Donanım

Öğrenme hedefi

Dijital çizim için kullanılan üç temel donanım türünü, ekransız grafik tableti, bir bilgisayara bağlanan ekranlı tableti ve kendi başına çalışan tablet bilgisayarı birbirinden ayırabileceksin. Her birinin elle göz arasındaki ilişkiyi, duruşu, taşınabilirliği ve bütçeyi nasıl etkilediğini açıklayabilecek; bir kalemin basınç ve eğim duyarlılığının, bir ekranın paralaksının ve renk gamının ne anlama geldiğini anlatabileceksin. Kendi amacına, çalışma alanına ve bütçene göre bir donanım seçip bu seçimi gerekçelendirebilecek; ayrıca bir ekranın koyu tonları nasıl gösterdiğini sınayarak, koyu bir tenin gölgelerindeki ince değer farklarının ekranda kaybolup kaybolmadığını değerlendirebileceksin.

Kanca

Grafik tablet mi, iPad mi?

Bir pencerenin önünde, beyaz elbiseli genç bir kadın oturuyor. Kucağında büyük, koyu kapaklı bir çizim tahtası var; tahtanın alt kenarını dizine, üst kenarını sol eliyle tutmuş, sağ elinde ince bir çizim aracı. Işık arkasındaki pencereden geliyor; yüzü yarı gölgede, kâğıdın yüzeyi bizden yana dönük değil. Tahtayı nasıl tuttuğu, ışığı nereden aldığı, ne kadar süre bu duruşta kalabileceği, çizdiği her çizgiyi etkiliyor. İki yüzyıl sonra aynı sorular hâlâ geçerli; yalnızca tahtanın yerinde bir ekran, kalemin içinde bir sensör var. Hangisini seçmeli?

Bağlam

New York'taki Met'in Avrupa resimleri arasında duran bu büyük tuval, kayda göre Marie-Denise Villers'in 1801'de yaptığı ve Marie Joséphine Charlotte du Val d'Ognes'u gösteren bir portredir; yaklaşık 161 × 129 santimetredir. Kaynaklara göre resim uzun süre Jacques-Louis David'e atfedilmiş, sonraki araştırmalarla Villers'e bağlanmıştır. Figür bir çizim tahtasını kucağında, pencere kenarında tutar; tahtanın arkasından iki kurdele sarkar ve pencerenin sol alt camında bir çatlak görülür.

Bu dersle dijital resim modülüne başlıyoruz. Kâğıt, fırça ve boya için yaptığımız malzeme seçiminin dijital karşılığı, önce donanımdır: hangi yüzeye, hangi kalemle, hangi duruşta çizeceğin.

Ana anlatım

Üç donanım türü nasıl ayrılır?

Grafik tablet (pen tablet), üzerinde görüntü olmayan, bir bilgisayara bağlanan ve kalemin hareketini ekrandaki imlece aktaran düz bir yüzeydir. Elin masadaki tablette çizer, gözün ise karşıdaki monitöre bakar. Bu ayrılık başta yabancı gelir; birçok kişi için alışma süresi birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişir. Buna karşılık baş dik, boyun düz kalabilir ve bu donanım türü genellikle en düşük bütçeyle başlanabilecek olanıdır.

Ekranlı tablet (pen display), kalemle doğrudan görüntünün üstüne çizdiğin, ama çoğunlukla bir bilgisayara bağlanarak çalışan bir ekrandır. El ile göz aynı noktada buluşur; kâğıda çizme alışkanlığına en yakın deneyim budur. Ama ekran masada yatık durduğunda boyun öne eğilir; uzun çalışmalarda bir eğim ayağı ya da kol gerekir.

Tablet bilgisayar (tablet computer), kendi işlemcisi, pili ve yazılımıyla bilgisayara bağlanmadan çalışan, kalem desteği olan bir cihazdır. Kanca sorusundaki iPad bu türün bilinen bir örneğidir. Taşınabilirliği en yüksek olanıdır: bir parkta, bir trende ya da bir müzede çizebilirsin. Buna karşılık ekran boyutu çoğunlukla daha küçüktür, kullanabileceğin yazılımlar cihazın işletim sistemiyle sınırlıdır ve dosyaları başka bir bilgisayara taşımak ek bir adım ister.

Bir kalemde ve ekranda neye bakılır?

Basınç duyarlılığı (pressure sensitivity), kalemin yüzeye ne kadar bastırıldığını algılayıp bunu çizginin kalınlığına ya da koyuluğuna çevirme yeteneğidir. Üreticiler bunu kademe sayısıyla verir; bugün yaygın cihazlarda bu sayı binlerle ifade edilir. Ama kademe sayısının belli bir düzeyden sonra elde fark edilir bir ayrım yarattığı tartışmalıdır. Daha belirleyici olan, kalemin çok hafif bir dokunuşu algılamaya başladığı ilk eşik ve basıncın çizgiye düzgün bir eğriyle aktarılmasıdır; bunu kâğıt üstündeki bir kurşun kalemin hafif ve sert dokunuşlarıyla karşılaştırarak sınayabilirsin. Eğim duyarlılığı (tilt sensitivity) ise kalemin ne kadar yatırıldığını algılar; bir kalemi yan yatırarak geniş bir tarama yapmanın dijital karşılığıdır.

Paralaks (parallax), ekranlı bir cihazda kalemin ucu ile çizginin ekranda belirdiği nokta arasında, cam ile görüntü katmanı arasındaki boşluk yüzünden oluşan kaymadır. Camın görüntüye yapıştırıldığı, laminasyonlu ekranlarda bu boşluk küçülür ve kayma azalır. Bir cihazı denerken bir cetvelle düz bir çizgi çekip, ekrana yandan ve önden bakarak kalemin ucu ile çizgi arasında boşluk olup olmadığına bakmak, bu farkı gösterir.

Renk gamı (color gamut), bir ekranın gösterebildiği renklerin aralığıdır. Üreticiler bunu çoğunlukla sRGB gibi bir standart renk alanının yüzde kaçını kapsadığıyla verir. Dar gamlı bir ekranda çizdiğin bir resim, daha geniş gamlı bir ekranda ya da baskıda beklemediğin kadar doygun ya da soluk görünebilir. Kâğıtta bir kırmızının neye benzediğini görürsün; ekranda ise gördüğün, o ekranın onu gösterebildiği kadardır.

Bütçe, alan ve amaç nasıl tartılır?

Seçimi en çok üç soru belirler. Birincisi, nerede çizeceğin. Hep aynı masada çalışacaksan ve zaten bir bilgisayarın varsa ekransız ya da ekranlı bir tablet mantıklıdır; çizim sırasında hareket etmek istiyorsan tablet bilgisayar öne çıkar. İkincisi, ne çizeceğin. Hızlı eskizler ve gözlem çizimleri küçük bir yüzeyde rahatça yapılır; büyük kompozisyonlar ve geniş kol hareketleri isteyen işler için daha büyük bir çalışma alanı fark yaratır. Üçüncüsü, ne kadar harcayabileceğin. Kaynaklar ve deneyimli çizerler genellikle, ilk alışmayı küçük ve ucuz bir ekransız tabletle yapmayı, ihtiyaç netleştikten sonra büyütmeyi önerir; ama bu bir kural değil, bir yöntemdir. El ile gözün ayrı yerlerde olmasına hiç alışamayan biri için ekranlı bir cihaz, ucuz bir başlangıçtan daha verimli olabilir.

Donanımın sınırları kâğıdınkiler kadar gerçektir. Villers'in tuvalindeki figür, tahtasını dizine dayayarak ve ışığı arkasına alarak çalışır; o duruşun bir bedeli vardır. Dijital çizimde de ekranın parlaması, masanın yüksekliği, kalemin tutuş kalınlığı ve ekranın eğimi uzun bir çalışmanın sonunda bileğinde ve boynunda hissedilir. Donanım seçerken bir mağazada beş dakika çizmek, onu her gün bir saat kullanmanın ne demek olduğunu göstermez; mümkünse bir arkadaşının cihazında daha uzun deneme yap.

Ekran koyu bir tenin gölgelerini gösteriyor mu?

Bir ekranın parlaklığı, siyah düzeyi ve kontrastı, koyu tonları nasıl ayırdığını belirler. Ucuz ya da yanlış ayarlanmış bir ekranda en koyu birkaç değer kademesi birbirine karışır: farklı koyuluklarda boyadığın alanlar aynı siyah görünür. Bu sorun, resmin her yerinde değil, en çok koyu değerlerin birbirine yakın durduğu yerlerde ortaya çıkar.

Koyu kahverengi bir tende, yanağın ışık almayan yüzü ile çene altındaki gölge, elmacık kemiğinin yansıyan ışığı ile şakaktaki koyulaşma, birbirine çok yakın değerlerde kurulur. Bu farklar ekranda görünmüyorsa, o yüzü ya fazla düz boyarsın ya da göremediğin farkları abartarak kaba geçişler koyarsın; resim başka bir ekranda ya da baskıda bambaşka görünür. Açık bir tende ise sorun çoğunlukla öbür uçta, en açık değerlerdedir: parlak ayarlı bir ekranda alnın ve burnun ışık alan yüzleri tek bir beyaza karışabilir. Buğday ve zeytin tonlarındaki orta değerli tenlerde ise dar gamlı bir ekran, sıcak alt tonları soldurup yüzü gri ya da yeşilimsi gösterebilir. Bu yüzden bir ekranı seçerken ve kurarken, koyudan açığa doğru ince adımlarla ilerleyen bir gri şeridini açıp en koyu ve en açık uçlarda kaç adımı ayırt edebildiğine bak; bitmiş bir portreyi de mutlaka ikinci bir ekranda ya da baskıda kontrol et.

Uygulama

Bu çalışmada elindeki ya da deneyebileceğin bir cihazı, kâğıt üstündeki çiziminle karşılaştırarak sınayacaksın. Bir dijital çizim cihazı, bir kurşun kalem, bir kâğıt ve basit bir çizim yazılımı yeterli; cihazın yoksa bir arkadaşınınkini ya da bir mağazadaki deneme cihazını kullan.

1. Kâğıda bir kurşun kalemle, en hafif dokunuştan en sert bastırmaya kadar uzanan, kesintisiz bir çizgi çek; aynı çizgiyi cihazda tek ve basınca duyarlı bir fırçayla tekrarla ve iki çizginin incelme ve kalınlaşma biçimini karşılaştır.
2. Cihazda bir cetvel kullanarak düz bir çizgi çek; ekrana önden ve yandan bakarak kalemin ucu ile çizgi arasında bir kayma olup olmadığını not et.
3. Yazılımda siyahtan beyaza on adımlık bir gri şeridi oluştur ya da bul; en koyu ve en açık uçta kaç adımı birbirinden ayırabildiğini say.
4. Bir dakika boyunca hızlı bir eskiz yap, sonra on dakika boyunca aynı cihazda çiz; sürenin sonunda bileğinde, omzunda ya da boynunda bir gerilme olup olmadığını yaz.
5. Dört gözlemini yan yana koy ve bu cihazın senin için en güçlü ve en zayıf yanını birer cümleyle belirle.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Grafik tablet mi, iPad mi? Cevap, nerede, ne ve ne kadar bütçeyle çizeceğine bağlıdır. Ekransız grafik tablet düşük bütçeyle başlamayı ve dik bir duruşu sağlar, ama elle gözün ayrılmasına alışmak ister. Ekranlı tablet kâğıda en yakın deneyimi verir, ama duruşa dikkat ister. Tablet bilgisayar en taşınabilir olanıdır, ama yazılımı ve ekran boyutu sınırlıdır. Bir kalemin basınç ve eğim duyarlılığını, bir ekranın paralaksını ve renk gamını, kâğıt üstündeki deneyiminle karşılaştırarak sınamak, üreticinin listesindeki rakamlardan daha çok şey söyler. Ekranın koyu tonları ayırma gücü ise, özellikle koyu bir tenin gölgelerini boyarken belirleyicidir. Ödevde kendi donanım tercihini gerekçelendireceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Kendi donanım tercihlerini gerekçelendir.

1. Nerede çizeceğini, ne tür işler yapmak istediğini ve ne kadar harcayabileceğini üç ayrı satırda, mümkün olduğunca somut yaz.
2. Bu üç cevaba göre üç donanım türünden birini seç ve neden diğer ikisini seçmediğini birer cümleyle açıkla.
3. Seçtiğin türde en az iki cihazı, basınç duyarlılığı, eğim desteği, çalışma alanı boyutu, ekranlıysa paralaks ve renk gamı açısından bir tabloda karşılaştır; bilgileri üreticinin kendi sayfasından al ve kaynağını not et.
4. Uygulamadaki dört sınamadan en az ikisini seçtiğin türde bir cihazda yap ve sonuçlarını tablonun altına ekle.

Kendini değerlendir

• Gözlem: Kâğıttaki çizgiyle dijital çizginin farkını somut ifadelerle anlatabildin mi?
• Değer: Gri şeridinde en koyu ve en açık uçta ayırt edebildiğin adım sayısını kaydettin mi?
• Teknik ve Malzeme: Karşılaştırma tablondaki bilgileri doğrudan üreticinin kaynağından aldın mı?
• Kompozisyon: Gerekçen kendi amacından ve çalışma alanından mı yola çıkıyor, yoksa yalnızca rakamlardan mı?

Kendini sına

1. Ekransız grafik tabletin en belirgin özelliği nedir?

• A) El tablette çizerken gözün karşıdaki monitöre bakması.
• B) Bilgisayarsız çalışması.
• C) Üzerinde görüntü olması.
• D) Kalem gerektirmemesi.

2. Paralaks nedir?

• A) Bir ekranın gösterebildiği renk aralığı.
• B) Kalemin eğim açısı.
• C) Kalemin basınç kademesi sayısı.
• D) Kalemin ucu ile çizginin ekranda belirdiği nokta arasındaki kayma.

3. Basınç duyarlılığında kademe sayısından daha belirleyici olabilecek nedir?

• A) Kalemin rengi.
• B) Kalemin hafif dokunuşu algılamaya başladığı eşik ve basıncın çizgiye aktarılma eğrisi.
• C) Ekranın ağırlığı.
• D) Kablonun uzunluğu.

4. Ekranlı tablette uzun çalışmalarda hangi önlem önerilir?

• A) Ekranı tamamen karartmak.
• B) Kalemi daha sert bastırmak.
• C) Ekranı bir eğim ayağıyla ya da kolla göz hizasına yaklaştırmak.
• D) Ekranı ters çevirmek.

5. Koyu bir tenin gölgelerini boyarken ekranla ilgili hangi kontrol önemlidir?

• A) Ekranın en koyu değer kademelerini birbirinden ayırıp ayırmadığını sınamak ve resmi ikinci bir ekranda kontrol etmek.
• B) Ekranı en yüksek parlaklığa almak.
• C) Yalnızca açık renklerle çalışmak.
• D) Gölgeleri tek bir siyahla boyamak.

Cevaplar

1. A — Başta yabancı gelir, ama baş dik ve boyun düz kalabilir.
2. D — Camın görüntüye yapıştırıldığı laminasyonlu ekranlarda bu kayma azalır.
3. B — Bunu kâğıttaki hafif ve sert kurşun kalem dokunuşlarıyla karşılaştırarak sınayabilirsin.
4. C — Ekran masada yatık durduğunda boyun öne eğilir ve uzun çalışmada gerilir.
5. A — Ucuz ya da yanlış ayarlı bir ekranda en koyu birkaç kademe aynı siyah görünür.

Referans görseller

• Gerçek el çekimi: aynı çizginin kâğıtta kurşun kalemle ve üç farklı dijital cihazda basınca duyarlı fırçayla çekilmesi.
• Gerçek el çekimi: ekranlı bir cihazda kalem ucu ile çizgi arasındaki paralaksın yandan yakın çekimi.
• Özgün animasyon: koyu kahverengi bir yüzün gölge geçişlerinin iyi ve kötü ayarlı iki ekranda yan yana gösterilmesi; on adımlık gri şeridin iki ekranda okunması.

Sonraki derse köprü

Donanım, kalemin ve ekranın sınırlarını belirler; ama çizginin nasıl davranacağına, fırçaların, katmanların ve renklerin nasıl çalışacağına yazılım karar verir. Seçtiğin cihaz, hangi programları çalıştırabileceğini de belirler: kimi yazılım yalnızca belli bir tablet bilgisayarda çalışır, kimi ücretli bir abonelik ister, kimi ücretsizdir ve birçok işletim sisteminde açılır. Sonraki derste Procreate, Photoshop ve Krita'yı yan yana koyup hangisinin sana göre olduğunu ele alıyoruz.