Baskıya ve web'e hazırlık

Öğrenme hedefi

Bir dijital resmin piksel boyutu, inç başına nokta değeri ve baskı boyutu arasındaki ilişkiyi açıklayabilecek ve bir baskı için gereken piksel sayısını hesaplayabileceksin. Bir resmi büyütüp küçültmenin, yani yeniden örneklemenin, ayrıntıya ne yaptığını anlatabilecek; kayıplı ve kayıpsız dosya biçimleri arasında amaca göre seçim yapabileceksin. Aynı çalışmayı bir baskı ve bir web paylaşımı için ayrı ayrı, doğru boyut, çözünürlük, renk alanı ve biçimle dışa aktarabileceksin. Ayrıca sıkıştırmanın ve renk kuşaklanmasının bir yüzün yumuşak ten geçişlerinde, özellikle esmer bir yüzün gölge tarafındaki küçük ayrımlarda neden ilk önce göze battığını değerlendirip dışa aktarma ayarlarını buna göre seçebileceksin.

Kanca

Çözünürlük, DPI ve dosya formatları

Bir parmak ucuna sığacak kadar küçük, yaklaşık bir santimetre çapında bir cam pul. İçinde, koyu bir zeminin önünde, genç bir adamın portresi: taranmış koyu saçlar, ince bir bıyık, açık renkli bir üniforma, göğsünden çapraz geçen çizgili bir kuşak ve kuşağın yanında küçük nişanlar. Bütün bu görüntü, boya ya da mürekkeple değil, renkli cam çubukların bir araya getirilip kaynaştırılmasıyla kurulmuş; resim, camın kesitinde duruyor. Bu kadar küçük bir yüzeye bir yüzü sığdırmak için kaç renk noktası gerekir? Ve aynı soru, bir resmi bir ekrana ya da bir posterin boyutuna göre hazırlarken neden yeniden karşımıza çıkar?

Bağlam

Metropolitan Sanat Müzesi'nin kaydına göre bu küçük nesne, Franchini firmasına bağlanan, yaklaşık 1846 tarihli ve kayıtta Franz Joseph başlığıyla geçen bir cam çubuk mozaiği portredir; çapı yaklaşık bir santimetredir. Aynı koleksiyonda, aynı firmaya bağlanan ve yaklaşık 1870 tarihli bir Garibaldi portresinin çapı ise yalnızca üç milimetre kadardır. Kaynaklara göre bu tür camlarda, farklı renklerdeki cam çubuklar bir araya getirilip kaynaştırılarak içinde desen taşıyan bir çubuk elde edilir ve bu çubuk ince dilimlere kesildiğinde desen her dilimin kesitinde görünür; İtalyancada bunlara murrina denir. Müzenin bu nesne için yayımladığı fotoğraf siyah beyazdır, bu yüzden renklerini buradan söyleyemiyoruz; ama ölçek, yüzün ne kadar az sayıda renk noktasıyla kurulduğunu tek başına anlatır.

Önceki iki derste portreyi ve manzarayı ekranda bitirdik. Bu derste bitmiş bir resmi ekrandan çıkarıp kâğıda ve web'e taşımayı ele alıyoruz.

Ana anlatım

Piksel boyutu ve DPI arasındaki ilişki nedir?

Piksel boyutu (pixel dimensions), bir görüntünün enine ve boyuna kaç kare nokta içerdiğini söyleyen iki sayıdır; örneğin 3508 × 4961 piksel. Bir resmin taşıyabileceği ayrıntının asıl ölçüsü budur. İnç başına nokta (dots per inch, DPI), bir baskıda bir inçlik, yani 2,54 santimetrelik bir uzunluğa kaç pikselin yerleştirileceğini söyler. Ekranlar için çoğu zaman benzer anlamda inç başına piksel (PPI) denir. Bu iki sayı birlikte baskı boyutunu verir: piksel sayısı bölü inç başına nokta, inç olarak baskı boyutudur.

Bir hesapla görelim. Yaygın bir baskı hedefi olan inç başına 300 noktada, A4 boyutundaki bir kâğıt, yani 21 × 29,7 santimetre, yaklaşık 2480 × 3508 piksel ister. A3, yani 29,7 × 42 santimetre, yaklaşık 3508 × 4961 piksel ister. Aynı A3 baskı inç başına 150 noktada yapılacaksa yaklaşık 1754 × 2480 piksel yeterlidir. Uzaktan bakılacak büyük afişler ve posterler için baskıcıların daha düşük değerleri kabul ettiği sık görülür; çünkü göz, uzaklaştıkça tek tek noktaları ayırt edemez. Mozaik de aynı ilkeyle çalışır: bir zemin mozaiğinin iri taşları ayakta duran birine yeter, bir santimetrelik bir cam portre ise elde, yakından bakılmak üzere yapılmıştır.

Burada sık yapılan bir yanılgı vardır: dosyanın DPI değerini değiştirmek, tek başına resmin kalitesini değiştirmez. 1000 × 1000 piksellik bir resmin DPI değerini 72'den 300'e yükseltirsen, yalnızca basılacağı boyut küçülür; içindeki ayrıntı aynı kalır. Bir web sitesi ya da sosyal medya, bu değere çoğunlukla hiç bakmaz; yalnızca piksel boyutunu kullanır.

Bir resmi büyütmek ve küçültmek neden ayrıntıyı değiştirir?

Yeniden örnekleme (resampling), bir resmin piksel sayısını değiştirirken yazılımın yeni piksellerin renklerini eskilerinden hesaplamasıdır. Küçültürken birkaç piksel birleşip tek bir piksele dönüşür; bu sırada ayrıntı kaybolur, ama resim genellikle temiz görünür. Büyütürken ise yazılım var olmayan pikselleri komşularından tahmin eder; sonuç çoğu zaman bulanık ya da yumuşak olur. Yeni yöntemler bu tahmini daha keskin yapabilir, ama bilgi kendiliğinden doğmaz.

Bu yüzden resme, ulaşmak istediğin en büyük çıktıya yetecek bir tuvalle başlamak ve ondan küçük kopyalar üretmek en güvenli yoldur. Bitmiş bir resmi sonradan iki katına büyütmek yerine, çalışmaya başlamadan önce son kullanımı düşün. Küçültürken de dikkat gerekir: ince çizgiler, saç telleri ve dokular küçültmede kaybolabilir ya da titreşen, tırtıklı desenler oluşturabilir. Küçültülmüş kopyayı mutlaka gerçek boyutunda, yani yüzde yüz büyütmede kontrol et; gerekiyorsa çok hafif bir keskinleştirme uygula.

Hangi dosya biçimi ne zaman kullanılır?

Dosya biçimleri iki büyük gruba ayrılır. Kayıpsız biçimler, piksellerin her birini olduğu gibi saklar; PNG ve TIFF bunların yaygın örnekleridir. Kayıplı sıkıştırma (lossy compression) ise dosyayı küçültmek için gözün kolayca fark etmeyeceği bilgiyi atar; JPEG bunun en yaygın örneğidir. Kayıplı bir dosya her açılıp yeniden kaydedildiğinde biraz daha bilgi yitirebilir.

Seçim amaca göre yapılır. Bir baskı merkezine gönderilecek dosya için kayıpsız bir TIFF ya da baskıcının istediği yüksek kaliteli bir PDF ya da JPEG uygundur; her zaman önce baskıcıya hangi biçimi, hangi renk alanını ve hangi boyutu istediğini sor. Web için ise dosyanın hızlı açılması önemlidir: genellikle sRGB renk alanında, makul bir piksel boyutunda ve yüksek kalitede kaydedilmiş bir JPEG ya da bazı durumlarda PNG yeterlidir. Kendi sitende ya da paylaşım platformlarında resmin uzun kenarının birkaç bin piksel olması çoğu zaman yeterlidir; daha büyük bir dosya hem yavaş açılır hem de izinsiz kullanıma daha açık olur. Birçok platformun yüklenen resimleri kendi ayarlarıyla yeniden sıkıştırdığını da unutma; yüklemeden sonra sonucu kendi gözünle kontrol et.

Hangi biçimde dışa aktarırsan aktar, katmanlı çalışma dosyanı ayrıca sakla. Dışa aktarılan her dosya bir kopyadır; aslı, katmanlarıyla birlikte duran çalışma dosyandır.

Sıkıştırma bir yüzün geçişlerine ne yapar?

Renk kuşaklanması (color banding), yumuşak ve sürekli bir geçişin, ekranda ya da baskıda ayrı ayrı görülebilen basamaklara bölünmesidir. Gökyüzü gibi geniş, yumuşak geçişlerde ve bir yüzün yanağı gibi kıvrımlı, düşük karşıtlıklı yüzeylerde en çok göze çarpar. Kayıplı sıkıştırma bu sorunu artırabilir: bir JPEG, dosyayı küçültürken önce küçük ve ince farkları atar; yumuşak bir geçişin içindeki ince ayrımlar, ilk kaybolan bilgilerdir. Düşük kalitede sıkıştırılmış bir resimde bu geçişler küçük kare bloklara ve lekelere dönüşebilir.

Bir portrede bunun en çok etkilediği yer, yüzün biçimini küçük değer farklarının taşıdığı bölgelerdir. Esmer, koyu tenli bir yüzde yanağın gölgeye dönüşü, çene altındaki koyulaşma ve gölgedeki yansıyan ışık birbirine çok yakın değerlerle kurulur; güçlü bir sıkıştırma bu farkları silip yüzü lekeli ya da düz bir kütleye çevirebilir. Açık, pembemsi bir tende sorun daha çok parlak ve geniş geçişlerde, alnın ve yanağın açık yüzeylerinde görülür; buralarda kuşaklanma, yumuşak bir ışığın yerine katman katman çizgiler bırakabilir. Zeytin ve bal tonlarındaki tenlerde ise sıkıştırma, renk bilgisini parlaklık bilgisinden daha çok inceltebildiği için, sıcak ve serin alt tonlar arasındaki ince geçişler bulanıklaşabilir.

Bunu önlemek için portreleri web'e yüksek kalitede sıkıştırılmış dosyalarla gönder, dosya boyutunu kaliteyi düşürerek değil piksel boyutunu makul tutarak küçült ve dışa aktardıktan sonra yüzü yüzde yüz büyütmede, özellikle gölge geçişlerinde kontrol et. Gerekirse çok ince bir doku ya da hafif bir kumlanma eklemek, kuşaklanmayı gözden gizleyebilir.

Uygulama

Bu çalışmada bitmiş bir dijital resmini, bir baskı ve bir web paylaşımı için ayrı ayrı hazırlayacaksın. Katmanlı çalışma dosyan ve kullandığın yazılım yeterli; mümkünse bir yüz içeren bir resim seç.

1. Resminin piksel boyutunu not et ve inç başına 300 noktada en fazla hangi boyutta basılabileceğini hesapla; bu boyutun hedeflediğin baskı için yeterli olup olmadığına karar ver.
2. Baskı kopyası için çalışma dosyanın bir kopyasını al, gerekiyorsa hedef baskı boyutuna göre ayarla ve kayıpsız ya da baskıcının istediği biçimde, istenen renk alanıyla kaydet.
3. Web kopyası için ayrı bir kopya al, uzun kenarı birkaç bin piksel olacak biçimde küçült, sRGB renk alanına çevir ve yüksek kalitede bir JPEG olarak kaydet.
4. Aynı web kopyasını bir de çok düşük kalitede kaydet; iki dosyayı yüzde yüz büyütmede yan yana açıp yüzün gölge geçişlerinde ve geniş açık yüzeylerde ne değiştiğini not et.
5. Dosyaların adlarını amacı gösterecek biçimde düzenle; örneğin çalışma, baskı ve web kopyalarını ayrı klasörlerde tut.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Çözünürlük, DPI ve dosya formatları, bir resmin ekrandan çıktıktan sonraki yolculuğunu belirler. Bir resmin taşıdığı ayrıntıyı piksel boyutu belirler; DPI ise bu piksellerin baskıda ne kadar sık yerleştirileceğini söyler ve ikisi birlikte baskı boyutunu verir. Yeniden örnekleme küçültürken ayrıntı kaybettirir, büyütürken bulanıklaştırır; bu yüzden tuval baştan en büyük çıktıya göre açılır. Kayıpsız biçimler aslı ve baskıyı, yüksek kaliteli kayıplı biçimler web'i karşılar; katmanlı çalışma dosyası her zaman ayrıca saklanır. Bir santimetrelik cam portre, bir görüntünün ne kadar az noktaya sığabileceğini ve bunun bakma mesafesiyle ilgisini hatırlatır. Sıkıştırma ve kuşaklanma ise bir yüzün ince geçişlerini, özellikle koyu tendeki gölge adımlarını ilk önce bozar. Ödevde bir çalışmanı baskı ve web için ayrı ayrı dışa aktaracaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir çalışmanı baskı ve web için ayrı ayrı dışa aktar.

1. Bitmiş bir dijital çalışmanı seç; piksel boyutunu ve bu boyutla inç başına 300 noktada ulaşabileceğin en büyük baskı boyutunu yaz.
2. Bir baskı kopyası hazırla: baskı merkezinin istediği biçimi, renk alanını ve boyutu öğren, kopyayı buna göre kaydet ve ayarları bir notla dosyanın yanına ekle.
3. Bir web kopyası hazırla: uzun kenarı birkaç bin piksel, sRGB, yüksek kaliteli bir JPEG; dosya boyutunu not et ve paylaşacağın yerde yükledikten sonra sonucu kontrol et.
4. İki kopyayı ve çalışma dosyasını ayrı klasörlerde düzenle; web kopyasında, varsa bir yüzün gölge geçişlerini yüzde yüz büyütmede inceleyip kuşaklanma ya da bloklaşma olup olmadığını yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Baskı boyutunu piksel boyutu ve DPI'dan doğru hesaplayabildin mi?
• Gözlem: Yüksek ve düşük kaliteli sıkıştırma arasındaki farkı somut bölgeler üzerinden tarif edebildin mi?
• Değer: Web kopyasında yüzün ya da gökyüzünün ince geçişleri basamaklara bölünmeden korunuyor mu?
• Kompozisyon: Küçültülmüş kopyada resmin ana düzeni ve odağı hâlâ açıkça okunuyor mu?

Kendini sına

1. Bir dijital resmin taşıyabileceği ayrıntıyı asıl ne belirler?

• A) Dosyanın DPI değeri.
• B) Dosyanın adı.
• C) Piksel boyutu.
• D) Dosyanın oluşturulma tarihi.

2. İnç başına 300 noktada A4 bir baskı yaklaşık kaç piksel ister?

• A) 2480 × 3508 piksel.
• B) 800 × 600 piksel.
• C) 300 × 300 piksel.
• D) 10000 × 10000 piksel.

3. Küçük bir resmi büyütmek neden çoğu zaman bulanıklık yaratır?

• A) Çünkü renkleri tersine çevirir.
• B) Çünkü yazılım var olmayan pikselleri komşularından tahmin eder.
• C) Çünkü DPI değerini düşürür.
• D) Çünkü katmanları siler.

4. Çalışma dosyası neden yalnızca JPEG olarak saklanmamalıdır?

• A) Çünkü JPEG renk içermez.
• B) Çünkü JPEG yalnızca baskıda açılır.
• C) Çünkü JPEG her zaman en büyük dosyadır.
• D) Çünkü JPEG katmanları düzleştirir ve kayıplı sıkıştırmayla her kayıtta bilgi kaybedebilir.

5. Güçlü bir sıkıştırma bir portrede ilk önce neyi bozar?

• A) Yüzün düşük karşıtlıklı ince geçişlerini, özellikle koyu bir tenin gölge adımlarını.
• B) Yalnızca arka planın rengini.
• C) Dosyanın adını.
• D) Resmin en sert kenarlarını yalnızca.

Cevaplar

1. C — DPI yalnızca bu piksellerin baskıda ne kadar sık yerleştirileceğini söyler.
2. A — A3 için aynı hedef yaklaşık 3508 × 4961 piksel ister.
3. B — Küçültürken ise ayrıntı kaybolur ama resim genellikle temiz görünür.
4. D — Dışa aktarılan her dosya bir kopyadır; asıl iş katmanlı çalışma dosyasında durur.
5. A — Açık tenlerde ise geniş, parlak geçişler basamaklara bölünebilir.

Referans görseller

• Ekran kaydı: aynı resmin piksel boyutunun ve DPI değerinin değiştirilmesi; yalnızca DPI değiştiğinde ayrıntının aynı kalması, yeniden örneklemede bulanıklaşması.
• Ekran kaydı: aynı portrenin yüksek ve çok düşük kaliteli JPEG kopyalarının yüzde yüz büyütmede yan yana karşılaştırılması.
• Özgün animasyon: esmer bir yanak, zeytin alt tonlu bir yanak ve çok açık bir yanak üzerinde güçlü sıkıştırmanın gölge adımlarını ve geniş açık yüzeyleri nasıl basamaklara böldüğü.

Sonraki derse köprü

Dijital araçlar bir resmi yapmayı, düzeltmeyi ve paylaşmayı hızlandırdı. Bugün ise bazı yazılımlar, bir cümleden saniyeler içinde görüntü üretebiliyor; bu görüntülerin hangi resimlerden öğrenildiği, kimin emeğine dayandığı ve ressamların işini nasıl değiştirdiği tartışılıyor. Bu soruların bir bölümü teknik, bir bölümü hukuki, bir bölümü de etik. Sonraki derste yapay zekâ ile sanat arasındaki ilişkiyi ve yapay zekânın ressamların işini alıp almadığı sorusunu ele alıyoruz.