Ebru desenleri

Öğrenme hedefi

Suyun üstüne serpilmiş renklerin, tel çubuklarla, taraklarla ve ince iğnelerle nasıl biçimlendirilerek farklı ebru desenlerine dönüştüğünü açıklayabileceksin. Gelgit, şal, bülbül yuvası ve taraklı ebruların hangi hareketlerle yapıldığını gösterebilecek; renk damlalarının üst üste bırakılıp iğneyle biçimlendirildiği Hatip ebrusunu ve doğadaki çiçekleri suyun üstünde canlandıran çiçekli ebruyu tanıyabilecek; bu yeniliklerin hangi ustalara bağlandığını anlatabilecek; gelgit ve çiçekli ebru deneyebilecek ve bir ebrunun bir portreyi ya da bir figürü çevreleyen bir çerçeve olarak kullanıldığında, rengiyle ve sıcaklığıyla farklı tenleri nasıl etkilediğini değerlendirebileceksin.

Kanca

Battal, gelgit ve çiçekli ebru nasıl yapılır?

Suyun üstüne serpilmiş renkler, kendi hâline bırakıldığında renkli taşlara benzer. Ama usta, ince bir tel çubuğu yüzeyin bir kenarından öbür kenarına çektiğinde, taşlar uzar, dalgalanır ve ince damarlara dönüşür. Çubuğu geri çektiğinde damarlar birbirine dolanır. Bir tarak geçirdiğinde yüzey ince bir dokumaya döner. Bir damlanın içine başka bir damla bırakıp ince bir iğneyle birkaç kez çektiğinde ise, suyun üstünde bir lale açar. Kâğıda değmeyen bir fırça ve suyun yüzeyinde gezinen birkaç ince araçla, aynı boyalar birbirinden bu denli ayrı biçimlere nasıl bürünür?

Bağlam

On sekizinci yüzyılın ilk yarısına tarihlenen, Türkiye'de yapılmış küçük bir albüm sayfası bugün Metropolitan'ın koleksiyonundadır: Hamamda çubuk içen bir genç. Müzenin kaydına göre resim kâğıt üzerine opak suluboyayla yapılmıştır; resim alanı yaklaşık 16,9 × 8,9, sayfa ise yaklaşık 26,2 × 17,1 santimetredir. Resmi çevreleyen kenar, kayda göre gümüş serpiştirilmiş süslü kâğıttan, ebru kâğıdından ve altından hazırlanmıştır. Resimde, çinili bir hamam duvarının önünde, belinden aşağısı mavi bir peştemalle örtülü, ayağında yüksek nalınlarla bir genç durur; elinde uzun bir çubuk ve kırmızı bir kese vardır. Sayfanın en dış kenarında, gri-mavi tonlarda dalgalanan damarları ve benekli taş desenleriyle bir ebru, resmi bir çerçeve gibi kuşatır.

Tekne, kitre, öd ve taş görünümlü ilk desen, ebru temellerini ele alan derste işlendi. Derman'ın aktardığı işlem sırasına göre renkler önce serpilir, istenirse sonra çeşitli araçlarla biçimlendirilir; bu yüzden battal zemin, öbür desenlerin de başlangıcıdır. Burada, bu biçimlendirmenin yollarına bakıyoruz.

Ana anlatım

Tel çubukla hangi desenler yapılır?

Gelgit ebru (tarama ebru), battal bir zeminin üzerinde ince bir tel çubuğun yüzeyin bir kenarından öbür kenarına düzenli aralıklarla ileri geri gezdirilmesiyle yapılan ebrudur. Derman'a göre gelgit ebruda tel çubuk önce yukarıdan aşağıya, sonra ters yönde, düzenli biçimde yüzeyde gezdirilir. Renkli lekeler çubuğun hareketiyle uzar ve birbirinin içine dalgalı şeritler hâlinde geçer. Çubuk ne kadar sık aralıklarla gezdirilirse damarlar o kadar ince olur; aralıklar genişledikçe şeritler kalınlaşır. Gelgit, çoğu zaman taraklı ve çiçekli ebrular için de bir zemin olarak hazırlanır.

Şal ebru (shawl pattern), battal ya da gelgit bir zemin üzerinde tel çubukla düzensiz, kıvrımlı ve dairesel hareketler yapılarak elde edilen ve bir şalın desenine benzeyen ebrudur. Derman'a göre şal örneği, tel çubukla yapılan düzensiz ve dairesel hareketlerle oluşur. Bu desende ustanın elinin serbestliği belirleyicidir; aynı hareket iki kez tekrarlanamaz, bu yüzden her şal ebru tek bir örnektir.

Bülbül yuvası (nightingale's nest), tel çubuğun yüzeyin çevresinden merkezine doğru sarmal biçimde çevrilmesiyle oluşan, iç içe dolanan halkaları bir kuş yuvasına benzeyen ebrudur. Derman'a göre bu desen, çevreden merkeze doğru helezonik hareketlerle yapılır. Tek bir sarmal yerine yüzeyin birkaç yerinde küçük sarmallar çevrildiğinde, kâğıt yan yana dizilmiş yuvalarla kaplanır.

Bir de taraklı ebru vardır: Derman'a göre dişleri ahşap bir şeride dizilmiş bir tarağın yüzeyde gezdirilmesiyle yapılır. Genellikle önce gelgit hazırlanır, sonra tarak onun üzerinden geçirilir; ince ve düzenli bir dokuma ortaya çıkar.

Hatip ebrusu nedir?

Hatip ebrusu (Hatip marbling), battal ya da gelgit bir zeminin üzerine renk damlalarının üst üste bırakılıp ince iğnelerle biçimlendirilmesiyle yapılan, geometrik ve çiçeğe benzer biçimler içeren ebrudur. Derman'a göre bu tür, 1773'te ölen Hatip Mehmed Efendi'ye bağlanır: renk damlaları birbirinin içine bırakılır ve ince iğnelerle çekilerek geometrik ve çiçeksi biçimler elde edilir.

Hatip ebrusunun temel hareketi, «damla içinde damla»dır. Bir rengin damlası suya bırakılır, onun ortasına başka bir rengin damlası, onun da ortasına bir üçüncüsü bırakılır; böylece iç içe halkalar oluşur. Sonra ince bir iğne bu halkaların içinden bir yöne çekilir. İğnenin geçtiği yerde halkalar uzar, sivrilir ve bir kalbe, bir yaprağa ya da bir yıldıza benzeyen biçimler belirir. Halkaların sayısı, renklerin sırası ve iğnenin kaç kez ve hangi yönde çekildiği, biçimin karakterini belirler. Bu yöntem, ebruyu rastlantıya bırakılan bir desen olmaktan çıkarıp, ustanın biçimi bilerek kurduğu bir resme yaklaştırır.

Çiçekli ebru nasıl ortaya çıktı?

Çiçekli ebru (floral marbling), lale, karanfil ve sümbül gibi çiçeklerin suyun yüzeyinde damlalar ve ince iğne hareketleriyle canlandırıldığı ebrudur. Derman'a göre doğal görünümlü çiçekleri ebruya taşıyan usta, 1976'da ölen Necmeddin Okyay'dır ve bu ebru onun adıyla «Necmeddin ebrusu» olarak da anılır.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Okyay maddesine göre, 1883'te Üsküdar'da doğan Necmeddin Okyay; hat, ebru ve kitap sanatlarının ustasıydı. Ebruyu Sultantepe tekkesinin şeyhi Edhem Efendi'den öğrendi. Lale, karanfil ve sümbül gibi çiçekleri ebruda doğaya uygun biçimde canlandırdı; ayrıca «yazılı ebru» adı verilen bir türü de geliştirdi. Okyay, 22 Mayıs 1916'da Medresetü'l-Hattâtîn'e ebru ve âhar hocası olarak atandı; okul sonraki yıllarda adı değişerek önce Hattat Mektebi, sonra Şark Tezyînî Sanatlar Mektebi olurken ders vermeyi sürdürdü ve 1948'de Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nden emekli oldu. Aynı maddeye göre öğrencileri arasında maddeyi yazan M. Uğur Derman ve Mustafa Düzgünman da vardır.

Yaygın bir uygulamada bir lale, gelgit bir zeminin üzerinde birkaç adımda kurulur: önce lalenin rengi, sonra ortasına bir açık ton bırakılır; ince iğne damlanın altından yukarıya doğru birkaç kez çekilerek taç yaprakları sivriltilir; ardından yeşil damlalarla ve iğne hareketleriyle sap ve yapraklar eklenir. Karanfilin dişli kenarları ve sümbülün küçük çiçek kümeleri, başka iğne hareketleri ister. Çiçekli ebru, iğnenin her hareketinin önceden düşünülmesini gerektirir; yüzeydeki boya, bir kez çekildiğinde geri alınamaz.

Ebru çerçeve, ten ve renk ilişkisi nasıl kurar?

Albüm sayfalarında ebru çoğu zaman resmi çevreleyen bir çerçevedir. Met'teki sayfada, hamamdaki gencin açık teni, en dışta dolanan gri-mavi ebrunun serinliği yanında daha sıcak ve daha aydınlık görünür. Komşu renkler birbirinin görünüşünü kaydırır: serin bir çerçeve, içindeki sıcak bir teni daha sıcak; sıcak bir çerçeve ise içindeki sıcak bir teni daha soluk gösterebilir.

Bir ebruyu bir portrenin ya da bir figür çalışmasının çerçevesi olarak seçerken, bu etki farklı tenlerde farklı sonuçlar verir. Pembe yanaklı, ince ve açık bir yüz için gri-mavi ya da yeşilimsi serin bir ebru, tenin sıcaklığını öne çıkarır; turuncu ve kırmızı ağırlıklı bir ebru ise teni solgun ve renksiz gösterebilir. Orta tonlu, alttan yeşile ya da bala çalan bir ten için, sarı-yeşil bir ebru tenin alt tonuyla kaynaşıp onu bulanıklaştırabilir; lacivert, mor ya da mercan tonlarında bir ebru teni daha net ayırır. Derin kahverengi bir ten için, çok koyu bir ebru değer farkını azaltıp yüzü çerçeveyle birleştirebilir; daha açık değerli, serin mavi ya da sıcak altınsı damarlar taşıyan bir ebru, tenin derinliğini ve kızıl alt tonlarını öne çıkarır. Her durumda çerçeve, yüzü ezmeyecek bir değer ve sıcaklık farkıyla seçilmelidir.

Uygulama

Bu gösteride, bir önceki derste hazırladığın kitreli suyla bir gelgit ve basit bir çiçekli ebru yapacaksın. Kitreli su, birkaç toprak boyasıyla bir yeşil, öd, serpme fırçaları, ince bir tel çubuk, bir dikiş iğnesi ve birkaç yaprak emici kâğıt gerekir.

1. Teknenin yüzündeki tozu bir kâğıt şeridiyle al; iki rengi serp, sonra tel çubuğu yüzeyin bir kenarından öbür kenarına, birer parmak aralıkla, önce yukarıdan aşağıya, sonra ters yönde gezdirerek bir gelgit hazırla ve kâğıda al.
2. Yüzeyi yeniden temizle ve aynı gelgit zeminini hazırla; bu kez kâğıda almadan, zeminin üzerine kırmızı ya da mor bir boyadan bir damla, ortasına da biraz daha ödlü açık bir tondan küçük bir damla bırak.
3. İğneyi damlanın alt kenarından yukarıya doğru, iki üç kez ve hafifçe farklı yerlerden çekerek taç yaprakları sivrilt; yeşil bir damlayı altına bırakıp iğneyle aşağıya doğru çekerek bir sap ve iki yaprak kur.
4. Kâğıdı bir ucundan yüzeye indir, birkaç nefes boyunca yerinde tut, sonra kaldırıp gölgeye bırak.
5. Gelgit ile çiçekli ebruyu karşılaştır; hangi hareketin hangi biçimi verdiğini, hangi adımda boyanın beklediğinden farklı davrandığını bir cümleyle not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Battal, gelgit ve çiçekli ebru nasıl yapılır? Hepsi aynı yüzeyden doğar. Hiç dokunulmadığında yüzey taşlara benzer lekeler verir. Derman'ın anlattığı yöntemlere göre, tel çubuk yüzeyde ileri geri gezdirilince gelgit, düzensiz dairelerle şal, çevreden merkeze sarmallarla bülbül yuvası, tarakla taraklı ebru ortaya çıkar. 1773'te ölen Hatip Mehmed Efendi'ye bağlanan Hatip ebrusunda damlalar birbirinin içine bırakılıp ince iğnelerle geometrik ve çiçeksi biçimlere dönüştürülür. Necmeddin Okyay ise lale, karanfil ve sümbülü suyun üstünde doğaya uygun biçimde açtırarak çiçekli ebruyu geliştirdi ve bu bilgiyi öğrencilerine aktardı. Albüm sayfalarında ebru çoğu zaman bir çerçevedir; çerçevenin rengi ve sıcaklığı, içindeki tenin nasıl göründüğünü değiştirir. Ödevde gelgit ve çiçekli ebru deneyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Gelgit ve çiçekli ebru dene.

1. Üç gelgit ebru yap: birinde tel çubuğu sık, birinde orta, birinde geniş aralıklarla gezdir ve damarların kalınlığının nasıl değiştiğini her yaprağın arkasına yaz.
2. Gelgit bir zemin üzerine üç çiçekli ebru dene: bir lale, bir karanfil ve kendi seçtiğin bir çiçek; her çiçekte damla sırasını ve iğne hareketlerini önceden kâğıda küçük bir şemayla çiz.
3. En başarılı gelgit ebrunu, küçük bir portre çizimi ya da fotoğrafı için bir çerçeve olarak kullan ve yüzün çerçevenin rengiyle nasıl göründüğünü gözle.
4. Denemelerin hepsini bir masaya diz; en çok zorlandığın iğne hareketini ve bir sonraki denemede neyi değiştireceğini iki cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Tel çubuğu düzenli aralıklarla ve sabit hızla gezdirip net damarlar elde edebildin mi?
• Kompozisyon: Çiçeklerin taç yapraklarını, sapını ve yapraklarını tanınır bir düzen içinde kurabildin mi?
• Gözlem: Her denemede yaptığın değişikliği ve sonucunu dikkatle kaydettin mi?
• Renk: Çerçeve olarak seçtiğin ebrunun içindeki tenle nasıl bir ilişki kurduğunu değerlendirebildin mi?

Kendini sına

1. Gelgit ebru nasıl yapılır?

• A) Serpilen lekelere hiç dokunmadan baskı alarak.
• B) İnce iğneyle çiçekler kurularak.
• C) Tel çubuk yüzeyde düzenli aralıklarla önce bir yönde, sonra ters yönde gezdirilerek.
• D) Yüzey tarakla bir kez taranarak.

2. Bülbül yuvası deseni hangi hareketle oluşur?

• A) Tel çubuğun çevreden merkeze sarmal biçimde çevrilmesiyle.
• B) Tarağın yüzeyde gezdirilmesiyle.
• C) Damlaların hiç dokunulmadan bırakılmasıyla.
• D) Kâğıdın iki kez yatırılmasıyla.

3. Hatip ebrusunun temel tekniği nedir?

• A) Kâğıdı boyaya batırmak.
• B) Fırçayla doğrudan kâğıda boyamak.
• C) Yüzeyi ısıtmak.
• D) Renk damlalarını iç içe bırakıp ince iğnelerle biçimlendirmek.

4. Çiçekli ebruyu geliştiren usta kimdir?

• A) Necmeddin Okyay.
• B) Şebek Mehmed Efendi.
• C) Hezarfen İbrâhim Edhem Efendi.
• D) Hattat Sâmi Efendi.

5. Bir portreyi çevreleyen ebru, içindeki teni nasıl etkileyebilir?

• A) Hiç etkilemez.
• B) Çerçevenin değeri ve sıcaklığı, tenin daha sıcak, daha renksiz ya da bulanık görünmesine yol açabilir.
• C) Teni her zaman koyulaştırır.
• D) Teni her zaman açar.

Cevaplar

1. C — Çubuk ne kadar sık aralıklarla gezdirilirse damarlar o kadar incelir.
2. A — Birkaç küçük sarmal çevrilince kâğıt yan yana dizilmiş yuvalarla kaplanır.
3. D — Bu tür, 1773'te ölen Hatip Mehmed Efendi'ye bağlanır.
4. A — Bu yüzden çiçekli ebru onun adıyla «Necmeddin ebrusu» olarak da anılır.
5. B — Çerçeve, yüzü ezmeyecek bir değer ve sıcaklık farkıyla seçilmelidir.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: battal bir zeminin tel çubukla gelgite, düzensiz dairelerle şale ve sarmallarla bülbül yuvasına dönüştürülmesi.
• Gerçek el çekimi: damla içinde damla ve ince iğneyle bir lalenin, sonra bir karanfilin kurulması.
• Özgün animasyon: üç ayrı tende, şeftali, bal ve abanoz, portrelerin, serin ve sıcak tonlarda farklı ebru çerçeveler içinde gösterilmesi; tenin nasıl değiştiği.

Sonraki derse köprü

Ebru, kâğıdı sonradan gelecek bir yazının, bir resmin ya da bir cildin çerçevesi hâline getirir; hamamdaki gencin sayfasında ebrunun içinde altın cetveller ve gümüş serpintiler de vardır. Kitap sanatlarında altın, bu çerçevelerin ve süslemelerin en değerli malzemesidir. Sonraki derste tezhibin temellerini, altınla süslemenin kurallarını ve motiflerin sayfa üzerinde nasıl düzenlendiğini ele alıyoruz.