Dijital renk

Öğrenme hedefi

Bir ekranın rengi ışığı toplayarak, bir baskının ise mürekkeple ışığı çıkararak ürettiğini açıklayabileceksin. RGB ile CMYK arasındaki farkı, bir rengin baskıda neden soluk, kirli ya da koyu çıkabildiğini anlatabilecek; renk profilinin, ekran kalibrasyonunun ve yumuşak provanın bu farkı nasıl küçülttüğünü gösterebileceksin. Ekranını basit adımlarla ayarlayıp bir test baskısıyla karşılaştırabilecek; ayrıca baskıda mürekkebin kâğıtta yayılmasının koyu tenli bir yüzün gölge kademelerini nasıl tıkayabildiğini, açık bir tendeki en parlak noktanın ise kâğıdın beyazından öteye gidemeyeceğini değerlendirip portreyi baskıya göre hazırlayabileceksin.

Kanca

Ekrandaki renk baskıda neden farklı çıkar?

Aynı portre, dört kez. İlkinde yüz, saçlar ve giysi yalnızca soluk bir sarıdan ibaret; ikincisinde aynı yüz pembe bir sise bürünmüş, başındaki küçük takke ve sağ omzundaki pelerin koyu bir kırmızıyla öne çıkıyor; üçüncüsünde her şey mavimsi gri, arka plan koyu, gözler ve gölgeler derin. Dördüncüsünde bu üç renk üst üste binmiş ve karşımızda kahverengi bir zeminin önünde, kırmızı takkeli, beyaz giysili, yaşlı bir adam duruyor. Hiçbir levhada kahverengi yok, ama son baskı kahverengi. Bir ekranda da renkler üst üste binerek oluşur; ama bambaşka bir yoldan. İkisi neden aynı sonucu vermez?

Bağlam

Danimarka Ulusal Galerisi'nde, Statens Museum for Kunst'ta, Kardinal André Hercule de Fleury'nin 1738 tarihli bir portresinin beş ayrı baskısı saklanır. Müze kaydına göre bunlar, Hyacinthe Rigaud'nun bir resminden Jacob Christoph Le Blon'un mezzotinto tekniğiyle yaptığı ve yayımladığı baskının sarı, kırmızı ve mavi deneme baskıları, mavi ile sarının birlikte basıldığı bir deneme ve mavi, sarı, kırmızı ve beyazla basılmış son hâlidir; levhalar yaklaşık 61 × 46 santimetredir. Kaynaklara göre Le Blon, sarı, kırmızı ve mavi için ayrı bakır levhalar kazıyarak, bunları aynı kâğıda sırayla basan bir renkli baskı yöntemi geliştirdi, 1719'da İngiltere'de patent aldı ve 1725'te Coloritto adlı kitabında bütün renklerin bu üç «ilksel» renkten kurulabileceğini savundu. Bugünkü dört renkli baskının temellerinden biri olarak anılır. Son baskının üst kenarında, mürekkeple yazılmış ve levhaların hangi günlerde basıldığını gösterdiği anlaşılan kısa notlar vardır.

Önceki derste değerleri ekrana taşıdık. Değer neredeyse kayıpsız taşınır; renk ise taşınırken değişir.

Ana anlatım

Ekran ile kâğıt rengi nasıl üretir?

Toplamalı renk (additive color), renkli ışıkların üst üste eklenerek yeni renkler oluşturmasıdır. Bir ekran, her pikselde küçük kırmızı, yeşil ve mavi ışık kaynaklarını farklı güçlerde yakar; üçü birden en yüksek güçteyken göz beyaz görür, hepsi sönükken siyah. Bu yüzden ekrandaki renkler RGB, yani kırmızı, yeşil, mavi değerleriyle tanımlanır ve resmin en parlak noktası, ekranın kendi ışığı kadar parlak olabilir.

Çıkarmalı renk (subtractive color), beyaz ışığın bir yüzeye düşüp mürekkep ya da boya tarafından bir bölümünün yutulması, geri kalanının yansımasıyla oluşan renktir. Basılı bir kâğıtta beyazı kâğıdın kendisi verir; mürekkep eklendikçe yansıyan ışık azalır ve renk koyulaşır. Bugünkü baskılarda çoğunlukla camgöbeği, eflatun ve sarı mürekkepler ile siyah kullanılır; bunlara CMYK denir. Le Blon'un sarı, kırmızı ve mavi levhaları da aynı ilkeyle çalışır: her levha kâğıttan yansıyan ışığın bir bölümünü süzer ve Fleury'nin kahverengi zemini, hiçbir levhada bulunmayan bir renk olarak bu süzgeçlerin toplamından doğar.

Ekranın ve mürekkebin ulaşabildiği renk kümeleri örtüşmez. Ekranın parlak, doygun yeşilleri, mavileri ve morları çoğu zaman mürekkeple elde edilemez; bu renklere baskı için gam dışı (out of gamut) denir. Baskıya gönderildiklerinde yazılım onları basılabilen en yakın renge çeker ve sonuç, ekrandakinden daha soluk ya da daha kirli görünür. Kâğıdın beyazı da bir ekranın beyazı kadar parlak değildir; bir baskının bütün değer aralığı ekranınkinden daha dardır.

Renk profili ve kalibrasyon ne işe yarar?

Aynı RGB sayıları, iki farklı ekranda iki farklı renk olarak görünebilir; biri daha mavi, öbürü daha sarı, biri daha parlak olabilir. Renk profili (color profile), bir cihazın sayıları nasıl renge çevirdiğini tarif eden bir dosyadır; çoğunlukla ICC profili olarak anılır. Bir resmin dosyasına bir profil gömülür, ekranın da baskı makinesinin de kendi profili vardır; renk yönetimi yapan yazılımlar bu profiller arasında çeviri yaparak aynı rengin her cihazda olabildiğince aynı görünmesini sağlamaya çalışır. Web ve ekran için en yaygın renk alanı sRGB'dir.

Kalibrasyon (calibration), bir ekranın parlaklığını, beyaz noktasını ve ton eğrisini bilinen bir hedefe göre ayarlamaktır. En güvenilir yolu, ekrana konan ve gerçek ışığı ölçen bir renk ölçer cihazdır; cihazın yazılımı ölçümden bir profil oluşturur. Böyle bir cihaz yoksa işletim sisteminin ekran ayar aracı kaba bir düzeltme sağlar. Birçok ekran fabrikadan çok parlak ve mavimsi gelir; baskıya hazırlık yapanlar için ekranı, kâğıdın yanında bakıldığında ona yakın görünecek kadar kısmak sık verilen bir öneridir. Gece modu ya da mavi ışık süzgeci gibi otomatik renk kaydırmaları, renk çalışırken kapatılmalıdır.

Yumuşak prova baskıyı ekranda nasıl gösterir?

Yumuşak prova (soft proof), bir resmin belirli bir yazıcı ve kâğıt profiliyle basıldığında nasıl görüneceğini ekranda taklit eden görünümdür. Photoshop ve Krita gibi yazılımlarda bulunur; bazı yazılımlar ayrıca gam dışı renkleri işaretleyebilir. Yumuşak provayı açtığında, parlak bir mavinin donuklaştığını, koyu gölgelerin birbirine yaklaştığını ve beyazın kâğıt rengine kaydığını görürsün. Baskıdan önce bu görünümde renkleri düzeltmek, bir test baskısını boşa harcamaktan daha ucuzdur.

Ama yumuşak prova da bir tahmindir. Doğruluğu, ekranın kalibre edilmiş olmasına ve yazıcının, mürekkebin, kâğıdın profilinin doğru seçilmesine bağlıdır. En güvenilir sınama hâlâ gerçek bir test baskısıdır: resmin önemli bir bölümünü küçük boyutta basıp, gün ışığına yakın bir ışık altında ekranın yanında karşılaştırmak. Le Blon'un deneme baskılarında da aynı ihtiyat görülür: her levhayı tek başına basıp sonucu görmeden son baskıya geçmez.

Baskıda koyu bir tenin gölgeleri neden tıkanır?

Baskıda mürekkep kâğıda değdiğinde biraz yayılır; noktalar ekranda hesaplandıklarından daha büyük basılır. Bu nokta kazancı (dot gain) özellikle orta tonları ve gölgeleri koyulaştırır ve birbirine yakın koyu değerleri tek bir koyu lekeye dönüştürebilir. Emici, mat kâğıtlarda bu etki parlak kaplı kâğıtlara göre genellikle daha güçlüdür.

Bu, portrede en çok koyu bir tende hissedilir. Koyu kahverengi bir yüzün gölgedeki yanağı, çene altı, şakaktaki koyulaşma ve gölgede beliren yansıyan ışık, ekranda birbirinden ayrılan ince adımlarla kurulur. Baskıda nokta kazancı bu adımları birbirine kaynaştırabilir ve yüz düz, ayrıntısız bir koyu kütle gibi çıkar. Pembemsi, açık bir yüzde ise sorun ışık ucundadır: ekranda alnın en parlak noktası ekranın ışığı kadar parlak olabilir, ama baskıda kâğıdın beyazından öteye gidemez; parlak ve soluk pembeler birbirine karışabilir. Bal ve zeytin tonlarındaki yüzlerde ise sıcak, doygun alt tonlar CMYK'ya çevrilirken biraz donuklaşabilir.

Çözüm, portreyi baskıya göre hazırlamaktır. Yumuşak provada koyu tenin gölgelerindeki adımların hâlâ seçilip seçilmediğine bak; seçilmiyorsa gölgeleri bu adımları koruyacak kadar açarak yeniden ayarla. Test baskısında, yüzün gölge ve ışık bölgelerinden küçük kareler içeren bir şerit de bas ve kâğıtta kaç adımın ayrıldığını say.

Uygulama

Bu çalışmada ekranını basitçe ayarlayıp bir resminin küçük bir test baskısını ekranla karşılaştıracaksın. Bitmiş ya da yarım bir dijital resim, bir yazıcı ya da bir baskı merkezi ve gün ışığına yakın bir lamba yeterli.

1. Gece modunu ve otomatik parlaklığı kapat; işletim sisteminin ekran ayar aracını çalıştır ya da bir renk ölçerin varsa onunla ekranı kalibre et.
2. Resmini aç ve yazılımında yumuşak provayı, kullanacağın yazıcıya ve kâğıda en yakın profille aç; değişen renkleri ve gölgeleri not et.
3. Resmin yanına dokuz adımlı bir gri şerit ve resmindeki en doygun üç rengi taşıyan küçük kareler ekle; hepsini küçük bir boyutta bas.
4. Baskıyı lambanın altında ekranın yanına koy; grilerde kaç adımın ayrıldığını, hangi rengin en çok değiştiğini yaz.
5. Bulduğun farka göre resmin ayarlarını düzelt ve aynı bölümü bir kez daha bas; iki baskıyı yan yana karşılaştır.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Ekrandaki renk baskıda neden farklı çıkar? Çünkü ekran rengi kırmızı, yeşil ve mavi ışığı toplayarak, baskı ise mürekkebin kâğıttan yansıyan ışığın bir bölümünü yutmasıyla üretir. Ulaşabildikleri renk kümeleri örtüşmez; parlak, doygun renkler baskıda gam dışında kalabilir ve kâğıdın beyazı ekranın beyazı kadar parlak değildir. Renk profilleri, kalibrasyon ve yumuşak prova bu farkı küçültür, ama gerçek bir test baskısının yerini tutmaz. Le Blon'un sarı, kırmızı ve mavi deneme baskıları, çıkarmalı rengin üç süzgecinin üst üste binerek hiçbirinde olmayan bir kahverengiyi nasıl doğurduğunu gösterir. Koyu bir tenin gölgeleri ve açık bir tenin ışıkları ise baskıya ayrıca hazırlanmalıdır. Ödevde ekranını kalibre edip bir test baskısı alacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Ekranını kalibre et ve test baskısı al.

1. Ekranının gece modunu ve otomatik parlaklığını kapat, sonra bir renk ölçerle ya da işletim sisteminin ayar aracıyla kalibre et; hangi yolu kullandığını not et.
2. Bir portre ya da natürmortunu seç; yanına dokuz adımlı bir gri şerit, en doygun üç rengini ve ten taşıyorsa yüzün gölge ve ışık bölgelerinden küçük kareler ekle.
3. Yumuşak provada bu dosyaya bak, sonra aynı dosyanın küçük bir test baskısını al.
4. Baskıyı ekranın yanında gün ışığına yakın bir ışık altında karşılaştır ve bulduğun üç farkı, her biri için nasıl bir düzeltme yapacağınla birlikte yaz.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Ekranı kalibre edip otomatik renk kaydırmalarını kapattın mı?
• Değer: Test baskısındaki gri şeritte dokuz adımın kaçının ayrıldığını sayıp kaydettin mi?
• Gözlem: Ekran ile baskı arasındaki farkları somut renk ve bölge adlarıyla tarif edebildin mi?
• Kompozisyon: Test şeridini resmin önemli bölgelerini temsil edecek biçimde seçtin mi?

Kendini sına

1. Bir ekran rengi nasıl üretir?

• A) Mürekkebin ışığı yutmasıyla.
• B) Kırmızı, yeşil ve mavi ışığı farklı güçlerde toplayarak.
• C) Kâğıdın rengini değiştirerek.
• D) Yalnızca siyah ve beyazla.

2. Baskıda beyazı ne verir?

• A) Kâğıdın kendisi.
• B) Beyaz mürekkep her zaman.
• C) Ekranın ışığı.
• D) Siyah mürekkep.

3. Gam dışı bir renk baskıya gönderildiğinde ne olur?

• A) Ekrandakinden daha parlak basılır.
• B) Hiç basılmaz.
• C) Siyaha döner.
• D) Basılabilen en yakın renge çekilir ve çoğu zaman daha soluk ya da kirli görünür.

4. Yumuşak prova nedir?

• A) Bir baskının kâğıda ilk kez basılması.
• B) Ekranın parlaklığını kısma işlemi.
• C) Bir resmin belirli bir yazıcı ve kâğıtla nasıl basılacağını ekranda taklit eden görünüm.
• D) Bir renk ölçer cihazı.

5. Baskıda koyu bir tenin gölgeleri neden tıkanabilir?

• A) Mürekkebin kâğıtta yayılmasıyla oluşan nokta kazancı, yakın koyu değerleri tek bir lekeye kaynaştırabildiği için.
• B) Çünkü koyu tenler baskıda açılır.
• C) Çünkü yazıcılar kahverengi basamaz.
• D) Çünkü yumuşak prova gölgeleri siler.

Cevaplar

1. B — Üçü birden en yüksek güçteyken göz beyaz, hepsi sönükken siyah görür.
2. A — Mürekkep eklendikçe yansıyan ışık azalır ve renk koyulaşır.
3. D — Ekranın parlak yeşilleri, mavileri ve morları çoğu zaman mürekkeple elde edilemez.
4. C — Doğruluğu, ekranın kalibrasyonuna ve doğru yazıcı ve kâğıt profiline bağlıdır.
5. A — Emici, mat kâğıtlarda bu etki parlak kaplı kâğıtlara göre genellikle daha güçlüdür.

Referans görseller

• Ekran kaydı: aynı portrenin RGB hâli ile yumuşak provadaki hâlinin yan yana gösterilmesi; gam dışı renklerin işaretlenmesi.
• Gerçek el çekimi: kalibre edilmemiş ve edilmiş bir ekranın yanında aynı test baskısı; gri şeritteki adımların sayılması.
• Özgün animasyon: esmer, koyu tenli bir yanağın gölge adımlarının nokta kazancıyla birbirine kaynaması; pembemsi açık bir yüzün en parlak noktasının kâğıt beyazında sınırlanması.

Sonraki derse köprü

Donanım, yazılım, katmanlar, fırçalar, değer ve renk: dijital resmin araçlarını tek tek gördük. Şimdi hepsini tek bir işte bir araya getirme zamanı. Bir yüzü minik taslaklardan başlayıp gri tonlu bir değer çalışmasına, oradan katmanlarla renge ve son ayrıntılara kadar götürmek, her aracın nerede işe yaradığını tek bir resimde gösterir. Sonraki derste baştan sona bir dijital portre yapıyoruz.