İki Frida

Öğrenme hedefi

Frida Kahlo'nun 1939 tarihli İki Frida'sında bir kadının kendini neden iki kez, iki ayrı giysiyle ve iki açık kalple boyadığını, resmin yapıldığı yılı, olası ilham kaynaklarını ve sonraki yolculuğunu izleyerek açıklayabileceksin. Çifte otoportrenin ve yan yana duran iki figürün resim geleneğindeki yerini tanıyabilecek; iki figürü ayıran giysilerin, Tehuana giysisinin ve Avrupa usulü beyaz elbisenin taşıdığı anlamları tartışabilecek; kare formatın, el ele tutuşmanın ve damarın kurduğu bağın göz yolunu nasıl yönettiğini çizebilecek ve kendi yüzünü ve tenini boyarken güzelleştirme ve açıklaştırma baskısına karşı gözleme nasıl sadık kalınacağını değerlendirebileceksin.

Kanca

Bir kadının iki kalbi

İki kadın bir sırada, yan yana oturur ve el ele tutuşur. İkisinin yüzü de aynıdır: aynı koyu, birleşik kaşlar, aynı ciddi bakış. Ama biri beyaz, dantelli, Avrupa usulü bir elbise giymiştir, öbürü Meksika'nın güneyinden gelen renkli bir bluz ve etek. İkisinin de göğsü açıktır ve kalpleri görünür; ince bir damar bir kalpten öbürüne uzanır. Beyaz elbiseli olanın kucağına kan damlar. Arkalarında fırtınalı, gri bir gökyüzü vardır. Bir ressam kendini neden ikiye böler, neden kalbini göğsünün dışına çıkarır ve neden iki yarısının elini birbirine tutturur?

Bağlam

İki Frida, bugün Meksiko'daki Museo de Arte Moderno'nun koleksiyonunda; 1939'da yağlı boyayla tuvale işlenmiş, 173,5 × 173 santimetrelik, neredeyse kare bir resimdir. Kaynaklara göre Kahlo'nun ilk büyük boyutlu resmidir; ondan önceki resimlerinin çoğu çok daha küçüktü. Kahlo 1954'te öldü, ama Meksika yasası sanatçının ölümünden sonraki yüz yıl boyunca eseri koruyor; bu yüzden tuvalin kendisini göstermiyor, sözle betimliyoruz. Resmin kısa tarifi, Kahlo'nun hayatının resimlerine nasıl girdiği ve Gerçeküstücülük etiketini reddetmesi, rüyaların resmini ele alan derste işlendi.

Onun yerine, kaynaklara göre Kahlo'nun bu resme başlamadan önce Paris'te, Louvre'da gördüğü ve esinlendiği eserlerden biri olarak anılan bir tabloyu kullanıyoruz: Théodore Chassériau'nun 1843 tarihli İki Kız Kardeş'i. Louvre'un kaydında yağlı boya tuval olarak geçen, yaklaşık 180 × 135 santimetrelik bu resim, 1843 Salonu'nda gösterilmiş ve 1918'de müzeye bağışlanmıştır. Resimde ressamın iki kız kardeşi, Adèle ve Aline, yeşil desenli bir duvarın önünde, aynı çizgili bedenli elbiseleri ve aynı kırmızı şalları giymiş, kol kola durur. Kaynaklara göre aralarında on yaşı aşkın fark vardı; ama resimde neredeyse ikiz gibi görünürler.

Ana anlatım

Neden iki Frida?

Çifte otoportre (double self-portrait), bir sanatçının kendini aynı resimde iki kez, çoğu zaman farklı giysiler, duruşlar ya da ruh hâlleriyle göstererek kişiliğinin, geçmişinin ya da duygularının farklı yanlarını yan yana koyduğu otoportredir. Kahlo'nun resmi bu türün en tanınan örneklerinden biridir.

Kaynaklara göre Kahlo bu resmi 1939'da, ressam Diego Rivera'dan boşandığı yıl yaptı; ikisi bir yıl sonra yeniden evlendi. Yorumlar bu yüzden sık sık bir ayrılığı öne çıkarır: kaynaklara göre bazı yazarlar, Tehuana giysili Frida'yı Rivera'nın sevdiği, beyaz elbiseli Frida'yı ise onun geride bıraktığı Frida olarak okur. Başka bir okuma iki kökeni öne çıkarır: Kahlo'nun babası Almanya'dan Meksika'ya göç etmiş bir fotoğrafçıydı, annesi ise yerli ve İspanyol kökenli Meksikalı bir kadındı. Kaynaklara göre Kahlo'nun kendisi ise resmi, çocukluğunda hayal ettiği, onunla konuşup oyun oynadığı bir arkadaşın anısıyla ilişkilendirmiştir. Bu okumalar birbirini dışlamaz; resim birkaç katmanı birden taşır.

İlham eseri (source of inspiration), bir sanatçının yeni bir eser kurarken biçimini, düzenini ya da fikrini ödünç aldığı ya da kendi diline çevirdiği önceki bir eserdir. Kaynaklara göre Kahlo'nun yakın çevresinden biri, bu resmin fikrinin Kahlo'nun 1939'da Paris'te, Louvre'da gördüğü iki eserden geldiğini aktarmıştır: Chassériau'nun İki Kız Kardeş'i ve on altıncı yüzyıl sonundan kalan, adı bilinmeyen bir ressamın, küvette yan yana oturan iki kadını gösteren bir tablosu. Chassériau'nun resminde iki kız kardeş birbirine sokulmuş, kol kola durur; Kahlo'nun tuvalinde ise iki benlik bir sıraya oturmuş, parmaklarını birbirine geçirmiştir. Avrupa portre geleneğindeki iki kardeşin yakınlığı, Kahlo'nun elinde bir kişinin kendi iki yarısıyla kurduğu bir bağa dönüşür.

Giysiler ne anlatır?

Kimlik giysisi (identity dress), bir kişinin kökenini, bağlı olduğu topluluğu ya da benimsediği bir değeri görünür kılmak için bilinçli olarak seçtiği giysidir. İki Frida'da iki figürü birbirinden ayıran şey, kaynaklara göre yüzleri ya da tenleri değil, esas olarak giysileridir. Soldaki Frida, dantelli, yüksek yakalı, beyaz, Avrupa usulü, gelinliği andıran uzun bir elbise giyer. Sağdaki ise Tehuana giysisi içindedir.

Tehuana giysisi (Tehuana dress), Meksika'nın güneyindeki Tehuantepec Kıstağı'nın kadınlarının geleneksel giysisidir; renkli, işlemeli bir bluz ve uzun, geniş bir etekten oluşur. Kaynaklara göre bu bölgenin kadınları güçlü ve bağımsız olarak tanınırdı ve Kahlo, Tehuana giysisini günlük hayatında da sıkça giydi. Onun için bu giysi, Meksika'nın yerli kültürüne bağlılığın ve Avrupa kalıplarına karşı bir duruşun işaretiydi.

Kaynaklara göre resimdeki öbür ayrıntılar da bu karşıtlığı sürdürür. Tehuana giysili Frida'nın elinde, Rivera'yı gösteren küçük bir portre vardır; kalbi bütündür. Beyaz elbiseli Frida'nın ise kalbi açık ve kesiktir; elindeki cerrahi bir pens, iki kalbi birbirine bağlayan damarın ucunu kıstırır, ama kan yine de beyaz elbisesine damlar. Kaynaklara göre bu ayrıntılar, Kahlo'nun çocuklukta geçirdiği çocuk felcinden ve gençliğinde yaşadığı ağır bir otobüs kazasından sonra hayatı boyunca süren ameliyatları ve ağrıları da anıştırır. Damar, iki Frida'nın birbirinden ayrı olsa da tek bir kişi olduğunu, birinin kanının öbürünü beslediğini gösterir.

Göz nasıl dolaşır?

Kare format, iki figürün eşit ağırlıkta yan yana durmasına uygun, dengeli bir alan sunar. Kaynaklara göre iki Frida neredeyse aynı büyüklükte, aynı yükseklikte oturur ve kompozisyon bir simetriye yaklaşır. Bu simetriyi bozan, giysilerin farkıdır: solda beyaz, dantelli bir elbise; sağda renkli bir Tehuana giysisi. Göz çoğu izleyicide önce iki yüzün aynı düzeyde duran bakışlarına, oradan açık kalplere ve onları birleştiren damara, sonra resmin ortasında birleşen ellere iner; beyaz elbisedeki kan lekesi de bakışı kendine çeker. Fırtınalı gökyüzü, iki figürün sakin duruşuna karşı arkadan bir gerilim ekler.

Chassériau'nun resminde de göz benzer bir yolu izler: önce iki yüze, sonra aşağıda iç içe geçmiş kollara ve ellere, sonra kırmızı şalların iki figürü tek bir kütle gibi saran çizgisine. İki resim de iki insanı yan yana koyar; ama Chassériau'da iki kişi birbirine benzer, Kahlo'da tek bir kişi kendisinden ayrılır.

Kendi yüzünü ve tenini boyarken ne gözetilir?

Renk ayrımcılığı (colorism), aynı topluluğun içinde bile açık tenin daha güzel, daha değerli ya da daha saygın, koyu tenin ise daha az değerli sayılmasına dayanan önyargı ve ayrımcılıktır. Pek çok toplumda, portrelerde teni olduğundan açık, yüzü olduğundan pürüzsüz ve kusursuz gösterme beklentisi uzun bir geçmişe sahiptir. Chassériau'nun kız kardeşlerinin yüzleri de, 1843 Paris Salonu'nun beklentilerine uygun biçimde, soluk ve pürüzsüzdür.

Kahlo'nun otoportreleri bu beklentiye başka bir yanıt verir. Kaynaklara göre Kahlo, birleşik kaşlarını ve dudağının üstündeki hafif tüyleri kendi yüzünün bir parçası olarak boyamayı sürdürdü; onları silmedi, yumuşatmadı. Kendi yüzünü, dönemin güzellik kalıplarına uydurmak yerine gözlemine göre kurdu.

Kendi otoportreni yaparken bu seçim sana da düşer. Açık bir tende bile, yüzü olduğundan pembe ya da pürüzsüz boyama eğilimi, kişiyi tanınmaz kılabilir. Orta tonlu, zeytin ya da buğday bir tende, fotoğraf filtrelerinin ve beğeni alışkanlıklarının itmesiyle teni bir iki basamak açıklaştırma eğilimi sık görülür. Koyu bir tende ise bu baskı çoğu zaman en güçlüdür ve teni açıklaştırmak, kişinin kendisini, ailesini ve kökenini silmek anlamına gelebilir. Aynada, gün ışığında, yüzünün değerini ve alt tonlarını ölçerek boyamak, kaşlarını, benlerini, izlerini ve tüylerini yerinde bırakmak, bir otoportreyi dürüst kılar. Güzelleştirmek bir tercih olabilir; ama bilerek yapılmalı, bir alışkanlığın ya da bir önyargının sonucu olmamalıdır.

Uygulama

Sonra iki çalışmanın yanına, birinciyi boyarken hangi alışkanlığın ya da hangi beklentinin eline yön verdiğini bir cümleyle yaz; bu not, bir otoportrede güzelleştirmenin ne zaman bilinçli bir seçim, ne zaman fark edilmemiş bir baskı olduğunu ayırt etmene yardım eder.

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Bir kadının iki kalbi, bir ayrılığın, iki kökenin, bir çocukluk anısının ve bir bedenin acısının resmidir. Kahlo, 1939'da, Rivera'dan boşandığı yıl, ilk büyük boyutlu resminde kendini iki kez boyadı: solda beyaz, Avrupa usulü bir elbiseyle, sağda Tehuana giysisiyle. İki Frida'yı ayıran yüzleri değil giysileridir; bir damar ise onları tek bir kişi olarak birbirine bağlar. Kaynaklara göre bu düzenin ilham kaynaklarından biri, Louvre'da gördüğü, Chassériau'nun kol kola duran iki kız kardeşiydi; Kahlo o yakınlığı, bir kişinin kendi iki yarısıyla kurduğu bir bağa dönüştürdü. Kahlo kendi yüzünü de güzellik kalıplarına uydurmadan, kaşlarıyla ve tüyleriyle boyadı. Ödevde Chassériau'nun resminde iki figürün yan yana duruşunu, kol kola girişini ve gözünün yüzlerden ellere uzanan yolunu çizeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Eserin kompozisyon iskeletini çiz ve göz yolunu işaretle.

1. Referans görseldeki Chassériau resmi için, yüksekliği genişliğinden yaklaşık üçte bir fazla olan dikey bir dikdörtgen hazırla; iki figürü, omuzları birbirine değen iki yakın dikey kütle olarak yerleştir.
2. İki başın yüksekliğini ve aralarındaki küçük farkı ölç; ortada iç içe geçen kolları ve elleri basit çizgilerle göster; kırmızı şalların iki figürü tek bir kütle gibi saran dış çizgisini kalın bir kontürle belirt.
3. Gözünün iki yüzden aşağıya, iç içe geçmiş ellere, oradan soldaki figürün belindeki beyaz güle ve şalların alt kenarına uzanan yolunu oklarla işaretle.
4. Çiziminin altına, iki kız kardeş yerine aynı kişi iki farklı giysiyle bu biçimde dursaydı resmin ne anlatacağını iki cümleyle tahmin et.

Kendini değerlendir

• Kompozisyon: İki figürü omuz omuza, tek bir kütle oluşturacak biçimde yerleştirdin mi?
• Oran ve Çizim: İki başın yüksekliğini ve kolların iç içe geçişini ölçerek aktardın mı?
• Kenar ve Ayrıntı: Şalların dış kontürünü ve ellerin buluştuğu yeri sade ama okunur biçimde çizdin mi?
• Bitmişlik ve Sunum: Okları ve iki cümlelik tahminini temiz bir düzende yerleştirdin mi?

Kendini sına

1. Çifte otoportre ne demektir?

• A) İki ayrı sanatçının birlikte yaptığı portre.
• B) Sanatçının kendini aynı resimde iki kez, farklı yönleriyle gösterdiği otoportre.
• C) İki ayrı tuvale yapılmış aynı portre.
• D) Bir aynanın içinde görünen portre.

2. İki Frida'da iki figürü esas olarak ne ayırır?

• A) Ten renkleri.
• B) Yaşları.
• C) Giysileri.
• D) Boyları.

3. Kaynaklara göre Kahlo'nun bu resme esin veren eserlerden biri hangisidir?

• A) Chassériau'nun İki Kız Kardeş'i.
• B) Leonardo'nun Mona Lisa'sı.
• C) Rembrandt'ın Gece Nöbeti.
• D) Hokusai'nin dalga baskısı.

4. Tehuana giysisi Kahlo için neyi ifade ediyordu?

• A) Yalnızca bir moda tercihini.
• B) Avrupa kalıplarına uyumu.
• C) Bir tiyatro kostümünü.
• D) Meksika'nın yerli kültürüne bağlılığı ve bir duruşu.

5. Kendi otoportreni boyarken güzelleştirme hakkında hangisi doğrudur?

• A) Teni her zaman biraz açıklaştırmak gerekir.
• B) Güzelleştirme bilinçli bir seçim olmalı; farkında olmadan yapılan açıklaştırma kişiyi ve kökenini silebilir.
• C) Kaşlar ve benler her zaman silinmelidir.
• D) Otoportre gözlemsiz yapılmalıdır.

Cevaplar

1. B — Kahlo bu türle kişiliğinin ve geçmişinin farklı yanlarını yan yana koydu.
2. C — Yüzler aynı kişinin yüzüdür; köken ve duruş farkı giysilerle gösterilir.
3. A — Kaynaklara göre Kahlo bu resmi 1939'da Louvre'da görmüştü.
4. D — Kahlo bu giysiyi günlük hayatında da sıkça giydi.
5. B — Aynada, gün ışığında değeri ve alt tonları ölçerek boyamak otoportreyi dürüst kılar.

Referans görseller

• Özgün animasyon: Chassériau'nun iki kız kardeşinin yan yana duruşundan, iki sade siluetin bir sırada oturup el ele tutuşan bir düzene dönüşmesi; Kahlo'nun eseri gösterilmez.
• Özgün animasyon: iki sade giysi çizimi, dantelli beyaz bir elbise ile işlemeli bir Tehuana bluzu ve eteği; giysinin kimliği nasıl taşıdığı.
• Özgün animasyon: pembe beyaz, buğday ve abanoz tenli üç yüzün, bir filtre kaydırıcısıyla açıklaştırılıp pürüzsüzleştirilmesi ve sonra gözleme dönülerek eski hâline getirilmesi.

Sonraki derse köprü

Kahlo, kendi iki yarısını el ele tutuşturdu; resminde yalnızlık bile bir bağla, bir damarla gösterilir. Üç yıl sonra, 1942'de, New York'ta Edward Hopper bambaşka bir yalnızlığı boyadı: gece yarısı, boş bir sokağın köşesindeki bir lokantanın büyük cam vitrininin ardında, yan yana oturan ama birbirine dokunmayan, konuşmayan birkaç insan. Sonraki derste Gece Kuşları'nı ve yalnızlığın nasıl resmedildiğini ele alıyoruz.