa edilebileceğini ve derinliği olmayan parlak bir zeminin bir figürü izleyiciye nasıl yaklaştırdığını kendi elinle görmeni sağlayacak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Altın arka plan neden bir penceredir? Çünkü ikonu yapanlara ve ona dua edenlere göre bu yüzeyin arkasında dünyevi bir manzara değil, kutsal bir gerçeklik vardı ve pencere, izleyicinin içeri girmesi için değil, kutsal figürün izleyiciye bakması için açılıyordu. Altın zemin derinliği ışıkla değiştirdi, ters perspektif mekânı izleyiciye doğru açtı, ön cepheden bakan iri gözler bu karşılaşmayı yüz yüze kıldı. Sina'daki altıncı yüzyıl Pantokrator'undan Kariye'nin mozaiklerine ve Rublev'in üç meleğine uzanan bu gelenek, ikonoklazmanın yıkımından geçerek ayakta kaldı. Ödevde kendi seçeceğin bir ikonu, altın zeminden yüzün katmanlarına kadar inceleyip beş cümleyle çözümleyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bu dönemden bir eser seç ve 5 cümlelik biçimsel analiz yaz.

1. Bir Bizans ya da Rus ikonunu, bir mozaiği ya da bir duvar resmini seç; fotoğrafına ve künyesine, eseri saklayan manastırın, müzenin ya da kurumun yayımladığı kayıttan ulaş.
2. Eserin yaklaşık tarihini, malzemesini ve bugün nerede bulunduğunu yaz; tarihin kesin mi yaklaşık mı olduğunu belirt.
3. Beş cümlelik analizinde figürün duruşunu ve bakışını, arka planı, mekânın nasıl kurulduğunu ve yüzün tenini, gözünün önündekine sadık kalarak tarif et.
4. Analizine, bu eserin bir tablo gibi seyredilmek için mi yoksa başka bir kullanım için mi yapıldığına dair bir cümle yaz; dayanağını da göster.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Analizin figürün yerleşimini, arka planı ve mekânın kuruluşunu somut olarak betimliyor mu?
• Değer (Ton): Yüzün koyudan açığa doğru nasıl modellendiğini gözlemledin mi?
• Teknik ve Malzeme: Eserin taşıyıcısını, boyasını ve altının nerede, nasıl kullanıldığını bir kaynaktan doğruladın mı?
• Eserin işlevine dair cümlen, kendi beğenini ikonu yapanların amacıyla karıştırmadan kurulmuş mu?

Kendini sına

1. Bir ikonu sıradan bir tablodan ayıran temel özellik nedir?

• A) Her zaman yağlı boyayla yapılması.
• B) Her zaman büyük olması.
• C) Dua ve saygı eylemlerinin bir parçası olarak kullanılması.
• D) Hiç figür içermemesi.

2. İkonlardaki altın zemin en çok neyi gösterir?

• A) Derinliği olan bir manzarayı yerine ışığı ve başka bir gerçekliği.
• B) Gökyüzünün gerçek rengini.
• C) Ressamın imzasını.
• D) Bir odanın duvarını.

3. Sina'daki Pantokrator ikonunun günümüze ulaşmasına katkı yapan etkenlerden biri nedir?

• A) Yağlı boyayla yapılmış olması.
• B) Yirminci yüzyılda boyanmış olması.
• C) Hiç temizlenmemiş olması.
• D) Manastırın ikonoklazma döneminde Bizans'ın siyasi denetimi dışında kalması.

4. Proplazmos tekniğinde gölgeler nasıl oluşur?

• A) Yüzün en sonunda siyahla boyanmasıyla.
• B) Koyu alt katmanın açık tonlarla örtülmeden bırakılan bölümleriyle.
• C) Altın yaprakla.
• D) Gölge hiç gösterilmez.

5. Ters perspektifte bir masa nasıl çizilir?

• A) Arka kenarı ön kenarından daha geniş, yan yüzleri izleyiciye doğru açılarak.
• B) Tek bir kaçış noktasına yakınsayarak.
• C) Yalnızca yukarıdan bakılmış bir dikdörtgen olarak.
• D) Hiç çizilmez.

Cevaplar

1. C — Bir ikonun önünde mum yakılır, dua edilir ve ikon alaylarla taşınır.
2. A — Mum ışığında izleyici yer değiştirdikçe altının parlaklığı da değişir.
3. D — Ayrıca 1962'deki temizlik altıncı yüzyıldan kalma özgün yüzeyi ortaya çıkardı.
4. B — Açık tonlar giderek küçülen alanlara uygulanır ve koyu temel gölgede kalır.
5. A — Bu düzen kutsal figürün dünyasını izleyiciye doğru açar.

Referans görseller

• Özgün animasyon: Rönesans penceresi ile ikon penceresinin karşılaştırılması; bakış yönlerinin oklarla gösterilmesi ve ters perspektifte çizilen bir masa.
• Özgün animasyon: bir ikon yüzünün proplazmostan ince beyaz vurgulara kadar katman katman kurulması.
• Özgün animasyon: bir altın zeminin mum ışığında izleyici yer değiştirdikçe parlaklığının değişmesi; Sina, İstanbul, Novgorod ve Moskova'yı gösteren bir harita.

Sonraki derse köprü

Altın yalnızca ikonların arka planında parlamadı. Aynı yüzyıllarda manastırlarda, parşömen sayfaların kenarlarına, büyük baş harflerin içine ve kitapların küçük resimlerine de altın yaprak ve yoğun renkler uygulandı. Sonraki derste Orta Çağ el yazmalarını, bu sayfaların nasıl hazırlandığını ve bir avuç içine sığan resimlerin hangi araçlarla ve kimler tarafından boyandığını ele alıyoruz.