Kalem işi

Öğrenme hedefi

Camilerin, türbelerin ve köşklerin kubbelerinde, tavanlarında ve duvarlarında görülen boyalı süslemenin, kalem işinin ne olduğunu ve nasıl yapıldığını açıklayabileceksin. Bir desenin kâğıt kalıptan sıvaya nasıl aktarıldığını, renklendirmenin ve tahririn hangi sırayla yapıldığını, kalıpsız serbest fırça çalışmasının nerede kullanıldığını anlatabilecek; kalem işini, sıvaya mala ile oyulan malakârîden, yaş sıvaya yapılan freskten ve ahşap üstündeki edirnekârîden ayırabileceksin. Yerden onlarca metre yukarıda okunacak bir desenin neden kâğıttaki bir tezhipten farklı kurulduğunu gösterebilecek, bir kalem işi desenini kâğıda uygulayabilecek ve çok uzaktan görülen, ufacık figürlerde tenin tek bir dokunuşla nasıl ayırt edildiğini değerlendirebileceksin.

Kanca

Camilerin tavanındaki desenler nasıl yapıldı?

Altın renginde, kaburgaları merkeze doğru toplanan dev bir kubbe; eteğinde yan yana dizilmiş bir sıra pencere ve içeri dolan ışık. Kubbeyi taşıyan büyük kemerlerin yüzünde koyu zeminli, kıvrık dallı bir şerit, bir kemerden ötekine kesintisiz akar. Ayaklara asılmış dev, yuvarlak levhalar, yerde ise küçük, sayısız insan: kimi ayakta, kimi secdede, kimi bir avizenin altında. Bu şeritleri, kemer yüzlerindeki dalları, kubbenin kaburgalarını boyayan el, onları kâğıtta değil, yerden çok yükseklerde, bir iskelenin üstünde, başını geriye atarak çizdi. Bu kadar yüksekteki bir desen nasıl çizilir ve aşağıdan bakan göze nasıl doğru ölçüde ulaşır?

Bağlam

Bu görüntü, İsviçre kökenli İtalyan mimar Gaspare Fossati'nin çizimlerinden Louis Haghe'nin taşbaskıya aktardığı ve 1852'de Londra'da yayımlanan bir albümün levhalarından biridir; Ayasofya'nın, cami olarak kullanıldığı döneminde, batıya doğru bakılarak görülen büyük orta mekânını gösterir. Kaynaklara göre Sultan Abdülmecid'in emriyle Gaspare ve Giuseppe Fossati kardeşler, 1847–1849 yıllarında yaklaşık sekiz yüz işçiyle binayı onardılar: kubbeyi bir demir zincirle sağlamlaştırdılar, sütunları düzelttiler ve iç ile dış süslemeyi yeniden ele aldılar. Aynı onarımda hattat Kazasker Mustafa İzzet Efendi'nin tasarladığı sekiz dev, yuvarlak levha ayaklara ve apsisin iki yanına asıldı. Levhada bu yuvarlak levhalar, kemerlerdeki şeritler ve altın tonlu kubbe açıkça görülür.

Tezhip dersinde silkme yöntemini ve tahriri, motif dersinde rumi, hatayi ve bulutu görmüştük. Kalem işi, bu motifleri ve yöntemleri kâğıdın ölçeğinden bir binanın ölçeğine taşır.

Ana anlatım

Kalem işi nedir, kim yapar?

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin tezyinat maddesine göre kalem işi, öbür adıyla kalemkârî (painted architectural decoration), binaların el değmeyecek kadar yüksek kısımlarını bezemek için sıva üzerine doğal boyalarla yapılan süslemedir. Madde, kumaş üzerine fırçayla resim yapma tekniğinin de aynı adla anıldığını not eder; dolayısıyla kalemkârî sözcüğüyle karşılaştığında, bir duvardan mı yoksa bir kumaştan mı söz edildiğine bağlamdan bakman gerekir. Kalem işi daha çok sıva üzerine uygulanır, ama madde onun taş ve ahşap üzerine de uygulandığını ekler.

Aynı maddeye göre Osmanlılarda motiflere nakış, motiflerle kurulan desenin bütününe resim ya da tarh, bunları yapanlara ressam ya da tarrâh denirdi. Nakkaş kelimesi ise daha geniş kapsamlıdır ve ressam, musavvir, müzehhip ve kalemkâr (painter of architectural decoration) gibi sanatçıların bütününü içine alır. Madde, Osmanlı sarayında bu tür işleri üstlenen Cemâat-i Nakkāşân-ı Hâssa'nın, Hassa Mimarları Ocağı'na bağlı olarak çalıştığını belirtir. Bu bağ önemlidir: kalem işi, binadan ayrı bir tablo değil, mimarinin bir parçası olarak tasarlanır. Nakkaşhâne maddesi de bu atölyelerde ressamların, kalem işi yapanların, müzehhiplerin, ciltçilerin ve öbür ustaların birlikte çalıştığını yazar; yani tavanı boyayan el ile kitabı süsleyen el aynı çatının altında yetişebiliyordu.

Desen tavana nasıl çıkar?

Tezyinat maddesine göre yapıları süsleyen kalemkârî bezemeler sıva üzerine iki farklı biçimde uygulanır. Birincisinde nakışlar önce özel kalıplara, yani büyük kâğıtlara çizilir; kalıptaki çizgiler iğnelenir, yani sık aralıklarla delinir ve kalıp sıvaya tutularak üzerinden silkme yapılır. Delikten geçen toz, deseni noktalar hâlinde sıvaya bırakır. Ardından nakışlar renklendirilir ve çevrelerine tahrir çekilir. Bu, tezhip dersinde gördüğün yöntemin aynısıdır; değişen yalnızca ölçektir. Bir tezhip kalıbı avuç içi kadarken, bir kemer şeridinin kalıbı metrelerce uzanabilir ve aynı parça şerit boyunca defalarca tekrarlanır.

İkinci tarzda kalıp kullanılmaz; desenler sıva üzerine serbest fırçayla işlenir. Madde, genellikle kemerlerde görülen renkli taş ve mermer taklidi bezemelerin bu yolla yapıldığını belirtir. Yani bir kemerin, aslında sıva olduğu hâlde, iki renkli taşlardan örülmüş gibi görünmesi çoğu zaman bir kalemkârın fırçasının işidir. Madde, günümüzde önceden hazırlanmış dişi kalıplar üzerinden tamponla ya da püskürtme yöntemiyle de bezeme yapıldığını ekler.

Ölçek, desenin kendisini de değiştirir. Kâğıttaki bir tezhipte göz motife bir karış uzaklıktan bakar; bir kubbede ise aradaki mesafe onlarca metredir. Bu yüzden yüksek yüzeylerde ince ayrıntı tek başına iş görmez: güçlü bir koyu zemin, açık ve okunaklı motifler, net bir tahrir ve şeritlerin ritmi, desenin aşağıdan seçilmesini sağlar. Fossati levhasında da kemer yüzlerindeki şerit, ayrıntılarından önce koyu zemini ve tekrar eden kıvrımlarıyla okunur.

Kalem işini komşularından ne ayırır?

Kalem işiyle karıştırılabilecek üç teknik vardır ve tezyinat maddesi her birini ayrı tanımlar. Fresk (fresco), sıva henüz yaşken yapılan resimleme tarzıdır; boya, kuruyan sıvanın içine işler. Madde, freski kalem işinin adıyla değil, ayrı bir terimle anar.

Malakârî (malakâri), alçı sıva üzerine mala ile oyularak işlendiği için bu adı alan bezeme tekniğidir. Maddeye göre genellikle kapalı mekânlarda, örtü sistemlerinin içinde ya da duvarların iç yüzlerinde kullanılır; sıva tam kurumadan uygulanır, motifler çoğunlukla kabarık biçimde ortaya çıkarılır, alçak kısımlar aşı kırmızısı ve çivit mavisi gibi koyu renklerle boyanır, kabarık kısımlar bazen altın varakla kaplanır. Kalem işinde desen yüzeyde düz bir boyamadır; malakârîde ise yüzeyin kendisi kabartılmıştır.

Edirnekârî (Edirne work), ahşap üzerine uygulanan, üzeri lakeyle kaplanan bezemedir ve tezyinat maddesi onu kalem işi tezyinatının bir başka yönü olarak görür. Edirnekârî maddesine göre bu teknik ilk kez Edirne'de ortaya çıktı, sonra İstanbul, Bursa, Diyarbakır ve Erzurum başta olmak üzere Anadolu'nun birçok yerine yayıldı; tavanlarda, dolap kapaklarında, tırabzan ayaklarında ve yazı çekmecelerinde kullanıldı. Madde, geç dönemlerde rumi gibi klasik motiflerin yanı sıra, Avrupa etkisiyle biçimlenen barok ve rokoko üsluplarında lale, sümbül, karanfil ve çiçek buketlerinin tercih edildiğini ve yer yer gölge veren renklerle çiçeklere hacim kazandırıldığını yazar.

Çok uzaktaki küçük figürde ten nasıl ayırt edilir?

Fossati levhasının alt kısmında, avizelerin altında dağılmış insanlar, birkaç milimetrelik figürlerdir. Böyle bir ölçekte bir yüz, gözü, burnu ve ağzıyla değil, tek bir renk lekesiyle çizilir; tenin rengi de bu tek dokunuşa sığar. Bu, büyük bir duvarı ya da kalabalık bir sahneyi boyarken her ressamın karşılaştığı bir sorundur: ten, ayrıntıyla değil, çevresindeki lekelere göre aldığı değerle okunur.

Burada belirleyici olan, yüz lekesi ile hemen yanındaki giysinin, sarığın ya da başörtüsünün arasındaki değer farkıdır. Açık, pembeye çalan bir yüz beyaz bir sarığın altında az fark verir ve kolayca kaybolur; onu ayırmak için lekeyi bir derece sıcak ve koyu tutmak, alnın hemen altına ince bir gölge koymak gerekir. Bal rengi, orta değerli bir yüz koyu bir giysiyle de açık bir sarıkla da yeterli farkı verir; burada iş çoğunlukla rengin sıcaklığındadır. Koyu kahverengi bir yüz koyu bir giysinin yanında birleşebilir; bu durumda yüzü ayıran, ışığın değdiği alına ya da elmacık kemiğine konan tek bir açık, sıcak vurgu olur. Her durumda aynı kuralı izle: önce figürün çevresindeki en yakın lekeye bak, sonra yüzün o lekeden açık mı koyu mu okunacağına karar ver ve bunu tek dokunuşla göster.

Uygulama

Bu çalışmada bir kalem işi bordürünü kâğıt kalıptan büyük bir yüzeye, silkme yöntemiyle aktaracaksın. Bir rulo kraft kâğıdı ya da birbirine yapıştırılmış birkaç büyük kâğıt, aydınger, bir toplu iğne ya da çivi, kömür tozu konmuş bir bez kese, akrilik ya da guaş boyalar, biri yassı biri ince iki fırça ve bir metre hazırla.

1. Yaklaşık 15 santimetre genişliğinde, 30 santimetre uzunluğunda bir şerit parçası tasarla: koyu bir zemin üstünde, bir saptan kıvrılan rumi ya da hatayi motifleri; parçanın iki ucunu, bir sonraki parçayla kesintisiz birleşecek biçimde aynı yükseklikte bitir.
2. Bu parçayı aydıngere geçir ve bütün çizgileri boyunca, yarım santimetre aralıklarla delik aç; delikler tezhipteki kadar sık olmak zorunda değil, çünkü desen uzaktan okunacak.
3. Büyük kâğıdı duvara ya da yere sabitle, kalıbı yan yana en az üç kez silkerek bir metrelik bir bordür kur ve noktaları ince bir çizgiyle birleştir.
4. Önce zemini koyu bir renkle, sonra motifleri açık renklerle boya; boyalar kuruyunca motiflerin çevresine kararlı, kalınca bir tahrir çek.
5. Bordürü duvara as, beş metre geri çekil ve aşağıdan bak; hangi ayrıntıların kaybolduğunu, hangilerinin okunduğunu bir cümleyle not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Camilerin tavanındaki desenler nasıl yapıldı? Kalem işi, binaların el değmeyecek kadar yüksek kısımlarını sıva üzerine doğal boyalarla süsleyen bir sanattır; taşa ve ahşaba da uygulanır. Kalemkâr, deseni çoğu zaman büyük bir kâğıt kalıba çizer, iğneler, silkme ile sıvaya aktarır, sonra renklendirip tahrir çeker; mermer ve renkli taş taklidi gibi işlerde ise serbest fırça kullanır. Fresk yaş sıvaya, malakârî mala ile oyulmuş kabarık alçıya, edirnekârî lakeyle kaplanan ahşaba yapılır. Fossati'nin Ayasofya levhası, kemerlerdeki şeritlerin ve kubbenin aşağıdan nasıl okunduğunu gösterir. Uzaktaki küçük figürde ten ise, çevresindeki lekeye göre seçilen tek bir dokunuşla ayırt edilir. Ödevde bir kalem işi desenini kâğıda uygulayacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir kalem işi desenini kâğıda uygula.

1. Bir cami, türbe, köşk ya da eski bir ev tavanından bir kalem işi bordürünün ya da göbeğinin fotoğrafını bul; kaynağını ve hangi yapıya ait olduğunu not et.
2. Desenin tekrar eden en küçük parçasını bul ve onu bir kalıp olarak kâğıda çiz; zemin rengini, motif renklerini ve tahririn rengini ayrı ayrı işaretle.
3. Kalıbı iğneleyip silkme ile büyük bir kâğıda en az dört kez aktar, renklendir ve tahrir çek.
4. Bitmiş çalışmayı önce yakından, sonra birkaç metre uzaktan fotoğrafla; iki fotoğrafı yan yana koyup uzaktan hangi öğelerin okunduğunu iki cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Kalıbın tekrarları birleşim yerlerinde kesintisiz bir şerit kurdu mu?
• Değer: Zemin ile motif arasındaki fark, birkaç metre uzaktan da desenin seçilmesini sağlıyor mu?
• Kenar ve Ayrıntı: Tahriri bütün motiflerin çevresinde eşit kalınlıkta ve kararlı çekebildin mi?
• Gözlem: Seçtiğin özgün desendeki renkleri ve oranları kendi çalışmana doğru aktardın mı?

Kendini sına

1. Tezyinat maddesine göre kalem işi nedir?

• A) Yaş sıvaya yapılan resimleme.
• B) Mala ile oyulmuş kabarık alçı bezeme.
• C) Binaların el değmeyecek kadar yüksek kısımlarını sıva üzerine doğal boyalarla süsleme.
• D) Kâğıt üzerine yapılan altın süsleme.

2. Kalıp kullanılan kalem işinde desen sıvaya nasıl aktarılır?

• A) Kalıptaki çizgiler iğnelenir ve kalıp üzerinden silkme yapılır.
• B) Desen sıvaya oyulur.
• C) Desen önce kumaşa basılır.
• D) Desen yalnızca gözle kopyalanır.

3. Malakârîyi kalem işinden ayıran nedir?

• A) Yalnızca ahşaba uygulanması.
• B) Hiç renk kullanılmaması.
• C) Kâğıt üzerine yapılması.
• D) Alçı sıvanın mala ile oyularak motiflerin kabarık biçimde çıkarılması.

4. Edirnekârî hangi yüzeye uygulanır?

• A) Taş duvara.
• B) Ahşaba; üzeri lakeyle kaplanır.
• C) Cama.
• D) Kâğıda.

5. Uzaktan görülen küçük bir figürde ten nasıl ayırt edilir?

• A) Gözü, burnu ve ağzı ayrıntılı çizerek.
• B) Her yüzü aynı renkle boyayarak.
• C) Yüzü hiç boyamayarak.
• D) Yüz lekesinin yanındaki giysi ya da sarık lekesiyle değer farkını kurarak.

Cevaplar

1. C — Madde, kalem işinin taş ve ahşap üzerine de uygulandığını ayrıca belirtir.
2. A — Ardından nakışlar renklendirilir ve çevrelerine tahrir çekilir.
3. D — Kabarık kısımlar bazen altın varakla kaplanır, alçak kısımlar koyu renklerle boyanır.
4. B — Teknik ilk kez Edirne'de ortaya çıktı ve Anadolu'nun birçok yerine yayıldı.
5. D — Koyu bir yüz koyu giysinin yanında, ışık değen yere konan açık bir vurguyla ayrılır.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: büyük bir kâğıt kalıbın iğnelenmesi ve bir duvar yüzeyine art arda silkilerek uzun bir bordür kurulması.
• Gerçek el çekimi: aynı bordürün yakından ve beş metre uzaktan görünüşü; hangi ayrıntıların kaybolduğu.
• Özgün animasyon: pembeye çalan, bal rengi ve koyu kahverengi yüzlü üç minik figürün beyaz sarık ve koyu giysi yanında, tek dokunuşla ayırt edilmesi.

Sonraki derse köprü

Kalemkârın araçları iskele, kâğıt kalıp, iğne, toz kesesi ve fırçaydı; her biri işin ölçeğine ve yüzeyine göre seçiliyordu. Bugün pek çok ressam aynı seçimi bir ekranın başında yapıyor: ekransız bir grafik tablet mi, üzerine doğrudan çizilen ekranlı bir tablet mi, hangi kalem, hangi boyut? Sonraki derste dijital çizimin donanımına geçiyor, bütçeye ve amaca göre bir grafik tabletle ekranlı bir tablet arasında nasıl seçim yapılacağını ele alıyoruz.