Ebru temelleri

Öğrenme hedefi

Ebrunun, boyaların kâğıda değil koyulaştırılmış bir suyun yüzeyine serpilip oradan kâğıda alınmasıyla nasıl yapıldığını, malzemelerinden ilk desenine kadar açıklayabileceksin. Ebru teknesini, kitreli suyu, toprak boyalarını, sığır ödünü ve at kılı fırçayı tanıyıp her birinin ne işe yaradığını anlatabilecek; boyanın suyun üstünde neden batmadan yayıldığını yüzey gerilimi ve kıvam üzerinden açıklayabilecek; en temel desen olan battal ebruyu adım adım yapabilecek; geleneğin tarihindeki önemli adları ve ebrunun kitap sanatlarındaki kullanımını tanıyabilecek ve suyun üstünde ince bir zar hâline gelen toprak boyalarının, ten paleti kurarken bir pigmentin alt tonunu nasıl ortaya çıkardığını değerlendirebileceksin.

Kanca

Suyun üzerinde resim yapmak mümkün mü?

Bir teknenin içinde, yoğurt kıvamına yakın, hafifçe koyulaştırılmış bir su durur. Usta, at kılından yapılmış bir fırçayı boyaya batırır ve bileğine hafifçe vurarak suyun üstüne damlalar serper. Her damla batmaz; yüzeyde açılır, bir halka gibi genişler, bir sonrakini iterek yer açar. Birkaç saniye içinde suyun yüzü, renkli taşlara benzeyen lekelerle kaplanır. Usta bir kâğıdı dikkatle bu yüzeye yatırır, birkaç saniye bekler ve kaldırır. Su teknede kalır; renkler kâğıda geçmiştir. Fırça kâğıda hiç değmemiştir. Bir resim, suya nasıl yapılır ve sudan kâğıda nasıl taşınır?

Bağlam

Türkiye'de yapılmış, müzenin kaydında yaklaşık 1500'e tarihlenen bir hat albümü, bugün Metropolitan'ın İslam sanatı bölümünde korunur. Kayda göre albümün yazıları kâğıt üzerine mürekkep, suluboya ve altınla yapılmış; sayfaların kenar boşlukları ise ebrulu kâğıttan hazırlanmıştır. Albümün yaklaşık 32,1 × 23,8 santimetrelik bir açılımında, üstteki sayfanın yazı alanını pembe, mavi ve yeşil tonlarda dalgalanan, mermer damarına benzeyen ebrular çevreler; alttaki sayfanın kenarlarında ise mavi bir zemin üzerinde turuncu, çiçeğe benzeyen halkalar açılır. Albümlerde kenar süslemeleri bazen yazılardan farklı zamanlarda eklenebildiği için, bu ebruların tarihi yazılarınkinden farklı olabilir.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nde ebru maddesini yazan M. Uğur Derman'a göre ebru, hazırlanmış bir su yüzeyine serpilen renklerle süslü kâğıt yapma sanatıdır. Adı, kaynaklara göre Farsça «ebrû» sözcüğünden gelir ve desenlerin bulut kümelerine benzemesine işaret eder. Derman'a göre bu sanat on altıncı yüzyıla kadar Türkistan'da ortaya çıktı, İpek Yolu üzerinden İran'a ve Osmanlı topraklarına ulaştı; on altıncı yüzyılın sonlarında İstanbul'dan götürülen örneklerle Avrupa'da «Türk kâğıdı» olarak tanındı.

Ana anlatım

Hangi malzemeler gerekir?

Ebru teknesi (marbling tray), üzerinde ebru yapılan, kâğıdın boyutuna göre hazırlanmış, sığ ve dikdörtgen kaptır. Derman'a göre geleneksel tekne, yaklaşık altı santimetre derinliğinde, çinko ya da galvanizli sacdan yapılır. Teknenin sığ olması, az miktarda kitreli suyla geniş bir yüzey elde etmeyi sağlar.

Kitre (gum tragacanth), geven bitkisinden elde edilen ve suya katıldığında onu koyulaştıran doğal zamktır. Derman'a göre kitre, suya kıvam kazandırarak boyaların dibe çökmesini önler; bir tekne kitreli sudan, kaynaklara göre, yüzlerce yaprak ebru alınabilir. Kitre önceden suda bekletilerek açılır; kıvam, ne çok sulu ne de çok koyu olmalıdır. Fazla sulu bir suda boyalar çöker ve desen dağılır; fazla koyu bir suda ise boyalar yeterince açılmaz.

Ebrunun boyaları, Derman'a göre çoğunlukla toprak boyalarıdır ve bazen lâcivert taşı gibi doğal boyalarla desteklenir. Pigmentler taş üzerinde suyla uzun uzun ezilerek inceltilir. Derman'a göre boyalar at kılından yapılmış fırçalarla suya serpilir; desenleri biçimlendirmek için ise ince ve kalın tel çubuklar ve ahşap bir şeride dişleri dizilmiş taraklar kullanılır.

Boya neden batmadan yayılır?

Sığır ödü (ox gall), sığırın safra kesesinden elde edilen ve ebru boyalarına katılan sıvıdır. Derman'a göre öd, her bir boyaya ayrı ayrı katılır ve boyanın su yüzeyinde dağılmasını sağlar. Ödün miktarı, boyanın ne kadar açılacağını belirler: az ödlü bir boya küçük bir leke olarak kalır, ödü artırılan bir boya daha geniş açılır ve daha önce serpilmiş renkleri iterek kenarlara sıkıştırır. Bu yüzden ebrucular, kaynaklara göre, sonradan serpilecek renklere genellikle biraz daha fazla öd katar.

Yüzey gerilimi (surface tension), bir sıvının yüzeyindeki moleküllerin birbirini çekerek yüzeyi gergin bir zar gibi tutmasıdır. Ebruda boyanın yüzeyde kalıp yayılması, bu gerilim ile kitrenin verdiği kıvamın birlikte işlemesine bağlıdır. Kitre, suyu koyulaştırarak boya taneciklerinin dibe çökmesini yavaşlatır. Öd ise, kaynaklara göre, boyalı damlanın yüzeyde açılmasını kolaylaştıran bir madde gibi davranır; damla, suyun yüzeyinde ince bir zar hâlinde yayılır. Her yeni damla bir öncekini ittiği için renkler birbirine karışmadan, sınırları belirgin lekeler oluşturur. Ebrunun bütün desenleri, bu yüzeyin üzerinde boyanın nasıl itildiği ve çekildiğiyle kurulur.

Battal ebru nasıl yapılır?

Battal ebru (stone marbling), boyaların suya serpildikten sonra hiçbir araçla biçimlendirilmeden, oldukları gibi kâğıda alındığı en temel ebru türüdür. Derman'a göre battal ebruda renkler, serpildikleri biçimde kâğıda alınır; desen, damlaların birbirini itmesiyle kendiliğinden oluşur ve renkli taşlara benzeyen lekeler verir.

Derman'a göre işlem şu sırayla yürür: önce tekneye kitreli su konur; toprak boyaları ödle karıştırılır; boyalar at kılı fırçayla suyun yüzeyine serpilir; istenirse desenler tel çubuklarla ya da taraklarla biçimlendirilir; sonra kâğıt yavaşça ve yatay olarak yüzeye indirilir ve kaynaklara göre yaklaşık on beş saniye bekletilir; en son kâğıt köşelerinden tutularak kaldırılır ve gölgede, ahşap çıtalar üzerinde kurutulur. Battal ebruda biçimlendirme adımı atlanır.

Bir battal ebrunun başarısı, büyük ölçüde serpme hareketine bağlıdır. Fırça boyaya batırıldıktan sonra, bir elin bileğine ya da bir çubuğa hafifçe vurularak boya suya serpilir; vuruşun gücü ve fırçanın yüzeye uzaklığı, damlaların büyüklüğünü belirler. Genellikle önce en az ödlü renk serpilir; sonraki renkler, daha fazla ödle, öncekilerin arasında yer açar. Kâğıdı indirirken hava kabarcığı kalmaması için kâğıt bir kenarından başlanarak yavaşça yatırılmalıdır; aksi hâlde kabarcıkların altında beyaz boşluklar kalır.

Derman'a göre ebru, yazma kitapların ciltlerinde, cildin iç kapaklarında ve levhaların ve albümlerin kenarlarında kullanıldı. Kaynaklara göre geleneğin önemli adları arasında on altıncı yüzyılda Şebek Mehmed Efendi, on dokuzuncu yüzyılda Şeyh Sâdık Efendi ve Hezarfen İbrâhim Edhem Efendi ve yirminci yüzyılda Necmeddin Okyay sayılır.

Suyun üstündeki boya teni nasıl öğretir?

Ebruda bir boya, suyun üstünde çok ince bir zar hâlinde yayılır. Bu ince zar, bir pigmentin tüpten çıktığı hâldeki yoğun renginden farklı olarak, onun alt tonunu, yani inceltildiğinde gösterdiği sıcak ya da serin eğilimini açıkça ortaya çıkarır. Bir okra kalın sürüldüğünde koyu bir sarı gibi görünür; ince yayıldığında sıcak ve altınsı bir ışıltı verir. Bir umbra kalın hâlde koyu bir kahverengidir; ince yayıldığında yeşilimsi ya da morumsu bir serinlik gösterebilir.

Ebrunun toprak boyaları, bir ressamın ten paleti için de temel renklerdir. Bir ebru denemesinde aynı pigmentlerin ince zarlarını yan yana görmek, hangi toprak boyasının hangi tene uygun olduğunu seçmeyi kolaylaştırır. Gül kurusuna çalan açık bir ten için, ince yayıldığında sıcak ve hafif kırmızımsı bir alt ton gösteren açık bir okra ve az bir kırmızı toprak uygun olabilir. Orta tonlu, zeytinimsi bir ten için, ince yayıldığında hafif yeşilimsi bir alt ton gösteren bir okra ya da toprak yeşili, sıcak bir siena ile birlikte kullanılabilir. Koyu bir ten için, ince yayıldığında kızıl ya da morumsu bir alt ton gösteren bir umbra ya da yanık siena, derin ve canlı bir temel verir. Aynı pigmentin kalın ve ince hâlini birlikte görmek, bir teni yalnızca koyu ya da açık olarak değil, sıcak ya da serin alt tonuyla birlikte kurmayı öğretir.

Uygulama

Bu gösteri, güvenli malzemelerle evde ya da atölyede yapılabilir. Hazır kitre tozu ya da benzer bir koyulaştırıcı, sığ bir tepsi, en az üç toprak boyası, sığır ödü, at kılı ya da sert kıllı fırçalar, birkaç yaprak emici kâğıt ve gazete kâğıdı gerekir.

1. Kitreyi paketin önerdiği oranda suda bir gece bekleterek aç; ertesi gün karıştırıp süz ve tepsiye iki üç santimetre derinliğinde dök, yüzeyi bir gazete şeridiyle sıyırarak tozlardan temizle.
2. Her toprak boyasını ayrı bir kapta, birkaç damla ödle karıştır; ilk boyadan bir damlayı suya bırak ve açılışını gözle. Damla çökerse kitreyi koyulaştır; çok küçük kalırsa boyaya bir damla daha öd ekle.
3. İlk rengi fırçayı bileğine hafifçe vurarak bütün yüzeye serp; sonra daha fazla ödlü ikinci ve üçüncü renkleri, öncekilerin arasına serp.
4. Kâğıdı bir kenarından başlayarak, hava kabarcığı bırakmadan yavaşça yüzeye yatır, on beş saniye kadar bekle ve köşelerinden tutarak kaldır; rüzgârsız ve güneş almayan bir köşede, yatay hâlde kurumaya bırak.
5. Yüzeyi gazete şeridiyle sıyırıp temizle ve aynı boyalarla ikinci bir battal ebru yap; iki yaprağı karşılaştırarak her pigmentin ince zarındaki alt tonu bir cümleyle not et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Suyun üzerinde resim yapmak mümkün mü? Ebru bunun mümkün olduğunu gösterir. Geven bitkisinden elde edilen kitre, teknedeki suyu koyulaştırarak boyaların batmasını önler; her boyaya katılan sığır ödü, damlaların yüzeyde açılmasını sağlar; boyalar at kılı fırçayla suya serpilir, birbirini iterek renkli lekeler oluşturur ve kâğıt yüzeye yatırılarak bu desen alınır. M. Uğur Derman'ın aktardığı gibi, en temel tür olan battal ebruda renkler hiçbir araçla biçimlendirilmeden kâğıda geçer. Türkistan'dan İran'a ve Osmanlı'ya uzanan bu sanat, kitap ciltlerini ve albüm kenarlarını süsledi ve Avrupa'da «Türk kâğıdı» olarak tanındı. Suyun üstünde ince bir zar hâline gelen toprak boyaları, ayrıca bir ressama pigmentlerin alt tonlarını ve farklı tenler için hangi toprak boyasının uygun olduğunu gösterir. Ödevde beş battal ebru deneyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

5 battal ebru dene.

1. Aynı kitreli su ve aynı üç toprak boyasıyla beş battal ebru yap; her denemede yalnızca bir şeyi değiştir: ödün miktarını, serpme sırasını, fırçanın yüzeye uzaklığını, renk sayısını ya da kâğıdı yatırma hızını.
2. Her yaprağın arkasına neyi değiştirdiğini ve sonucun nasıl farklılaştığını kısaca yaz.
3. Beş yaprağı yan yana koy ve en dengeli dağılımın, en net sınırların ve en az hava kabarcığının hangisinde olduğunu belirle.
4. Kullandığın üç pigmentin ince zarlarındaki alt tonları bir çizelgede not et ve her birinin hangi tene uygun bir temel olabileceğini iki cümleyle öner.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Kitrenin kıvamını ve boyaların öd miktarını, damlalar batmadan ve dengeli açılacak biçimde ayarlayabildin mi?
• Gözlem: Her denemede tek bir koşulu değiştirip farkı yaprağın arkasına kaydettin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Kâğıtları hava kabarcığı bırakmadan alıp düzgün kurutabildin mi?
• Renk: Pigmentlerin ince zarlarındaki alt tonları ayırt edip ten paletine nasıl taşınacağını önerebildin mi?

Kendini sına

1. Kitrenin ebrudaki işlevi nedir?

• A) Boyaları parlatmak.
• B) Suyu koyulaştırarak boyaların dibe çökmesini önlemek.
• C) Kâğıdı sertleştirmek.
• D) Boyaları kurutmak.

2. Sığır ödü neden her boyaya ayrı ayrı katılır?

• A) Boyaları karıştırmak için.
• B) Boyaları koyulaştırmak için.
• C) Boyanın su yüzeyinde açılmasını sağlamak ve ne kadar yayılacağını ayarlamak için.
• D) Boyaları dibe batırmak için.

3. Battal ebru nedir?

• A) Renklerin hiçbir araçla biçimlendirilmeden kâğıda alındığı en temel ebru türü.
• B) Tel çubukla ileri geri çizilen ebru.
• C) Çiçek motifli ebru.
• D) Taraklı ebru.

4. Kâğıdı yüzeye yatırırken neden bir kenarından başlanır?

• A) Kâğıt daha hızlı kurusun diye.
• B) Boyalar karışsın diye.
• C) Kâğıt kırışmasın diye.
• D) Altında hava kabarcığı kalıp beyaz boşluklar oluşmasın diye.

5. Ebruda ince yayılan bir toprak boyası ressama ne öğretir?

• A) Pigmentin alt tonunu, yani inceltildiğinde gösterdiği sıcak ya da serin eğilimi.
• B) Pigmentin fiyatını.
• C) Pigmentin ne kadar çabuk kuruduğunu.
• D) Pigmentin hangi ülkeden geldiğini.

Cevaplar

1. B — Fazla sulu bir suda boyalar çöker; fazla koyu bir suda yeterince açılmaz.
2. C — Sonradan serpilen renklere biraz daha fazla öd katılır ki öncekileri itebilsin.
3. A — Desen, damlaların birbirini itmesiyle kendiliğinden oluşur ve renkli taşlara benzer.
4. D — Kabarcıkların altında boya kâğıda geçmez ve beyaz boşluklar kalır.
5. A — Bu alt ton, pigmentin ten paletinde hangi tene uygun bir temel olacağını gösterir.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: kitrenin açılması, suyun tekneye dökülüp sıyrılması, boyaların ödle karıştırılması ve ilk damlanın açılışı.
• Gerçek el çekimi: at kılı fırçayla üç rengin serpilmesi, kâğıdın bir kenarından başlanarak yatırılması ve battal ebrunun kâğıda alınması.
• Özgün animasyon: okra, siena ve umbranın önce kalın, sonra suyun üstünde ince zar hâlinde gösterilmesi; açık, zeytinimsi ve koyu tenler için alt tonlarına göre seçilmesi.

Sonraki derse köprü

Battal ebruda renkler serpildikleri gibi kalır; desen, damlaların birbirini itmesiyle kendiliğinden oluşur. Ama aynı yüzeyde boyalar bir tel çubukla ileri geri çekilirse dalgalı bir gelgit, bir tarakla taranırsa ince bir dokuma, ince iğnelerle biçimlendirilirse çiçekler ortaya çıkar. Sonraki derste battal, gelgit ve çiçekli ebrunun nasıl yapıldığını ele alıyoruz.