Dijital fırçalar

Öğrenme hedefi

Dijital bir fırçanın, minik bir görüntünün kalemin yolu üzerinde tekrar tekrar basılmasıyla nasıl çalıştığını açıklayabileceksin. Fırça ucunun biçiminin, basımlar arasındaki aralığın, kalemin basıncına ve eğimine verilen tepkinin, opaklık ile akış arasındaki farkın ve dokunun bir çizginin karakterini nasıl değiştirdiğini anlatabilecek; bir fırçanın ayar panelini okuyup tek bir ayarı değiştirerek etkisini sınayabileceksin. Bu bilgiyle kendi amacına uygun üç özel fırça oluşturabilecek; ayrıca dokulu bir fırçanın açık lekelerinin koyu bir tende neden kül rengi bir pus gibi, açık bir tende ise kir gibi okunabildiğini değerlendirip dokuyu tene göre ayarlayabileceksin.

Kanca

Dijital bir fırça nasıl çalışır?

Bir buğday tarlası, kâğıdın neredeyse tamamını kaplıyor. Önde, uzun ve kıvrık çizgiler başakların ve otların eğilişini izliyor; biraz geride bu çizgiler kısalıp virgüllere, küçük halkalara ve kalın noktalara dönüşüyor; ufka yakın yerde ise yalnızca minicik kısa çizgiler ve noktalar kalıyor. En arkada birkaç ince kavak, bir çiftlik evi ve sağ kenarda koyu bir selvi sırası. Bütün bu tarla, tek bir kamış kalemle, birkaç işaret türünün sayısız kez tekrarlanmasıyla kurulmuş. Her işaretin biçimi, büyüklüğü ve aralığı değiştikçe yüzey de değişiyor. Bir dijital fırça da tam olarak bunu yapar. Ama nasıl?

Bağlam

Metropolitan Sanat Müzesi'nin kayıtlarına göre Vincent van Gogh bu çizimi Temmuz 1888'de, Arles'da çalıştığı dönemde yaptı; kurşun kalem bir ön çizimin üzerine kamış kalem ve kampeşe ağacından elde edilen bir mürekkeple çizilmiştir ve yaklaşık 24,1 × 31,7 santimetredir. Kamış kalem, ucu kesilerek açılan bir kamış sapıdır; ucun genişliği, basıncı ve mürekkebin miktarı her işareti biraz farklılaştırır. Kaynaklara göre bu tür mürekkepler zamanla renk değiştirebildiğinden, bugün gördüğümüz kahverengi ton, çizimin ilk yapıldığı andaki rengi olmayabilir. Kâğıdın birçok yerinde ön çizimin ince kurşun kalem izleri hâlâ seçilir.

Önceki derste katmanları kurduk; katman boyanın bırakılacağı yüzeydir. Bu derste o yüzeye iz bırakan araca, fırçaya bakıyoruz.

Ana anlatım

Fırça ucu ve aralık bir çizgiyi nasıl kurar?

Dijital bir fırça, kâğıttaki kıllardan değil, küçük bir görüntüden oluşur. Fırça ucu (brush tip), bu görüntüdür: bir daire, bir elips, düzensiz kenarlı bir leke ya da bir kılçık demeti olabilir. Kalemi ekranda sürüklediğinde yazılım, bu ucu çizginin geçtiği yol boyunca sık aralıklarla yeniden yeniden basar. Tek tek basımlar, bir lastik damganın kâğıt boyunca art arda vurulmasına benzer.

Aralık (spacing), iki basım arasındaki mesafedir ve çoğunlukla ucun çapının yüzdesi olarak verilir. Aralık küçükse basımlar birbirine kaynar ve pürüzsüz, kesintisiz bir çizgi oluşur; aralık büyüdükçe çizgi önce tırtıklı bir kenar kazanır, sonra tek tek noktalara ayrılır. Bu bir hata değil, bir araçtır: büyük aralıkla kurulan bir fırça, bir kumun, bir yaprak kümesinin ya da bir kumaş dokusunun tekrar eden işaretlerini tek bir sürüklemeyle yapabilir.

Van Gogh'un tarlasında bu iki ayarın elle yapılmış hâlini görürsün. Önde işaretler büyük ve uzundur, aralarındaki boşluk geniştir; geriye gidildikçe hem işaretler hem boşluklar küçülür. Bir dijital fırçada bunun karşılığı, ucun boyutunu ve aralığı birlikte küçültmektir. Ama Van Gogh her işareti tek tek yönlendirmiştir; bir fırçanın otomatik tekrarı ise, ayarların dikkatsiz bırakıldığı yerde mekanik ve tekdüze bir doku üretebilir.

Basınç, eğim ve akış çizgiyi nasıl değiştirir?

Fırçanın asıl canlılığı, ayarlarının kalemin hareketine bağlanmasından gelir. Bir fırçanın boyutu, opaklığı ya da akışı kalemin basıncına bağlanabilir: hafif dokunuşta ince ve soluk, sert bastırmada kalın ve koyu bir çizgi elde edersin. Eğim aynı biçimde ucun genişliğine ya da açısına bağlanabilir; kalemi yan yatırdığında ince bir çizgi geniş bir taramaya dönüşür.

Basınç eğrisi (pressure curve), kalemin algıladığı basıncın fırçaya hangi oranla aktarıldığını gösteren bir grafiktir. Düz bir çizgi, basıncı olduğu gibi aktarır; yukarı bükülmüş bir eğri, hafif bir dokunuşu bile güçlü bir çizgiye çevirir; aşağı bükülmüş bir eğri ise ince çizgiler için daha geniş bir basınç aralığı bırakır. Kâğıtta eli hafif bir çizer bir yumuşak eğriyle, eli ağır bir çizer daha sert bir eğriyle daha rahat çalışabilir. Yazılımların çoğunda bu ayar hem bütün kalem için hem de tek tek fırçalar için yapılabilir.

Opaklık ile akış (flow) arasındaki fark başlangıçta karışık gelir. Opaklık, tek bir kesintisiz fırça hareketinin varabileceği en yüksek örtücülüğü belirler; aynı hareket içinde aynı yerden ne kadar geçersen geç, renk bu sınırı aşmaz. Akış ise her basımın ne kadar boya bıraktığını belirler; düşük akışlı bir fırçayla aynı yerden geçtikçe renk birikerek koyulaşır. Akışı düşük tutmak, bir sulu boya lavisini kat kat koyulaştırmaya benzer yumuşak geçişler verir.

Doku ve ayarlar bir fırçaya nasıl karakter verir?

Doku (texture), fırça ucunun içine ya da tuval yüzeyine eklenen bir desendir: kâğıdın lifleri, tuvalin örgüsü ya da bir kömürün pürüzlü izi gibi. Bazı yazılımlarda doku ucun kendisiyle birlikte hareket eder, bazılarında ise sabit bir zemin gibi durur ve fırça üstünden geçtikçe ortaya çıkar. İkinci tür, kâğıt üstünde bir pastelin yalnızca liflerin tepesine değmesine benzer.

Bunlara bir kaç ayar daha eklenir. Saçılma (scatter), basımları çizgiden rastgele uzaklaştırır; dağınık yapraklar ya da kar taneleri için kullanılır. Titreşim (jitter), boyutu, açıyı ya da rengi her basımda biraz değiştirir ve tekrarın mekanik görünüşünü kırar. Yumuşatma ya da sabitleme (stabilization) ise elin titremesini süzer ve uzun, temiz kontur çizgileri için işe yarar; ama fazla yükseltildiğinde fırça elin gerisinde kalır.

Yazılımlar yüzlerce hazır fırçayla gelir ve internette binlercesi paylaşılır. Bu bolluk yardımcı olduğu kadar dağıtıcıdır. Birçok deneyimli dijital ressam az sayıda fırçayla çalışır ve onları kendi eline göre ayarlar. Bir fırçanın ayar panelini açıp yalnızca bir değeri değiştirmek, çizgiyi yeniden çizmek ve farkı not etmek, fırçaların nasıl çalıştığını öğrenmenin en kısa yoludur.

Dokulu bir fırça tende neden kir ya da pus gibi okunur?

Dokulu bir fırçanın izi, boyadığın rengin içinde düzensiz açık ve koyu benekler bırakır. Bu beneklerin görünür olup olmadığı, onları taşıyan renkle altındaki zemin arasındaki değer farkına bağlıdır. Ten boyarken bu, beklenmedik sonuçlar doğurur.

Koyu kahverengi bir yanağın üstüne açık, sıcak bir ışık rengini dokulu bir fırçayla sürdüğünde, dokunun boşluklarında koyu zemin, dolu yerlerinde açık renk kalır. Değer farkı büyük olduğu için benekler kolayca görünür ve yanak, ışık almış bir deri gibi değil, üstüne toz ya da kül serpilmiş gibi okunabilir; kuru ve donuk bir pus izlenimi doğar. Pembemsi, açık bir yüzde durum tersine döner: koyu bir gölge rengini dokulu fırçayla sürdüğünde, açık zeminde kalan koyu benekler kir, sakal gölgesi ya da çil gibi okunabilir. Zeytin ya da bal tonlarındaki, değerce ortada duran bir yüzde, ışık ve gölge renkleri zemine değerce yakın kaldığı için doku çoğu zaman yumuşak bir ten yüzeyi gibi görünür.

Bu yüzden ten boyarken dokulu fırçayı tek bir ayarla her yüze uygulama. Koyu bir tende ışıkları ve parlamaları düşük dokulu ya da pürüzsüz bir fırçayla, düşük akışta kat kat kur; dokuyu yalnızca gözeneklerin gerçekten seçildiği yakın planlarda kullan. Açık bir tende gölgeyi önce pürüzsüz bir fırçayla yay, dokuyu üstüne çok düşük opaklıkta ekle. Her durumda sonucu bir adım geri çekilerek ve gri görünümde kontrol et.

Uygulama

Bu çalışmada tek bir fırçanın ayarlarını birer birer değiştirerek etkilerini bir test sayfasında göreceksin. Kendi yazılımın ve kalemin dışında bir şeye ihtiyacın yok.

1. Yazılımındaki en sade yuvarlak fırçayı kopyala ve yeni bir adla kaydet; asıl fırçayı bozmadan bu kopya üzerinde çalış.
2. Boş bir tuvali yatay şeritlere böl; ilk şeride fırçanın varsayılan hâliyle, hafiften serte doğru basınçla tek bir çizgi çek.
3. Sonraki şeritlerde her seferinde yalnızca bir ayarı değiştir: önce aralığı, sonra basınca bağlı boyutu, sonra akışı, en son dokuyu; her şeridin yanına hangi ayarı nasıl değiştirdiğini yaz.
4. Van Gogh'un tarlasından bir parçayı, önde uzun kıvrık çizgiler, ortada virgüller, arkada noktalar olacak biçimde, yalnızca bu fırçanın boyutunu ve aralığını değiştirerek çiz.
5. Test sayfasını kaydet; ileride bir fırçayı ayarlarken ona dönüp bakacaksın.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Dijital bir fırça nasıl çalışır? Küçük bir görüntüyü, fırça ucunu, çizginin yolu boyunca belli aralıklarla tekrar tekrar basarak. Aralık çizginin kesintisiz mi noktalı mı olacağını, basınç ve eğim ucun boyutunu, açısını ve koyuluğunu, basınç eğrisi bu tepkinin ne kadar duyarlı olacağını belirler. Opaklık bir hareketin sınırını, akış her basımın bıraktığı boyayı ayarlar; doku, saçılma ve titreşim ise tekrarın mekanik görünüşünü kırar. Van Gogh'un tarlası, tek bir kamış kalemle birkaç işaret türünün büyüklüğünü ve aralığını değiştirerek koca bir yüzeyin kurulabildiğini gösterir. Dokulu bir fırçanın yüzde bıraktığı benekler de, her yüzde zeminle aralarındaki değer farkı kadar göze batar. Ödevde üç özel fırça oluşturacaksın.

Kavram sözlüğü

Ödev

3 özel fırça oluştur.

1. Bir eskiz fırçası kur: ince, basınca bağlı boyutu ve opaklığı olan, hafif bir yumuşatmayla temiz çizgi çeken bir fırça; adını ve ayarlarını not et.
2. Bir boyama fırçası kur: geniş, düşük akışlı, kat kat birikerek koyulaşan ve kenarı hafif yumuşak bir fırça; bir küreyi yalnızca bu fırçayla boyayarak sına.
3. Bir doku fırçası kur: büyük aralıklı, saçılmalı ya da dokulu, bir yaprak kümesini, bir duvarın sıvasını ya da bir kumaşı tek sürüklemeyle verebilen bir fırça.
4. Üç fırçayla, her birinin güçlü yanını gösteren küçük bir natürmort ya da manzara çiz ve fırçaları dışa aktararak bir klasörde sakla.

Kendini değerlendir

• Teknik ve Malzeme: Her fırçanın ayarlarını kendi amacına göre bilinçli olarak seçip not edebildin mi?
• Kenar ve Ayrıntı: Eskiz fırçası hafif ve sert basınçta belirgin biçimde farklı çizgiler veriyor mu?
• Değer: Boyama fırçasıyla kürede kat kat birikmiş yumuşak bir ışık gölge geçişi kurabildin mi?
• Gözlem: Doku fırçasının izi, taklit ettiği yüzeyi mekanik bir tekrar gibi değil, doğal bir çeşitlilikle mi veriyor?

Kendini sına

1. Dijital bir fırça çizgiyi nasıl oluşturur?

• A) Ekrana tek bir uzun görüntü yapıştırarak.
• B) Fırça ucunu çizginin yolu boyunca belli aralıklarla tekrar tekrar basarak.
• C) Yalnızca vektör eğrisi çizerek.
• D) Kalemin rengini değiştirerek.

2. Aralık büyütüldüğünde çizgi nasıl değişir?

• A) Daha pürüzsüz olur.
• B) Rengi değişir.
• C) Önce tırtıklı bir kenar kazanır, sonra tek tek noktalara ayrılır.
• D) Hiç değişmez.

3. Akış ile opaklık arasındaki fark nedir?

• A) Akış her basımın bıraktığı boya miktarını, opaklık tek bir hareketin örtücülük sınırını belirler.
• B) İkisi aynı ayardır.
• C) Akış yalnızca rengi, opaklık yalnızca boyutu değiştirir.
• D) Opaklık yalnızca silgide çalışır.

4. Yukarı bükülmüş bir basınç eğrisinin etkisi nedir?

• A) Sert basınçta bile ince çizgi verir.
• B) Basıncı tamamen kapatır.
• C) Yalnızca eğimi değiştirir.
• D) Hafif bir dokunuşu bile güçlü bir çizgiye çevirir.

5. Koyu bir tende açık bir rengi dokulu fırçayla sürmek neden sorun yaratabilir?

• A) Dokulu fırça koyu tende hiç iz bırakmaz.
• B) Değer farkı büyük olduğu için açık benekler belirginleşir ve yanak toz ya da kül serpilmiş gibi okunabilir.
• C) Dokulu fırça yalnızca açık tende çalışır.
• D) Koyu tende doku rengi tersine çevirir.

Cevaplar

1. B — Tek tek basımlar, bir lastik damganın kâğıt boyunca art arda vurulmasına benzer.
2. C — Büyük aralıklı bir fırça, tekrar eden işaretleri tek bir sürüklemeyle yapabilir.
3. A — Düşük akışlı bir fırçayla aynı yerden geçtikçe renk birikerek koyulaşır.
4. D — Eli hafif bir çizer, yumuşak bir eğriyle daha rahat çalışabilir.
5. B — Işıkları pürüzsüz bir fırçayla, düşük akışta kat kat kurmak bu beneklenmeyi önler.

Referans görseller

• Ekran kaydı: aynı yuvarlak fırçanın aralığı, basınca bağlı boyutu, akışı ve dokusu birer birer değiştirilerek çekilen test şeritleri.
• Ekran kaydı: basınç eğrisinin yukarı ve aşağı bükülmesiyle aynı çizginin değişimi; opaklık ile akış farkının aynı yerden üç kez geçerek gösterilmesi.
• Özgün animasyon: aynı dokulu ışık fırçasının koyu kahverengi, bal tonlu ve pembemsi açık üç yanakta bıraktığı benekler; pürüzsüz ve düşük akışlı fırçayla yeniden kurulmuş hâlleri.

Sonraki derse köprü

Bir fırçayı ayarlamayı öğrenmek, iyi bir resim yapmayı öğrenmek değildir. Kâğıtta ve tuvalde öğrendiğin değer, kenar, kompozisyon ve renk bilgisi, ekranda da aynen geçerlidir; yalnızca araçlar değişmiştir. Birçok dijital ressam bu yüzden hâlâ kurşun kalemle ya da gri tonlarla bir değer skalası çalışır. Sonraki derste geleneksel bilgiyi dijitale nasıl aktaracağını ve dijital ressamların neden değer skalası çalıştığını ele alıyoruz.