Geleneksel bilgiyi dijitale aktarmak

Öğrenme hedefi

Açık koyu düzeni, sert ve yumuşak kenarı, gözün yolunu ve sıcak soğuk ilişkisini yöneten kuralların ekranda neden değişmediğini açıklayabileceksin. Dijital bir resme gri tonlu minik taslaklarla başlayıp değerleri üç ya da dört grupta toplayabilecek; gri görünümü, yatay çevirmeyi ve küçültülmüş önizlemeyi geleneksel atölyedeki ayna, kısık göz ve geri çekilme alışkanlıklarının dijital karşılıkları olarak kullanabileceksin. Bir değer skalasını dijital olarak kurup bir resmin değerlerini onunla karşılaştırabilecek; ayrıca farklı tenlerin aynı ışık altında skalanın farklı bölgelerine düştüğünü, ama koyu bir tendeki parlamanın açık bir tendekinden daha az parlak olmak zorunda olmadığını değerlendirip her tene kendi değer şeridini kurabileceksin.

Kanca

Dijital ressamlar neden değer skalası çalışır?

Sol yarısı neredeyse siyaha yakın, ağır bir fırtına göğü. Sağ üstte bulutlar yarılmış, aradan eğik ışık çizgileri iniyor. Bu ışığın altında birkaç yelkenli, rüzgârla yan yatmış; bembeyaz yelkenleri koyu gökyüzüne karşı parlıyor. Önde köpüklü, kabarık dalgalar; solda, ahşap bir iskelenin ucunda birkaç küçük insan denize bakıyor. Bütün bunlar tek bir renkle, yalnızca açık ve koyunun dağılımıyla kurulmuş. Renk yok, ama fırtına, ışık ve rüzgâr açıkça okunuyor. Dijital bir ekranda milyonlarca renk elinin altındayken, neden hâlâ bu tek renkli düzeni çalışmak gerekir?

Bağlam

Bu yaprak, J. M. W. Turner'ın Liber Studiorum, yani «Çalışmalar Kitabı» adlı dizisinden Esintide Gemilerdir; 20 Şubat 1808'de yayımlanan bu nüsha bugün Metropolitan'ın baskılar bölümünde korunur. Müze kaydına göre konturları Turner kendisi asitle oydu, ton katmanları ise baskıyı kazıyan ve yayımlayan Charles Turner tarafından mezzotinto tekniğiyle kuruldu; levha yaklaşık 18,3 × 25,9 santimetredir. Baskının altında, örnek alınan tablonun Egremont Kontu'nun koleksiyonunda bulunduğu yazılıdır. Kaynaklara göre Turner bu diziyi 1807'den 1819'a kadar parça parça yayımladı ve manzaralarını tarihî, denizcilik, pastoral, dağ ve mimari gibi türlere ayırdı; bu levhanın üst kenarındaki «M» harfi de türünü gösterir. Dizi, renkli resimlerinin düzenini yalnızca açık ve koyu değerlerle yeniden kuruyordu.

Önceki derste fırçaların ayarlarını öğrendik. Ama iyi bir fırça, değerleri doğru dağıtılmamış bir resmi kurtarmaz.

Ana anlatım

Ekranda hangi bilgi aynen geçerlidir?

Değerin bir resmi okunur kılması, kenarların sert ya da yumuşak olmasının derinlik vermesi, bir kompozisyonda gözün en büyük karşıtlığa gitmesi, sıcak ile soğuk renklerin yan yana birbirini güçlendirmesi: bunların hiçbiri malzemeye bağlı değildir. Kömürle, yağlı boyayla ya da bir kalem ve ekranla çalışsan da göz aynı biçimde görür. Dijital araçlar bu ilkeleri ortadan kaldırmaz; yalnızca hata yapmayı ve geri almayı kolaylaştırır.

Bu kolaylığın bir bedeli vardır. Kâğıtta bir değeri yanlış koyduğunda silmek zahmetlidir, bu yüzden koymadan önce düşünürsün. Ekranda geri al düğmesi her zaman oradadır; bu da düşünmeden fırça vurup sonucu beğenene kadar denemeye yol açabilir. Turner'ın dizisi bunun tersini gösterir: renkli bir resmin bütün düzeni, birkaç açık ve koyu kütlenin yerine baştan karar verilerek kurulmuştur. Gökyüzünün koyu yarısı, yelkenlerin parlayan beyazı ve dalgaların köpüğü, resmin en güçlü karşıtlığını tam bakılması istenen yere toplar.

Değer skalası (value scale), beyazdan siyaha eşit adımlarla ilerleyen gri kademelerden oluşan bir şerittir; atölyelerde çoğunlukla dokuz ya da on bir adımla kurulur. Dijital ressamlar onu kâğıttaki ressamlarla aynı sebeple çalışır: gözü, iki gri arasındaki farkı ayırt etmeye alıştırmak ve bir resmin değerlerini birkaç bilinçli adıma indirmek için.

Dijital bir resme gri tonlarla nasıl başlanır?

Minik taslak (thumbnail), büyük bir resmi yapmadan önce, birkaç santimetrelik küçük çerçevelerde yapılan hızlı kompozisyon denemesidir. Dijitalde bunu, tek bir dosyada yan yana açılan küçük dikdörtgenlerde, yalnızca gri tonlarla ve büyük bir fırçayla yaparsın. Ayrıntıya giremeyeceğin kadar küçük çalışmak, seni yalnızca büyük kütlelere ve onların değerlerine bakmaya zorlar.

Değer grubu (value grouping), bir resmin bütün değerlerini üç ya da dört ana gruba toplamaktır: örneğin açık, orta ve koyu. Turner'ın baskısında gökyüzünün sol yarısı ve iskele koyu grupta, yelkenler ve köpükler açık grupta, gökyüzünün sağ yarısı ve denizin büyük bölümü orta gruptadır. Önce bu üç grubu düz gri lekelerle yerleştirir, resmin bu hâliyle bile okunup okunmadığına bakarsın. Okunmuyorsa ayrıntı onu kurtarmaz.

Bu gri taslağı renklendirmenin birkaç yolu vardır. Bazı ressamlar gri katmanın üstüne renk ya da bindirme modunda katmanlar açar; bu yol hızlıdır, ama renkleri çoğu zaman soluk ve kirli bırakır. Bazıları ise gri taslağı yalnızca bir harita olarak yanında tutar ve renkli resmi baştan, her rengi doğru değerde seçerek boyar. İkinci yol daha yavaştır, ama renk ile değeri birlikte düşünmeyi öğretir. Hangi yolu seçersen seç, ölçüt aynıdır: renkli resmin gri hâli, gri taslağınla aynı düzeni göstermelidir.

Ayna ve kısık göz ekranda neye dönüşür?

Geleneksel atölyelerin birkaç eski alışkanlığı vardır. Ressamlar resimlerini bir aynada tersinden görerek, gözlerini kısarak ya da birkaç adım geri çekilerek bakar. Kaynaklara göre Leonardo'nun ressama yönelik notlarında, resmi bir aynada görmenin hataları ortaya çıkardığı öğüdü yer alır. Bu alışkanlıkların hepsi gözün resme alışmasını kırmak, onu ilk kez görüyormuş gibi bakmak içindir.

Dijitalde bunların her birinin bir karşılığı vardır. Yatay çevirme (horizontal flip), tuvali ya da yalnızca görünümü bir aynadaki gibi ters çevirir; yamuk bir yüz, eğik bir ufuk ya da dengesiz bir kompozisyon bir anda göze batar. Gri görünüm (grayscale view), resmin rengini geçici olarak kaldırıp yalnızca değerlerini gösterir; kısık gözün yaptığını daha kesin yapar. Bunu, en üste siyahla doldurulmuş ve doygunluk ya da renk modunda bir katman koyarak da elde edebilirsin. Küçültülmüş önizleme, yani tuvalin ayrı küçük bir pencerede gösterilmesi, geri çekilmenin karşılığıdır. Çalışırken bu üçünü düzenli aralıklarla açıp kapatmak, saatlerce yakından bakılan bir resmin hatalarını görmenin en kısa yoludur.

Her ten kendi değer şeridini ister mi?

Aynı ışık altında farklı tenler, değer skalasının farklı bölgelerine düşer. Pembemsi, açık bir yüzün ışık alan alnı skalanın en açık birkaç adımında, gölgedeki yanağı orta adımlarda durabilir. Bal tonlu bir yüzde aynı yerler skalanın ortasına doğru kayar. Koyu kahverengi bir yüzde ise ışık alan alın orta adımlarda, gölgeler skalanın koyu ucunda toplanır ve bu koyu adımlar arasındaki farklar daha incedir.

Ama bir istisna vardır ve sık atlanır: parlama. Deri nemli ya da yağlı olduğunda ışık kaynağının küçük bir yansımasını gösterir ve bu yansıma, tenin kendi rengine değil ışığa aittir. Bu yüzden koyu bir yüzdeki parlama, açık bir yüzdekinden daha sönük olmak zorunda değildir; çevresi koyu olduğu için çoğu zaman daha da belirgin görünür. Koyu bir yüzün değer şeridi bu yüzden, çok koyu gölgelerden neredeyse beyaza yakın bir parlamaya kadar uzanan, geniş bir aralığı kaplayabilir.

Bu bilgiyi dijital çalışmaya taşımak için her figürün yanına küçük bir şerit kur: zemin tonu, ışık alan yüzey, gölge, gölgedeki yansıyan ışık ve parlama. Bu beşini gri görünümde sırala ve aralarındaki adımları skalaya göre işaretle. Bir yüzü ötekinin kopyası gibi açıp koyulaştırmak yerine, her birini kendi şeridine göre kurmak, hem açık hem koyu tenlerde biçimi ve ışığı doğru verir.

Uygulama

Bu çalışmada dijital bir değer skalası kurup onunla bir minik taslak serisi yapacaksın. Seçtiğin yazılım ve kalemin yeterli; bir de evdeki herhangi bir nesneyi tek bir lambayla aydınlat.

1. Tuvalin üst kenarına dokuz eşit kareden oluşan bir şerit çiz; ilkini beyaz, sonuncusunu siyah yap ve aradakileri eşit adımlarla doldur, ardından gri görünümde adımların düzenli ilerleyip ilerlemediğini kontrol et.
2. Şeridin altına, her biri yaklaşık 5 × 7 santimetre olan altı küçük çerçeve aç; aydınlattığın nesneyi her çerçevede farklı bir açıdan ya da kırpımla, yalnızca üç gri değerle ve büyük bir fırçayla çiz.
3. Her taslağı yatay çevir ve küçültülmüş önizlemede bak; en güçlü okunan iki taslağı seç.
4. Seçtiğin taslaklardan birini büyük bir tuvale taşı ve önce gri tonlarla, değerlerini skaladaki karelerle karşılaştırarak bitir.
5. Gri resmin üstüne renkli bir katman açıp renklendir; sonra gri görünümü açarak renkli hâlin, gri hâlle aynı düzeni koruyup korumadığını kontrol et.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Dijital ressamlar neden değer skalası çalışır? Çünkü değerin, kenarın, kompozisyonun ve rengin yasaları malzemeye bağlı değildir; ekranda da kâğıttaki gibi işler. Turner'ın baskısı, renkli bir resmin bütün düzeninin yalnızca açık ve koyu kütlelerle kurulabildiğini gösterir. Dijital bir resme gri tonlu minik taslaklarla başlamak, değerleri üç ya da dört gruba toplamak ve renkli hâlin gri görünümde aynı düzeni koruduğunu sınamak, bu bilgiyi ekrana taşır. Yatay çevirme, gri görünüm ve küçültülmüş önizleme ise atölyenin aynasının, kısık gözünün ve geri çekilmesinin karşılıklarıdır. Her ten skalanın farklı bölgesine düşer, ama parlama her tende ışığa aittir. Ödevde bir değer çalışmasını dijital olarak yapacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

Bir değer çalışmasını dijital olarak yap.

1. Tek bir ışıkla aydınlatılmış, birkaç nesneyi bir araya getir ya da pencereden görünen bir manzara seç ve onun için dört minik taslak yap.
2. En iyi taslağı, dokuz adımlı skalanı tuvalin kenarında tutarak, yalnızca gri tonlarla büyük bir resme dönüştür; en açık ve en koyu noktayı bilinçli olarak tek bir yere koy.
3. Resmi çalışırken en az beş kez yatay çevir ve her çevirişte fark ettiğin bir hatayı kısa bir notla kaydet.
4. Bitmiş gri resmin yanına, hangi değerlerin hangi gruba ait olduğunu üç renkle işaretlediğin küçük bir harita koy.

Kendini değerlendir

• Değer: Resmin bütün değerleri üç ya da dört okunaklı gruba toplanıyor mu?
• Kompozisyon: En güçlü açık koyu karşıtlığı, bakılmasını istediğin yerde mi?
• Gözlem: Gri değerleri gerçek nesnelere bakarak, skaladaki karelerle karşılaştırıp seçtin mi?
• Teknik ve Malzeme: Yatay çevirme, gri görünüm ve önizlemeyi düzenli aralıklarla kullandın mı?

Kendini sına

1. Değer skalası nedir?

• A) Bir resimdeki renklerin listesi.
• B) Beyazdan siyaha eşit adımlarla ilerleyen gri kademelerden oluşan şerit.
• C) Fırça boyutlarının çizelgesi.
• D) Bir ekranın parlaklık ayarı.

2. Minik taslaklar neden küçük yapılır?

• A) Daha az dosya yeri kaplasınlar diye.
• B) Renkleri daha canlı görünsün diye.
• C) Ayrıntıya girmeyi engelleyip yalnızca büyük kütlelere ve değerlerine bakmaya zorladıkları için.
• D) Yalnızca baskı için.

3. Yatay çevirme hangi geleneksel alışkanlığın karşılığıdır?

• A) Resme aynada tersinden bakmanın.
• B) Fırçayı yıkamanın.
• C) Tuvali astarlamanın.
• D) Paletteki renkleri karıştırmanın.

4. Gri taslağı renklendirdikten sonra hangi ölçüt kullanılır?

• A) Renklerin olabildiğince doygun olması.
• B) Katman sayısının az olması.
• C) Fırçanın değiştirilmemiş olması.
• D) Renkli resmin gri hâlinin, gri taslakla aynı düzeni göstermesi.

5. Koyu bir tendeki parlama nasıl boyanmalıdır?

• A) Tenin kendi renginden biraz açık ve sönük olarak.
• B) Işığa ait olduğu için neredeyse beyaza yakın olabileceği gözetilerek.
• C) Hiç boyanmayarak.
• D) Tenin en koyu gölgesiyle aynı değerde.

Cevaplar

1. B — Atölyelerde çoğunlukla dokuz ya da on bir adımla kurulur.
2. C — Ayrıntı, okunmayan bir değer düzenini kurtarmaz.
3. A — Çevirme, yamuk bir yüzü ya da eğik bir ufku bir anda göze batırır.
4. D — Renk ya da bindirme modundaki katmanlar renkleri soluk ve kirli bırakabilir.
5. B — Çevresi koyu olduğu için koyu bir yüzdeki parlama çoğu zaman daha belirgin görünür.

Referans görseller

• Ekran kaydı: dokuz adımlı bir değer skalasının dijital olarak kurulması; altı minik taslağın üç gri değerle yapılması.
• Ekran kaydı: bir resmin yatay çevrilmesi, gri görünüme alınması ve küçültülmüş önizlemede görülmesi; her birinde ortaya çıkan bir hata.
• Özgün animasyon: pembemsi açık, bal tonlu ve koyu kahverengi üç yüzün beş değerlik şeritleri; parlamanın üçünde de skalanın açık ucunda durması.

Sonraki derse köprü

Değer, ekrandan kâğıda neredeyse kayıpsız taşınır; renk ise öyle değildir. Ekranın gösterdiği renk, arkadan gelen ışığın üç ayrı renkte karışmasıyla oluşur; basılı bir kâğıttaki renk ise mürekkeplerin üstüne düşen ışığın bir bölümünü yutmasıyla. İkisinin gösterebildiği renkler aynı değildir. Sonraki derste dijital rengi ve ekranda gördüğün rengin baskıda neden farklı çıktığını ele alıyoruz.