Antik Mısır

Öğrenme hedefi

Antik Mısır resminin kurallarını, bu kuralları en açık gösteren eserleri ve onları doğuran inanç ve toplum düzenini açıklayabileceksin. İnsan figürünün neden baş ve bacaklar yandan, göz ve omuzlar karşıdan gösterildiğini anlatabilecek; figürlerin boyutunun mekândaki uzaklığa değil toplumsal öneme göre belirlendiğini bir örnek üzerinde gösterebilecek; sahnelerin yatay bantlara nasıl dizildiğini okuyabilecek; erkek ve kadın figürlerindeki ten renklerinin gözlem değil bir uzlaşım olduğunu ayırt edebilecek ve bu resimleri yapan, çoğunun adını bilmediğimiz ustaların nasıl çalıştığını tanımlayabileceksin.

Kanca

Mısır resimlerinde neden herkes yandan çizildi?

Bir Mısır mezar resmindeki bir adama dikkatle bak. Burnu, dudakları ve çenesi yandan görünüyor; ama gözü sana karşıdan bakıyor. Omuzları iki yana açılmış, sanki tam karşından duruyor; beli dönmeye başlamış; bacakları ve ayakları yine yandan, adım atar gibi. Gerçek bir insan bu biçimde duramaz. Üstelik bu kalıp, aşağı yukarı üç bin yıl boyunca, küçük değişikliklerle, binlerce duvarda tekrar edildi. Bu resimleri yapanlar bir kedinin tüylerini, bir balığın pullarını, bir kelebeğin kanadını şaşırtıcı bir incelikle gözleyebiliyordu. Öyleyse insanı neden böyle çizdiler?

Bağlam

1820'lerin başında, Nil'in batı kıyısında, bugünkü Luksor'un karşısındaki eski Teb mezarlığında çalışan Yunan asıllı kazıcı Giovanni d'Athanasi, İngiliz başkonsolos Henry Salt adına bir mezar şapelinin duvarlarından boyalı sıva parçaları kesip çıkardı. Salt bu parçaları British Museum'a sattı. Şapelin sahibi, Karnak'taki Amon Tapınağı'nın tahıl ambarında kâtip ve tahıl sayıcısı olarak çalışmış, orta rütbeli bir memur olan Nebamun'du. Mezar şapeli (tomb-chapel), ölünün gömüldüğü yeraltı odalarının üstünde, yaşayanların ziyaret edip adak bıraktığı süslü bölümdür. D'Athanasi şapelin yerini hiçbir zaman açıklamadı; kaynaklara göre bu yer bugün de bilinmiyor.

Kurtarılan parçalardan en ünlüsü, Nebamun bataklıkta kuş avlarken adıyla bilinen, yaklaşık 83 × 98 santimetrelik sahnedir ve MÖ 1350 dolaylarına, On Sekizinci Hanedan'a tarihlenir. Nebamun, papirüs sazlıkları arasında küçük bir kayığın üstünde ayakta durur; bir elinde bir atma sopası, öbüründe yem olarak kullanılan üç balıkçıl vardır. Arkasında karısı Hatşepsut, ayaklarının dibinde küçük kızı oturur. Sazlığın içinde bir kedi üç kuşu birden yakalamıştır; müzenin açıklamasına göre kedinin gözü yaldızla işlenmiştir ve bu ayrıntı, sahnenin yalnızca bir gezinti değil, dinsel anlamlar da taşıyan bir imge olduğunu düşündürür. British Museum, restore edilen on bir parçayı 2009'da açılan ayrı bir galeride sergilemeye başladı.

Ana anlatım

Neden göz karşıdan, baş yandan?

Birleşik bakış (composite view), bir figürün her parçasının kendi en tanınır açısından gösterilip tek bir bedende birleştirilmesidir. Nebamun'un başı profildedir, çünkü burnun, alnın ve çenenin çizgisi en açık biçimde yandan görünür. Göz ise karşıdan çizilmiştir, çünkü bir gözü göz yapan badem biçimi ve iris, karşıdan bakıldığında tamdır. Omuzlar iki yana açılır ve iki kol da görünür; göğüs ve bel yavaşça yana döner; bacaklar ve ayaklar yandan, çoğu zaman bir adım atar gibi, iki ayak da iç taraftan görünerek çizilir. Alman Mısırbilimci Heinrich Schäfer'in 1919'da yayımlanan Mısır Sanatı Üzerine kitabından bu yana araştırmacılar bu dili, gözün tek bir anda gördüğünü değil, zihnin bir beden hakkında bildiğini kaydeden bir yaklaşım olarak açıklar. Görmeyi öğrenmek dersinde Hesy-Ra'nın ahşap panolarında karşılaştığımız profil baş ve karşıdan göz, işte bu dilin çok daha eski bir örneğidir.

Bunun bir beceri eksikliği olmadığını resmin kendisi gösterir. Aynı sahnedeki kedi, kuşlar, balıklar ve kelebekler çok daha serbest ve gözleme dayalı çizilmiştir; Nebamun'un şölen sahnesini gösteren bir başka parçada ise iki müzisyenin yüzü, bu gelenekte çok nadir görüldüğü biçimde, izleyiciye karşıdan dönüktür. Kurallar en sıkı biçimde mezar sahibine, ailesine ve tanrılara uygulanıyordu. Pek çok araştırmacıya göre bunun nedeni resmin işlevidir: mezardaki imge, bir anın kaydı olmaktan çok, sahibinin öbür dünyadaki yaşamını sonsuza dek sürdürecek eksiksiz ve açık bir varlık olarak düşünülüyordu. Bir kolu gövdenin arkasında kaybolan ya da bir gözü gölgede kalan bir figür, bu bakışla eksik bir figürdü.

Figürlerin boyutunu ne belirler?

Hiyerarşik ölçek (hierarchical scale), bir resimdeki figürlerin boyutunun izleyiciye uzaklıklarına göre değil, toplumsal ya da dinsel önemlerine göre belirlenmesidir. Nebamun sahnenin açık ara en büyük figürüdür. Karısı Hatşepsut ondan belirgin biçimde küçüktür; kızı ise babasının dizine bile zor ulaşır. Bu oranlar gerçek boyları anlatmaz; ailenin içindeki yeri ve resmin kimin için yapıldığını anlatır. Bir ev hizmetlisi, bir kayıkçı ya da bir tarla işçisi aynı sahneye girdiğinde, onlar da genellikle mezar sahibinden çok daha küçük çizilir.

Mekân da aynı mantıkla kurulur. Kuş avı sahnesinde kayığın altındaki su, yukarıdan bakılıyormuş gibi dikdörtgen bir alan olarak gösterilir, ama içindeki balıklar yandan çizilmiştir. Kuşlar papirüslerin tepesinde, yine her biri kendi en tanınır açısından, yan yana dizilir. Kuşak (register), bir duvar yüzeyini yatay bantlara bölen ve her bandın alt kenarını figürlerin üstünde durduğu bir zemin çizgisine dönüştüren düzenleme biçimidir. Mısır duvar resimlerinde uzaklık çoğu zaman üst üste binmeyle ya da küçülmeyle değil, bir figürü ya da grubu bir üst kuşağa yerleştirmekle gösterilir. Nebamun'un şölen sahnesinde konuklar, müzisyenler ve dansçılar böyle kuşaklar hâlinde sıralanır; izleyici sahneyi bir kitap sayfası gibi, satır satır okur.

Figürlerin oranları da serbest bırakılmamıştı. Izgara yöntemi dersinde anlattığımız oran ızgarası, Orta Krallık'tan itibaren ayakta duran bir figürü ayak tabanından saç çizgisine kadar on sekiz kareye yerleştiriyordu. Geç Dönem'de bu ızgara değişti ve ayakta figür için ayak tabanından üst göz kapağına kadar yirmi bir kare kullanılmaya başlandı. Ustalar önce kırmızı çizgilerle ızgarayı ve taslağı çiziyor, sonra düzeltmeleri çoğu zaman siyahla yapıyordu; bitmemiş mezarlarda bu çizgiler bugün de görülebilir.

Ten renkleri neyi anlatıyor?

Renk uzlaşımı (colour convention), bir rengin gözlenen bir özelliği değil, bir topluluğun üzerinde anlaştığı bir anlamı ya da kategoriyi göstermek için kullanılmasıdır. Mısır resminde erkeklerin teni çoğu zaman kırmızımsı kahverengi, kadınlarınki ise açık sarı ya da daha soluk bir okr tonuyla boyanır. Nebamun ile Hatşepsut'un ten renkleri arasındaki fark bu uzlaşımın tipik bir örneğidir. Bu fark, iki kişinin gerçek ten rengini kaydetmez. Araştırmacılar onu çoğunlukla toplumsal cinsiyete dair idealle, erkeğin dışarıda ve güneşte, varlıklı bir kadının ise içeride olması beklentisiyle ilişkilendirir; bu yorumlar da tartışmalıdır ve uzlaşımın dışına çıkan örnekler vardır.

Yabancılar da renk ve kalıplarla ayırt edilirdi. Krallar Vadisi'ndeki I. Seti'nin mezarında, Kapılar Kitabı adlı cenaze metnine eşlik eden bir sahnede dört insan grubu yan yana gösterilir: Mısırlılar kırmızımsı kahverengi, Nil'in güneyindeki Nübyeliler koyu, kuzeydoğudaki Asyalılar ve batıdaki Libyalılar daha açık tenli çizilmiş; her grup giysisi, saç biçimi ve yüz özellikleriyle de ayrılmıştır. Bu sahne Mısırlıların komşularını coğrafyaya ve kültüre göre ayırdığını gösterir, ama bir nüfusun tamamının tek bir ten renginde olduğunu kanıtlamaz. Nil boyunca yaşayan insanların ten renkleri de, bugün olduğu gibi, geniş bir yelpazeye yayılıyordu.

Bu ayrım bir ressam için önemlidir. Bir renk uzlaşımı, iki ya da dört renkle yetinir; gerçek bir insanın teni ise ışığa, bedenin bölgesine ve kişiye göre değişen, sıcak ve soğuk alt tonları olan bir değerler dizisidir. Bir Mısır resmini incelerken ten rengini bir gözlem sanmamak, kendi portrelerinde de kalıp bir «ten rengi» tüpüne değil karşındaki kişiye bakmayı hatırlatır.

Bu resimleri kimler yaptı?

Mısır resimlerinin neredeyse hiçbiri imzalı değildir. Nebamun'un şapelini boyayan usta ya da ustaların adını bilmiyoruz. Resimler, çizim ustalarının, boyacıların, sıvacıların ve oymacıların birlikte çalıştığı atölyelerde yapılırdı. Krallar Vadisi'ndeki kraliyet mezarlarında çalışan zanaatkârların yaşadığı Deir el-Medine köyünden, taslak çizimlerin ve notların yapıldığı çok sayıda kireçtaşı ve çömlek parçası, yani ostrakon, bulunmuştur; bu kayıtlar sayesinde bazı ressamların adlarını, ailelerini ve çalışma düzenlerini tanıyoruz. Bu yüzden Mısır resminin «önemli sanatçıları» çoğu zaman tek tek kişiler değil, kuşaktan kuşağa bilgi aktaran atölyelerdir.

Nebamun'un resimleri kuru sıva üzerine boyanmıştır, yani fresk dersinde anlattığımız yaş sıva tekniğinden farklıdır. Ustalar demir oksitli okrları, karbon siyahını, beyaz için kalsiyum bileşiklerini ve bilinen ilk yapay pigment olan Mısır mavisini kullandı; Mısır mavisinin fırında nasıl üretildiği pigmentlerin tarihi dersinde anlatılmıştı. Kurallar da donmuş değildi. Nebamun'dan kısa bir süre sonra, Firavun Akhenaton'un Amarna döneminde, figürler daha uzun, kıvrımlı ve gündelik hareketler içinde gösterildi; bu dönemden sonra ise eski kalıplar büyük ölçüde geri döndü.

Uygulama

Bu deneme, bir resim dilinin neyi kazandırıp neyi dışarıda bıraktığını, özellikle ten rengi gibi kişiden kişiye değişen bir özellikte, kendi elinle görmeni sağlayacak.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Mısır resimlerinde neden herkes yandan çizildi? Aslında herkes tamamen yandan çizilmedi; her bedenin her parçası, kendi en açık ve en eksiksiz hâliyle gösterilip tek bir figürde birleştirildi. Bu dil, bir anı değil kalıcı bir varlığı göstermek isteyen bir inancın, oranları bir ızgaraya bağlayan atölyelerin ve toplumsal düzeni figürlerin boyutuna yansıtan bir dünyanın ürünüydü. Nebamun'un kuş avı sahnesinde bu kuralların hepsi birden görünür: profil baş ve karşıdan göz, küçük eş ve daha küçük kız çocuğu, yukarıdan görülen su ve yandan görülen balıklar, uzlaşıma göre boyanmış tenler. Aynı sahnedeki yaldız gözlü kedi ise bu kuralların içinde bile gözlemin ne kadar canlı kalabildiğini hatırlatır. Ödevde kendi seçeceğin bir Mısır duvarını aynı kuralların izini sürerek, beş cümleyle çözümleyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bu dönemden bir eser seç ve 5 cümlelik biçimsel analiz yaz.

1. Antik Mısır'dan bir duvar resmi ya da boyalı kabartma seç; görüntüsünü ve bilgilerini bir müzenin kendi koleksiyon sayfasından al.
2. Eserin adını, yaklaşık tarihini, hanedanını ve bulunduğu yeri, müzenin verdiği bilgilerden değiştirmeden aktar.
3. Beş cümlelik analizinde birleşik bakışı, figürlerin boyutlarını, kuşak düzenini ve renk kullanımını yalnızca görünen özelliklere dayanarak betimle.
4. Analizine, ten renklerinin bu eserde bir gözlem mi yoksa bir uzlaşım mı olduğuna dair bir cümle ekle ve bunu neye dayanarak söylediğini belirt.

Kendini değerlendir

• Oran ve Çizim: Analizin baş, göz, omuz ve bacakların hangi açıdan gösterildiğini tek tek adlandırıyor mu?
• Kompozisyon: Figürlerin boyutlarını ve kuşaklara yerleşimini somut olarak betimledin mi?
• Teknik ve Malzeme: Eserin yüzeyini, tekniğini ve renklerini kaynağa dayanarak yazdın mı?
• Ten renkleri hakkındaki cümlen, eserdeki uzlaşımı gerçek insanlar hakkında bir bilgiye dönüştürmeden kurulmuş mu?

Kendini sına

1. Birleşik bakış nedir?

• A) Bir sahneyi tek bir sabit noktadan çizmek.
• B) Figürün her parçasını kendi en tanınır açısından gösterip tek bir bedende birleştirmek.
• C) İki ayrı resmi yan yana sergilemek.
• D) Figürü yalnızca arkadan göstermek.

2. Nebamun'un kuş avı sahnesinde kızının çok küçük çizilmesi neyi gösterir?

• A) Figürlerin boyutunun uzaklığa değil toplumsal öneme göre belirlendiği hiyerarşik ölçeği.
• B) Kızın sahnede çok uzakta durduğunu.
• C) Ressamın oranları bilmediğini.
• D) Resmin sonradan küçültüldüğünü.

3. Mısır resminde erkeklerin kırmızımsı kahverengi, kadınların açık sarı boyanması en doğru biçimde nasıl açıklanır?

• A) Resmedilen kişilerin gerçek ten renklerinin kaydıdır.
• B) Pigment eksikliğinden kaynaklanır.
• C) Rastgele yapılmış bir tercihtir.
• D) Gözlem değil, toplumsal cinsiyete dair ideallerle ilişkilendirilen bir renk uzlaşımıdır.

4. Mısır duvar resimlerinde kuşak düzeni neye yarar?

• A) Resmi nemden korumaya.
• B) Figürlerin gölgelerini göstermeye.
• C) Duvarı zemin çizgili yatay bantlara bölerek sahneleri satır satır okunur kılmaya.
• D) Resmin imzasını saklamaya.

5. Mısır resimlerini yapan ustalar hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Hepsi eserlerini imzalamıştır.
• B) Çoğunun adı bilinmez; resimler atölyelerde birlikte çalışan zanaatkârlarca yapılırdı.
• C) Hepsi yaş sıva üzerine fresk tekniğiyle çalışmıştır.
• D) Yalnızca tek bir ressam bütün mezarları boyamıştır.

Cevaplar

1. B — Baş ve bacaklar yandan, göz ve omuzlar karşıdan gösterilerek tek figürde birleştirilir.
2. A — Kızın boyu gerçek boyunu değil ailedeki ve sahnedeki yerini anlatır.
3. D — Bu yorum da tartışmalıdır ve uzlaşımın dışına çıkan örnekler vardır.
4. C — Uzaklık çoğu zaman bir figürü üst kuşağa yerleştirerek gösterilir.
5. B — Deir el-Medine'deki ostrakonlar sayesinde bazı ressamların adlarını biliyoruz.

Referans görseller

• Özgün animasyon: Nebamun figürünün parçalara ayrılması; baş, göz, omuz, gövde ve bacakların her birinin hangi açıdan çizildiğinin gösterilmesi ve gerçek bir bedenin tek açılı çizimiyle karşılaştırılması.
• Özgün animasyon: on sekiz karelik ve yirmi bir karelik ızgaranın bir figürün üstüne yerleştirilmesi ve kırmızı taslak çizgilerinin siyah düzeltmelerle üst üste gelmesi.
• Özgün animasyon: bir duvarın kuşaklara bölünmesi; hiyerarşik ölçekte figürlerin boyutlarının öneme göre değişmesi; uzlaşımsal ten renkleriyle gerçek ten değerleri dizisinin yan yana konması.

Sonraki derse köprü

Mısır resimleri, kuru iklim ve kapalı mezarlar sayesinde binlerce yıl sonra bile renkleriyle karşımızda. Akdeniz'in öbür kıyısında ise tam tersi oldu: antik yazarların en büyük ustalar diye övdüğü Yunan ressamlarının tahta panoları neredeyse bütünüyle kayboldu ve onları bugün çoğunlukla metinlerden, boyalı vazolardan ve Roma duvarlarındaki yankılardan tanıyoruz. Sonraki derste Antik Yunan ve Roma resmini ve bu kaybın bize bıraktığı izleri ele alıyoruz.