Tezhip temelleri

Öğrenme hedefi

Yazma kitapların, levhaların ve belgelerin altın ve boyayla süslenmesi olan tezhibin hangi kurallara göre yapıldığını açıklayabileceksin. Bir tezhip deseninin hazırlanıp yüzeye nasıl aktarıldığını, altının hangi biçimlerde sürüldüğünü ve parlak ile mat altının yan yana nasıl kullanıldığını anlatabilecek; altınla gölgelemenin ve ince çizgilerle çerçevelemenin süslemeye nasıl derinlik kattığını gösterebilecek; bir yazma kitabın açılış sayfalarından metin aralarındaki küçük süslere kadar tezhibin sayfadaki yerlerini tanıyabilecek; basit bir tezhip motifi çalışabilecek ve altının parlaklığının ve yansımasının, bir ten üzerinde boyanan takılarda tenin rengine göre nasıl değiştiğini değerlendirebileceksin.

Kanca

Altınla süslemenin kuralları nelerdir?

Kanuni Sultan Süleyman'ın tuğrası, kâğıt üzerinde dev bir imza gibi açılır: lacivert konturlu iki büyük kavis, göğe doğru yükselen üç ince sap ve sağa doğru uzanan uzun bir kol. Ama bu imzanın içi boş değildir. Kavislerin içinde, altın ve mavi sarmal dallar, minik yapraklar ve çiçekler, bir bahçe kadar sık ve bir saat kadar düzenli biçimde dolanır. Hiçbir dal rastgele kıvrılmaz, hiçbir yaprak bir öbürünün yerini çalmaz; her şey bir merkezden doğup belirli bir ritimle yayılır. Altını ve boyayı bu kadar küçük bir ölçekte, bu kadar düzenle dağıtan el hangi kurallara uyar? Bir süsleme, gelişigüzel bir süs olmaktan nasıl çıkar?

Bağlam

Metropolitan Sanat Müzesi'nin Osmanlı eserleri arasında, Kanuni Sultan Süleyman adına hazırlanmış, kaynaklara göre yaklaşık 1555–1560 yıllarına tarihlenen büyük bir tuğra bulunur. Kayda göre lacivert ve öbür boyalar, mürekkep ve altınla kâğıda işlenmiştir; tuğra yaklaşık 52,1 × 59,7 santimetredir. Tuğra, padişahın adını ve unvanını içeren, belgelerin başına çekilen resmî imza biçimidir; bu örnekte, kavislerin ve sapların içi yoğun bir tezhiple doldurulmuştur. Tuğranın altında ve üstünde altınla yazılmış satırlar görülür.

Âharlı kâğıdı ve zamkla ezilen altını minyatürün malzemesine ayrılan derste, zermühreyle perdahı ve son aşamada çekilen tahriri de minyatürün tekniğini anlatan derste görmüştük. Burada, tezhibin kendine özgü kurallarına, desenin hazırlanmasından altının farklı kullanımlarına ve sayfa düzenine bakıyoruz.

Ana anlatım

Tezhip nedir ve desen nasıl hazırlanır?

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin tezhip maddesine göre tezhip, Arapçada altınlamak anlamına gelen bir sözcükten türemiştir ve yazma eserlerin, levhaların ve albümlerin ezilmiş altın ve çeşitli renklerle süslenmesi sanatıdır. Müzehhip (illuminator), tezhip yapan sanatçıya verilen addır. Aynı maddeye göre müzehhibin malzemeleri arasında varak altın, ezme altın ve gümüş, lacivert, kırmızı ve siyah gibi boyalar, zamk ve jelatin gibi yapıştırıcılar, samur fırçalar, mühre, pergel ve cetvel vardır.

Maddeye göre tezhip motifleri doğadaki biçimlerden yola çıkılarak üslûplaştırılır; yani bir çiçek ya da bir yaprak, olduğu gibi kopyalanmaz, sadeleştirilip düzenli bir biçime dönüştürülür. Desenler geometrik kuruluşlara, yüzey boyunca tekrar eden düzenlere ya da tek bir pano içinde kapanan kompozisyonlara göre tasarlanır. Bir tezhip deseni çoğu zaman bir eksene göre simetrik kurulur: önce deseninin yarısı ya da dörtte biri çizilir, sonra bu parça katlanarak ya da çevrilerek tamamlanır.

Silkme (pouncing), bir desenin ince bir kâğıda çizilip çizgileri boyunca sık aralıklarla iğneyle delindikten sonra, bu kâğıdın asıl yüzeye konulup üzerinden ince toz dolu bir keseyle vurularak tozun deliklerden geçmesi ve desenin noktalar hâlinde yüzeye aktarılmasıdır. Kaynaklara göre tezhipte bu yöntem, aynı desenin bir sayfanın birçok yerine ya da simetrik iki yarıya tam aynı biçimde aktarılması için kullanılır. Noktalar sonradan ince bir çizgiyle birleştirilir ve toz silinir. Silkme, el ile çizimin yanlışlarını en aza indirir ve tekrar eden bir desenin her yerde aynı ölçüde kalmasını sağlar.

Altın hangi biçimlerde kullanılır?

Ansiklopedi maddesine göre tezhipte altın birkaç farklı biçimde kullanılır ve her biri farklı bir etki verir. Klasik tezhipte zemin boyanır ve motifler altınla doldurulur ya da tersine, motiflerin arası boyanır. Altın sürülüp kuruduktan sonra mühreyle perdahlanarak parlatılabilir ya da mat bırakılabilir.

Zer-ender-zer (gold within gold), aynı yüzeyde parlatılmış ve mat bırakılmış altının ya da farklı tonlardaki altınların yan yana kullanılmasıyla, motiflerin yalnızca altının ışığı farklı yansıtmasıyla belirdiği tezhip tekniğidir. Maddeye göre bu teriminin anlamı «altın içinde altın»dır. Bir yaprak parlatılmış altınla, çevresi mat altınla yapıldığında, iki yüzey aynı renkte olduğu hâlde, ışık değdikçe biri parlar, öbürü yumuşak kalır; motif yalnızca bu farkla okunur.

Halkâr (halkâr), altın ya da renkli boyayla, ince çizgiler ve tek renkte gölgelendirmelerle yapılan, zemine yayılan zarif süslemedir. Maddeye göre halkârî tekniğinde altın, ince taramalarla gölgelendirilerek kullanılır. Halkâr, çoğu zaman bir sayfanın kenar boşluklarında, hat levhalarının etrafında ya da bir zeminin üzerinde, hafif ve havadar bir süsleme olarak görülür; yoğun tezhibin aksine, kâğıdın zeminini nefes alacak biçimde açık bırakır.

Maddeye göre çift tahrir, bir motifin çevresine iki paralel ince çizgi çekilmesidir ve süslemeye ince bir çerçeve etkisi verir; zerefşan ise altın tozunun bir yüzeye serpiştirilmesidir. Bu teknikler, aynı sayfada bir arada kullanılarak süslemeye derinlik ve çeşitlilik katar.

Tezhip sayfanın neresine yapılır?

Serlevha (serlevha), bir yazma kitabın ilk açılan, karşılıklı iki sayfasına, metni çevreleyecek biçimde yapılan zengin tezhiptir. Ansiklopedi maddesi serlevhayı kitabın açılışındaki süslü karşılıklı sayfalar olarak tanımlar; kitabın başındaki zahriye sayfası da süslenebilir. Metnin içinde ise ayetler ya da beyitler arasında, durak denilen küçük süslü noktalar ve bölüm başlarında gül adı verilen yuvarlak süsler bulunur. Bir sayfanın köşelerinde kalan alanlar da koltuk olarak süslenir.

Bu yerleşim, tezhibin bir süs değil, bir okuma düzeni olduğunu gösterir. Serlevha okuru kitabın eşiğinde karşılar; durak, okuru bir duraklamaya çağırır; gül, bir bölümün başladığını ya da bittiğini işaret eder. Tezhip, metni gölgelemeden ona eşlik eder ve okuyanın gözünü yönlendirir. Kanuni'nin tuğrasında da tezhip, padişahın adını taşıyan biçimin içini doldurarak o adın önemini görünür kılar.

Maddeye göre klasik Osmanlı döneminde tezhibin üslubu da değişti: Baba Nakkaş adıyla anılan erken dönemde yoğun hatayi motifleri öne çıktı; on altıncı yüzyılın ortasında Şahkulu, saz yolu adı verilen, uzun, kıvrık yapraklı bir üslup getirdi; Kara Memi ise yarı doğal çiçek tasvirlerini tezhibe taşıdı. Kanuni'nin tuğrası, bu canlı dönemin ürünlerinden biridir. Aynı maddeye göre yirminci yüzyılda Süheyl Ünver'in çalışmaları ve Medresetü'l-hattâtîn'de başlayan eğitimle tezhip yeniden canlandı.

Ten üstündeki altın nasıl boyanır?

Tezhipte parlatılmış altın, bir ayna gibi çevresindeki ışığı yansıtır; bu yüzden aynı altın, bakış açısına göre parlak sarıdan koyu kahverengiye kadar değişebilir. Bu bilgi, bir portrede ya da bir figürde, bir tenin üstünde duran altın bir takıyı, bir küpeyi ya da bir kolyeyi boyarken de işe yarar: parlak bir altın yüzey, kendi rengini taşımakla birlikte, değdiği tenin rengini de yansıtır.

Açık ve pembemsi bir tenin üstündeki altın bir kolye, ışık almayan kıvrımlarında tenin pembemsi tonunu yansıtır; altın, burada daha soluk ve daha sarı görünür ve parlak noktası saf beyaza yakın olabilir. Orta tonlu, buğday bir tende altının gölgeli yüzleri tenin sıcak, altınsı alt tonunu taşır ve takı ile ten arasındaki sınır kolayca kaybolabilir; burada altının kenarlarını ince ve biraz daha koyu bir çizgiyle, tezhipteki tahrire benzer biçimde ayırmak takıyı okunur kılar. Derin kahverengi bir tende altın, değer bakımından tenden belirgin biçimde açıktır ve çok güçlü bir parlaklık kazanır; gölgeli yüzleri ise tenin kızıl ve kahverengi tonlarını yansıtarak sıcak bir bakır rengine döner. Her durumda altını tek bir sarı boyayla değil, bir açık ışık noktası, bir orta altın tonu ve tenin rengini taşıyan koyu bir yansımayla kurmak, onu tenin üstünde gerçekten parlayan bir metal gibi gösterir.

Uygulama

Bu çalışmada küçük, simetrik bir tezhip motifini silkme yöntemiyle aktaracak, altın ve tek bir renkle boyayacaksın. İnce aydınger ya da yağlı kâğıt, bir toplu iğne, bir tutam kömür tozu ya da rendelenmiş füzen konmuş küçük bir bez kese, kalın ve pürüzsüz bir kâğıt, altın rengi bir boya, bir lacivert, kılı az, ucu sivri bir fırça ve bir pergel hazırla.

1. Pergelle bir daire çiz ve onu dört eşit dilime böl; tek bir dilimin içine, bir merkezden çıkıp kıvrılan basit bir dal ve iki küçük yaprak tasarla.
2. Bu dilimi aydınger kâğıda geçir, kâğıdı katlayarak ya da çevirerek dairenin öbür üç dilimini tamamla; ardından bütün çizgiler boyunca, iğneyle birer milimetre aralıklarla delikler aç.
3. Delinmiş kâğıdı kalın kâğıdın üstüne sabitle ve üzerine bez keseyle hafif hafif vur; kâğıdı kaldırınca beliren noktaları ince bir kalemle birleştir ve tozu yumuşak bir fırçayla temizle.
4. Motiflerin içini altın rengiyle, aralarındaki zemini laciverde boya; boyalar kuruyunca, her motifin çevresine çok ince ve koyu bir tahrir çek.
5. Bitmiş motife ışığı farklı açılardan düşürerek bak; altının hangi açıda parladığını, hangi açıda koyulaştığını bir cümleyle not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Altınla süslemenin kuralları nelerdir? Tezhip, adını altından alan ve yazma eserleri, levhaları ve belgeleri ezilmiş altın ve renklerle süsleyen bir sanattır; müzehhip, desenini doğadaki biçimleri sadeleştirip üslûplaştırarak ve çoğu zaman bir eksene göre simetrik kurarak hazırlar. Silkme yöntemi, bir desenin delinmiş bir kâğıttan tozla aktarılarak her yerde aynı ölçüde tekrarlanmasını sağlar. Altın, parlatılarak ya da mat bırakılarak, zer-ender-zer tekniğinde yan yana, halkârda ince taramalarla, zerefşanda serpiştirilerek kullanılır. Serlevhadan durak noktalarına kadar tezhibin sayfadaki yeri, okuma düzenini belirler. Kanuni'nin tuğrası, bu kuralların bir padişahın adını taşıyan biçimde nasıl bir araya geldiğini gösterir. Ten üstündeki altın ise, tezhipteki parlatılmış altın gibi çevresini yansıtır ve her tende farklı tonlarla kurulmalıdır. Ödevde basit bir tezhip motifi çalışacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Basit bir tezhip motifi çalış.

1. Bir defter kapağı, bir kitap ayracı ya da bir tebrik kartı gibi küçük bir yüzey seç ve üzerine yerleştireceğin motifin boyutunu ve yerini belirle.
2. Doğadan seçtiğin bir çiçeği ya da yaprağı önce gözlemle çiz, sonra onu üç dört adımda sadeleştirerek üslûplaştır; en sade hâlini simetrik bir motifin temel parçası yap.
3. Motifi silkme yöntemiyle yüzeye aktar; altın ve bir zemin rengiyle boya, en son ince bir tahrir çek ve motifin bir bölümünde parlatılmış ve mat altını yan yana kullanmayı dene.
4. Bitmiş motifin yanına, sadeleştirme adımlarını gösteren küçük taslakları koy ve hangi adımda doğadaki biçimden ne bıraktığını iki cümleyle açıkla.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: Motifi bir eksene göre simetrik ve yüzeyde dengeli bir yerde kurabildin mi?
• Teknik ve Malzeme: Silkme ile aktarılan noktaları temiz ve kesintisiz bir çizgiye dönüştürebildin mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Tahriri ince, kararlı ve motifin çevresini eşit biçimde saracak kalınlıkta çekebildin mi?
• Gözlem: Doğadaki biçimden üslûplaştırılmış motife giden adımları açık ve anlaşılır biçimde gösterdin mi?

Kendini sına

1. Müzehhip kime denir?

• A) Kitap ciltleyen sanatçıya.
• B) Tezhip yapan sanatçıya.
• C) Hat yazan sanatçıya.
• D) Ebru yapan sanatçıya.

2. Silkme yöntemi ne işe yarar?

• A) Altını parlatmaya.
• B) Kâğıdı âharlamaya.
• C) Bir deseni delinmiş bir kâğıttan tozla aktararak her yerde aynı ölçüde tekrarlamaya.
• D) Boyaları karıştırmaya.

3. Zer-ender-zer tekniğinde motif nasıl belirir?

• A) Parlatılmış ve mat altının ya da farklı altın tonlarının ışığı farklı yansıtmasıyla.
• B) Siyah bir çizgiyle.
• C) Yalnızca lacivert bir zeminle.
• D) Altın tozunun serpiştirilmesiyle.

4. Serlevha nedir?

• A) Metin aralarındaki küçük süslü noktalar.
• B) Sayfanın köşelerindeki süsler.
• C) Bir belgenin altındaki imza.
• D) Bir yazma kitabın ilk açılan karşılıklı iki sayfasına yapılan zengin tezhip.

5. Bir ten üstündeki altın takıyı boyarken neye dikkat edilmelidir?

• A) Altını her tende aynı sarıyla boyamaya.
• B) Altının tenin rengini yansıttığını gözeterek onu ışık noktası, orta ton ve koyu yansımayla kurmaya.
• C) Altını hiç boyamamaya.
• D) Altını yalnızca beyazla boyamaya.

Cevaplar

1. B — Tezhip, Arapçada altınlamak anlamına gelen bir sözcükten türemiştir.
2. C — Noktalar sonradan ince bir çizgiyle birleştirilir ve toz silinir.
3. A — Anlamı «altın içinde altın»dır; motif yalnızca ışığın farkıyla okunur.
4. D — Serlevha, okuru kitabın eşiğinde karşılayan, açılıştaki süslü karşılıklı sayfalardır.
5. B — Derin bir tende altın güçlü parlar, gölgeli yüzleri bakır rengine döner.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: bir dilimden katlanarak tamamlanan simetrik desen; iğneyle delinen kâğıt ve tozla silkme.
• Gerçek el çekimi: parlatılmış ve mat altının yan yana sürülmesi; ışık açısı değiştikçe motifin belirip kaybolması.
• Özgün animasyon: açık, buğday ve derin kahverengi tenler üzerinde aynı altın kolyenin, tenin rengini yansıtan farklı tonlarla boyanması.

Sonraki derse köprü

Tuğranın içinde dolanan sarmal dallar, minik yapraklar ve çiçekler tek tek seçilmiş, adları ve anlamları olan motiflerdir. Tezhipte kıvrık, sivri uçlu yaprak biçimleri, üslûplaştırılmış çiçekler ve bulut benzeri şeritler, yüzyıllar boyunca belli kurallarla kullanıldı ve her biri kendi geçmişini taşır. Sonraki derste rumi, hatayi ve bulut motiflerini, nereden geldiklerini ve ne anlattıklarını ele alıyoruz.